Adhyaya 13: The Genealogy of the Pitṛs and the Determination of Śrāddha Times

Verse 1

धरण्युवाच । एतत् तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः । ते चापि मणिजाः प्राप्ताः किं फलं तु वरं गुरोः ॥ १३.१ ॥

ধৰণী ক’লে—সেই মহা আশ্চৰ্য দেখি গৌৰমুখ মুনিয়ে, আৰু সেই মণিজ (ৰত্নজাত) সত্ত্বসমূহো লাভ কৰিলে। হে গুৰু, ইয়াৰ ফল কি—কোন বৰ লাভ হ’ল?

Verse 2

कोऽसौ गौरमुखः श्रीमान् मुनिः परमधार्मिकः । किं चकार हरेः कर्म दृष्ट्वाऽसौ मुनिपुङ्गवः ॥ १३.२ ॥

সেই গৌৰমুখ নামৰ শ্ৰীমান মুনি, যিজন পৰমধাৰ্মিক—তেওঁ কোন? আৰু হৰিৰ সেই কৰ্ম দেখি, মুনিপুঙ্গৱ তেওঁ কি কৰিলে?

Verse 3

श्रीवराह उवाच । निमिषेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः । आरिराधयिषुर्देवं तमेव प्रययौ वनम् । प्रभासं नाम सोमस्य तीर्थं परमदुर्लभम् ॥ १३.३ ॥

শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—নিমিষমাত্ৰতে কৰ্ম সিদ্ধ হোৱা দেখি ভগৱদ্ভক্ত মুনি, সেই একে দেৱতাক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ বনলৈ যাত্ৰা কৰিলে আৰু সোমৰ ‘প্ৰভাস’ নামৰ পৰম দুৰ্লভ তীৰ্থত উপস্থিত হ’ল।

Verse 4

तत्र दैत्यान्तकृद् देवः प्रोच्यते तीर्थचिन्तकैः । आराधयामास हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् ॥ १३.४ ॥

তাত তীৰ্থচিন্তকসকলে ‘দৈত্যান্তকৃত্’ নামৰ দেৱৰ কথা ক’য়। সেই স্থানতে তেওঁ ‘দৈত্যসূদন’ নামে খ্যাত হৰিৰ আৰাধনা কৰিলে।

Verse 5

तस्याराधयतो देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । आजगाम महायोगी मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १३.५ ॥

তেওঁ যেতিয়া দেৱ—হৰি, নাৰায়ণ, প্ৰভু—ৰ আৰাধনা কৰি আছিল, তেতিয়াই মহাযোগী মহামুনি মাৰ্কণ্ডেয় তাত উপস্থিত হ’ল।

Verse 6

तं दृष्ट्वाऽभ्यागतं दूरादर्घपाद्येन सो मुनिः । अर्चयामास तं भक्त्या मुदा परमया युतः ॥ १३.६ ॥

তেওঁক দূৰৰ পৰা আহি থকা দেখি সেই মুনিয়ে অৰ্ঘ্য আৰু পাদ্য অৰ্পণ কৰি সৎকাৰ কৰিলে আৰু পৰম আনন্দসহ ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে।

Verse 7

कौश्यां वृष्यां तदासीनं पप्रच्छेदं मुनिस्तदा । शाधिं मां मुनिशार्दूल किं करोमि महाव्रत ॥ १३.७ ॥

তেতিয়া কৌশ্যা (বৃষ্যা)ত আসীন থকা তেওঁক মুনিয়ে সুধিলে—“হে মুনিশাৰ্দূল, হে মহাব্ৰতী, মোক উপদেশ দিয়া; মই কি কৰোঁ?”

Verse 8

एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा ॥ १३.८ ॥

এইদৰে সম্বোধিত হৈ, মহাতপস্বী আৰু বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ মাৰ্কণ্ডেয় তেতিয়া মুনি গৌৰমুখক কোমল বাক্যৰে ক’লে।

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां सङ्गमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने ॥ १३.९ ॥

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সৎজনৰ সঙ্গ লাভ কৰাই মহৎ পুণ্যকৃত্য। আৰু যি বিষয় সন্দেহযুক্ত, হে মহামুনি, সেই বিষয়ে সুধা।

Verse 10

गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णेषु सामान्याः उताहोस्मित् पृथक् पृथक् ॥ १३.१० ॥

গৌৰমুখ ক’লে—বেদবাদীসকলে এঁহতক ‘পিতৃ’ বুলি কয়। তেওঁলোক সকলো বৰ্ণৰ বাবে সাধাৰণ নে প্ৰত্যেকৰ বাবে পৃথক পৃথক?

Verse 11

मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृज्जन्मुनीन् ॥ १३.११ ॥

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সকলো দেৱতাৰ আদ্য আৰু গুৰু নাৰায়ণ। তেওঁৰ পৰা ব্ৰহ্মা উৎপন্ন হ’ল; আৰু তেওঁও নিজৰ পৰা সাত জন্মমুনি, অৰ্থাৎ সপ্তর্ষি সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 12

मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः ॥ १३.१२ ॥

তেতিয়া পৰমেষ্ঠীয়ে তেওঁলোকক ক’লে—“মোক যজন কৰা।” আৰু শ্রুতি মতে, আদিতে তেওঁলোকে আত্মাৰ দ্বাৰা আত্মাকেই যজ্ঞত অৰ্পণ কৰিছিল।

Verse 13

तेषां वै ब्रह्मजातानां महावैकारिकर्मणाम् । आशपद् व्यभिचारो हि महान् एष कृतो यतः । प्रभ्रष्टज्ञानिनः सर्वे भविष्यथ न संशयः ॥ १३.१३ ॥

ব্ৰহ্মজাত সেই মহাবৈকাৰিক কৰ্মসম্পন্নসকলে আশ্ৰয়স্থানৰ বিষয়ে মহা বিচ্যুতি কৰিছে; সেয়ে তোমালোক সকলেই জ্ঞানভ্ৰষ্ট হ’বা—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 14

एवं शप्तास्ततस्ते वै ब्रह्मणात्मसमुद्भवाः । सद्यो वंशकरान् पुत्रानुत्पाद्य त्रिदिवं ययुः ॥ १३.१४ ॥

এইদৰে শপিত হৈ, ব্ৰহ্মাৰ আত্মাৰ পৰা উদ্ভূত তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ বংশ ধৰি ৰখা পুত্ৰ জন্ম দি তাৰ পিছত ত্ৰিদিৱ (স্বৰ্গ)লৈ গ’ল।

Verse 15

ततस्तेषु प्रयातेषु त्रिदिवं ब्रह्मवादिषु । तत्पुत्राः श्राद्धदानेन तर्पयामासुरञ्जसा ॥ १३.१५ ॥

সেই ব্ৰহ্মবাদীসকল ত্ৰিদিৱলৈ গ’লত, তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকলে শ্ৰাদ্ধ-দানেৰে সহজে তেওঁলোকক তৰ্পণ কৰিলে।

Verse 16

ते च वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः । तत् पिण्डदानं मन्त्रोक्तं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः ॥ १३.१६ ॥

আৰু সেই সকলো বৈমানিক—ব্ৰহ্মাৰ সাত মানসপুত্ৰ—মন্ত্ৰোচ্চাৰিত বিধি অনুসাৰে হোৱা সেই পিণ্ডদান চাই উপস্থিত থাকিল।

Verse 17

गौरमुख उवाच । ये च ते पितरो ब्रह्मन् यं च कालं समासते । किं यतो वै पितृगणास्तस्मिँल्लोके व्यवस्थिताः ॥ १३.१७ ॥

গৌৰমুখে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! তোমাৰ পিতৃসকল কোন সময়ত সমবেত হয়? আৰু কোন কাৰণত পিতৃগণ সেই লোকত স্থিত থাকে?

Verse 18

मार्कण्डेय उवाच । प्रवर्तन्ते वराः केचिद् देवानां सोमवर्द्धनाः । ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे ते पितरः स्मृताः ॥ १३.१८ ॥

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—দেৱতাসকলৰ বাবে সোম বৃদ্ধি কৰোৱা কিছুমান শ্ৰেষ্ঠ সত্তা নিয়োজিত হৈ প্ৰৱৰ্তে। মৰীচি আদি সেই সাতজন স্বৰ্গত পিতৃ বুলি স্মৃত।

Verse 19

चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः । तेषां लोकनिसर्गं च कीर्त्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.१९ ॥

চাৰিজন নিশ্চয় মূৰ্তিমান, আৰু আন তিনিজন অমূৰ্ত। তেওঁলোকৰ লোকসমূহৰ উৎপত্তিও মই বৰ্ণনা কৰিম—শুনা।

Verse 20

प्रभावं च महर्द्धिं च विस्तरेण निबोध मे । धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः । तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.२० ॥

তেওঁলোকৰ প্ৰভাৱ আৰু মহৎ ঐশ্বৰ্য বিস্তাৰে মোৰ পৰা জানি লোৱা। তেওঁলোকৰ মাজত ধৰ্মমূৰ্তি ধাৰণ কৰা আৰু তিনিটা পৰম গণ আছে। তেওঁলোকৰ নাম আৰু লোক মই ক’ম—শুনা।

Verse 21

लोकाः सन्तानकाः नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः ॥ १३.२१ ॥

‘সন্তানকা’ নামৰ লোক আছে, য’ত দীপ্তিমানসকল থাকে। সেই অমূৰ্ত পিতৃগণ সঁচাকৈয়ে প্ৰজাপতিৰ পুত্ৰ।

Verse 22

विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः ॥ देवानां पितरस्ते हि तान् यजन्तीह देवताः ॥ १३.२२ ॥

তেওঁলোক বিরাজৰ সন্তানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; ‘বৈরাজ’ নামে স্মৃত। তেওঁলোকেই দেৱতাসকলৰ পিতৃ; ইয়াত দেৱতাসকলে তেওঁলোকক পূজা কৰে।

Verse 23

एते वै लोकविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् । पुनर्युगशतान्तेषु जायन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ १३.२३ ॥

এওঁলোকে নিজৰ পূৰ্ব লোকৰ পৰা বিচ্যুত হৈ সনাতন লোকসমূহ লাভ কৰে; আৰু পুনৰ শত শত যুগচক্ৰৰ অন্তত ব্ৰহ্মবাদী—ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ উপদেশক—ৰূপে জন্ম গ্ৰহণ কৰে।

Verse 24

ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः साध्य योगमनुत्तमम् । चिन्त्य योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥ १३.२४ ॥

তেওঁলোকে সেই স্মৃতিকে পুনৰ লাভ কৰি অনুত্তম যোগসাধনা অনুশীলন কৰক; আৰু যোগলাভৰ শুদ্ধ গতিকে ধ্যান কৰক—যি পুনৰাবৃত্তি (পুনর্জন্ম) বন্ধনত আবদ্ধসকলৰ বাবে দুষ্প্ৰাপ্য।

Verse 25

एते स्म पितरः श्राद्धे योगिनां योगवर्द्धनाः । आप्यायितास्तु ते पूर्वं योगं योगबले रतौ ॥ १३.२५ ॥

এওঁলোকেই শ্ৰাদ্ধকর্মত পিতৃগণ—যোগীসকলৰ যোগ বৃদ্ধি কৰোঁতা। আগতে তৃপ্ত হ’লে, যোগবলত ৰত সাধকৰ যোগক তেওঁলোকে পোষণ কৰে।

Verse 26

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां योगिसत्तम । एष वै प्रथमः सर्गः सोमपानामनुत्तमः ॥ १३.२६ ॥

সেয়ে, হে যোগিসত্তম, যোগীসকলৰ বাবে শ্ৰাদ্ধদান দিয়া উচিত। ই সত্যই প্ৰথম শ্ৰেণী/বিধি, সোমপায়ীসকলৰ মাজতো অনুত্তম।

Verse 27

एते त एकतनवो वर्तन्ते द्विजसत्तमाः । भूर्लोकवासिनां याज्याः स्वर्गलोकनिवासिनः ॥ ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्यास्तेषां याज्या महद्गताः ॥ १३.२७ ॥

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, এওঁলোক সকলো একে তত্ত্বস্বৰূপ হৈ কাৰ্যৰতভাৱে চলি থাকে। স্বৰ্গলোকনিবাসীসকল ভূৰ্লোকবাসীসকলৰ বাবে যাজ্য (অৰ্হ); আৰু তেওঁলোকৰ বাবে ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ—মৰীচি আদি—মহত্ত্বপ্ৰাপ্তসকলো যাজ্য।

Verse 28

कल्पवासिकसंज्ञानां तेषामपि जने गताः । सनकाद्यास्ततस्तेषां वैराजास्तपसि स्थिताः । तेषां सत्यगता मुक्ताः इत्येषा पितृसंततिः ॥ १३.२८ ॥

কল্পবাসিক নামে পৰিচিত তেওঁলোকো জীৱলোকলৈ গ’ল। তাৰ পাছত তেওঁলোকৰ মাজত সনক আদি—বৈৰাজ বুলি খ্যাত—তপস্যাত স্থিত থাকিল। তেওঁলোকৰ মাজত যিসকলে সত্যলোক লাভ কৰিলে, তেওঁলোক মুক্ত হ’ল; এইয়াই পিতৃ-সন্ততিৰ পৰম্পৰা।

Verse 29

अग्निष्वात्तेति मारीच्या वैराजा बर्हिषंज्ञिताः । सुकालेयापि पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । तेऽपि याज्यास्त्रिभिर्वर्णैर्न शूद्रेण पृथक्कृतम् ॥ १३.२९ ॥

মৰীচিৰ পৰা উৎপন্ন পিতৃসকল ‘অগ্নিষ্বাত্ত’ নামে, আৰু বৈৰাজসকল ‘বৰ্হিষদ্’ নামে খ্যাত। ‘সুকালেয়’ পিতৃসকলো প্ৰজাপতি বসিষ্ঠৰ পিতৃ। তেওঁলোকো ত্ৰিবৰ্ণৰ দ্বাৰা যাজ্য; কিন্তু শূদ্ৰে পৃথককৈ নহয়।

Verse 30

वर्णत्रयाभ्यनुज्ञातः शूद्रः सर्वान् पितॄन् यजेत् । न तु तस्य पृथक् सन्ति पितरः शूद्रजातयः ॥ १३.३० ॥

ত্ৰিবৰ্ণৰ অনুমতিত শূদ্ৰে সকলো পিতৃক যজন কৰিব পাৰে। কিন্তু তাৰ বাবে ‘শূদ্ৰজাতি’ নামে পৃথক পিতৃগোষ্ঠী নাই।

Verse 31

मुक्तश्चेतनको ब्रह्मन् ननु विप्रेषु दृश्यते । विशेषशास्त्रदृष्ट्या तु पुराणानां च दर्शनात् ॥ १३.३१ ॥

হে ব্ৰাহ্মণ! বিদ্বান বিপ্ৰসকলৰ মাজত কি দেখা নাযায় যে মুক্ত পুৰুষ চেতন থাকে? কিন্তু এই ভেদ বিশেষ শাস্ত্ৰদৃষ্টিৰে আৰু পুৰাণসমূহৰ সাক্ষ্যৰে বুজিব লাগে।

Verse 32

एवं ऋषिस्तुतैः शास्त्रं ज्ञात्वा याज्यकसम्भवान् । स्वयं सृष्ट्यां स्मृतिर्लब्धा पुत्राणां ब्रह्मणा ततः । परं निर्वाणमापन्नास्तेऽपि ज्ञानेन एव च ॥ १३.३२ ॥

এইদৰে ঋষিসকলে স্তৱ কৰা, যাজ্যক (যজ্ঞাৰ্হ) তত্ত্বৰ পৰা উদ্ভূত শাস্ত্ৰ জানি, সৃষ্টিতেই স্বয়ং স্মৃতি লাভ হ’ল; তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা পুত্ৰসকলেও সেয়া লাভ কৰিলে। তেওঁলোকো কেৱল জ্ঞানৰ দ্বাৰাই পৰম নিৰ্বাণ প্ৰাপ্ত হ’ল।

Verse 33

वस्वादीनां कश्यपाद्या वर्णानां वसवोदयः । अविशेषेण विज्ञेया गन्धर्वाद्या अपि ध्रुवम् ॥ १३.३३ ॥

বসু-আদি গণসমূহত আৰু কশ্যপ-আদি বৰ্গসমূহত বসু আদি সকলক বিশেষ ভেদ নকৰাকৈ একেদৰে জানিব লাগে; তদ্ৰূপ গন্ধৰ্বাদি সত্তাসকলো নিশ্চয়।

Verse 34

एष ते पैतृकः सर्ग उद्देशेन महामुने । कथितो नान्त एवास्य वर्षकोट्या हि दृश्यते ॥ १३.३४ ॥

হে মহামুনি! এই পৈতৃক সৃষ্টিৰ বৰ্ণনা তোমাক কেৱল সংক্ষেপে কোৱা হ’ল; সত্যই কোটি কোটি বছৰতেও ইয়াৰ অন্ত দেখা নাযায়।

Verse 35

श्राद्धस्य कालान् वक्ष्यामि तान् शृणुष्व द्विजोत्तम । श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथवा द्विजम् ॥ १३.३५ ॥

মই শ্রাদ্ধৰ উপযুক্ত সময়সমূহ ক’ম; হে দ্বিজোত্তম, সেয়া শুনা। শ্রাদ্ধাৰ্হ দ্ৰব্য লাভ হলে অথবা কোনো বিশিষ্ট দ্বিজ অতিথি আহিলে (শ্রাদ্ধ) কৰা উচিত।

Verse 36

श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा । विषुवे चैव सम्प्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्वेव विप्रेन्द्र राशिष्वर्केऽतिगच्छति ॥ १३.३६ ॥

ব্যতীপাতত, অয়নকালত (উত্তৰায়ণ-দক্ষিণায়ণ), বিষুব আহিলে, চন্দ্ৰ-সূৰ্য গ্ৰহণত, আৰু হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, সূৰ্য যেতিয়া সকলো ৰাশিৰ মাজেৰে গমন কৰে—এই সময়সমূহ নিৰ্ণয় কৰি শ্রাদ্ধ কৰা উচিত।

Verse 37

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा ॥ १३.३७ ॥

নক্ষত্ৰ-গ্ৰহজনিত পীড়াত, অশুভ স্বপ্ন দেখিলে, আৰু নতুন শস্য আহিলে—ইচ্ছানুসাৰে (কাম্য) শ্রাদ্ধকর্ম কৰিব পাৰি।

Verse 38

अमावास्या यदा आर्द्राविशाखास्वातियोगिनो । श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ॥ १३.३८ ॥

যেতিয়া অমাৱস্যা আৰ্দ্ৰা, বিশাখা বা স্বাতী নক্ষত্ৰযোগত হয়, তেতিয়া শ্রাদ্ধ-অৰ্পণে পিতৃগণ আঠ বছৰলৈ তৃপ্তি লাভ কৰে।

Verse 39

अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथार्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तथा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्च्चिताः ॥ १३.३९ ॥

যেতিয়া অমাৱস্যা পুষ্য, ৰৌদ্ৰ, আর্ক্ষ বা পুনৰ্বসু নক্ষত্ৰত হয়, তেতিয়া বিধিপূৰ্বক পূজিত পিতৃসকল বাৰ বছৰলৈ তৃপ্তি লাভ কৰে।

Verse 40

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा ॥ १३.४० ॥

পিতৃসকলৰ তৃপ্তি কামনা কৰোঁতাসকলৰ বাবে বাসৱ-আজ-একপাদ নক্ষত্ৰকাল বিশেষ প্রশস্ত; আৰু বাৰুণ নক্ষত্ৰত অমাৱস্যা দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য।

Verse 41

नवस्वर्क्षेष्वमावास्या यदा तेषु द्विजोत्तम । तदा श्राद्धानि देयानि अक्षय्यफलमिच्छताम् । अपि कोटिसहस्रेण पुण्यस्यान्तो न विद्यते ॥ १३.४१ ॥

হে দ্বিজোত্তম! যেতিয়া অমাৱস্যা সেই নটা নক্ষত্ৰত হয়, তেতিয়া অক্ষয় ফল কামনাকাৰীসকলে শ্রাদ্ধ দান কৰিব লাগে; কোটি-সহস্ৰ দিয়েও সেই পুণ্যৰ অন্ত নাই।

Verse 42

अथापरं पितरः श्राद्धकालं रहस्यमस्मत् प्रवदन्ति पुण्यम् । वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे ॥ १३.४२ ॥

তাৰ পিছত পিতৃসকলে আমাক শ্রাদ্ধকাল সম্পৰ্কীয় এক পুণ্যময় গোপন কথা কয়—বৈশাখ মাহৰ তৃতীয়া আৰু কাৰ্ত্তিক শুক্লপক্ষৰ নবমী।

Verse 43

नभस्यामासस्य तमिस्त्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे । उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च तथाष्टकास्वप्ययनद्वये च ॥ १३.४३ ॥

নভস্য মাহৰ কৃষ্ণপক্ষত ত্ৰয়োদশী, আৰু মাঘত পঞ্চদশী (অমাৱস্যা); চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য গ্ৰহণকালত; অষ্টকা দিনত আৰু দুয়োটা অয়নত—এইসমূহ বিশেষভাৱে নিৰ্দিষ্ট সময়।

Verse 44

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितॄभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत् पितरो वदन्ति ॥ १३.४४ ॥

ইয়াতো সংযমী মানুহে তিল-মিশ্ৰিত পানী পিতৃসকললৈ অৰ্পণ কৰিব লাগে। পিতৃসকলে কয়—এই কৰ্মে যেন সহস্ৰ বছৰ শ্ৰাদ্ধ কৰা ফল লাভ হয়; ই এক গোপন পৰম্পৰাগত উপদেশ।

Verse 45

माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः परमः पितॄणां न त्वल्पपुण्यैर्द्विज लभ्यतेऽसौ ॥ १३.४५ ॥

হে দ্বিজ! মাঘৰ কৃষ্ণপক্ষৰ পঞ্চদশী (অমাৱস্যা) যেতিয়া কেতিয়াবা বাৰুণ নক্ষত্ৰৰ সৈতে যোগ পায়, তেতিয়া সেই মুহূৰ্ত পিতৃকাৰ্যৰ বাবে পৰম শ্ৰেষ্ঠ কাল বুলি গণ্য হয়; অল্পপুণ্যবানৰ সেয়া লাভ নহয়।

Verse 46

काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत् तु विप्रेन्द्र सदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥ १३.४६ ॥

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! সেই সময় যদি ধনিষ্ঠা নক্ষত্ৰ থাকে, তেন্তে পিতৃসকললৈ দিয়া জল আৰু অন্ন সেই কুলৰ বংশধৰ মানুহৰ দ্বাৰা কৃত অৰ্পণে সদায় তৃপ্তি দিয়ে; আৰু সেই তৃপ্তি দহ হাজাৰ বছৰলৈ থাকে।

Verse 47

तत्रैव चेद् भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यैः क्रियते पितृॄभ्यः । श्राद्धं परा तृप्तिमुपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति ॥ श्राद्धं तु यत्पक्षमुदाहरन्ति तत्पैतृकं मुनिगणाः प्रवदन्ति तुष्टिम् ॥ १३.४७ ॥

সেই সময়তেই যদি ভাদ্ৰপদৰ পূৰ্ব পক্ষ (শুক্লপক্ষ) উপস্থিত হয়, তেন্তে যিসকলে পিতৃসকলৰ উদ্দেশে শ্ৰাদ্ধ কৰে, সেই ক্ৰিয়াৰে পৰম তৃপ্তি লাভ কৰি পিতৃসকল সম্পূৰ্ণ এক যুগকাল বিশ্ৰাম কৰে। আৰু যি পক্ষক তেওঁলোকে ‘শ্ৰাদ্ধ-পক্ষ’ বুলি কয়, সেই পক্ষক মুনিগণে ‘পৈতৃক পক্ষ’ বুলি তুষ্টিদায়ক বুলি বৰ্ণনা কৰে।

Verse 48

गङ्गासरयूमतवा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । ततोऽवगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणामहितानि हन्ति ॥ १३.४८ ॥

তাৰ পাছত গংগা আৰু সৰযূত—অথবা বিপাশা, অথবা সৰস্বতী, অথবা নৈমিষ-গোমতীৰ পৱিত্ৰ জলে—অৱগাহন কৰি স্নান কৰি, শ্ৰদ্ধাৰে অৰ্চনা কৰিলে পিতৃসকলৰ অনিষ্ট নাশ হয়।

Verse 49

गायन्ति चैतत् पितरः कदा तु वर्षामघातृप्तिमवाप्य भूयः । माघासितान्ते शुभतीर्थतोयैर्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ॥ १३.४९ ॥

পিতৃসকলে এইদৰে গায়—“বৰ্ষা আৰু অঘ-আচৰণেৰে পুনৰ তৃপ্তি লাভ কৰি, মাঘৰ কৃষ্ণপক্ষৰ অন্তত, পুত্ৰ আদিয়ে দিয়া শুভ তীৰ্থজলেৰে আমি কেতিয়া তৃপ্তি পাব?”

Verse 50

चित्तं च वित्तं च नॄणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च | पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर्नॄणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि || १३.५० ||

যেতিয়া মানুহৰ চিত্ত আৰু ধন শুদ্ধ হয়, উপযুক্ত কাল আৰু বিধি নিৰ্দিষ্ট হয়, আৰু শাস্ত্ৰোক্ত পাত্ৰসহ পৰম ভক্তি থাকে—তেতিয়া এই সকলো মিলি অভীষ্ট ফল প্ৰদান কৰে।

Verse 51

पितृगीतास्तथैवात्र श्लोकास्तान् शृणु सत्तम । श्रुत्वा तथैव भविता भाव्यं तत्र विधात्मना ॥ १३.५१ ॥

হে সত্তম! ইয়াত পিতৃসকলে গোৱা সেই শ্লোকসমূহ শুনা। সেয়া শুনিলে মানুহ তদনুৰূপ হয়; কিয়নো সেই বিষয়ত বিধাতাই ভবিতব্য নিয়োজিত কৰে।

Verse 52

अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान् नरः । अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान् यो निर्वपिष्यति ॥ १३.५२ ॥

আমাৰ কুলত যেন কোনো ধন্য, বিবেকবান পুৰুষ জন্মে—যিয়ে ধনৰ বিষয়ে ছল নকৰে আৰু যিয়ে বিধিপূৰ্বক পিণ্ড নিবেদন কৰিব।

Verse 53

रत्नवस्त्रमहायानं सर्वं भोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो अस्मानुद्दिश्य दास्यति ॥ १३.५३ ॥

সামৰ্থ্য থাকিলে সি আমাৰ নামত সংকল্প কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক ৰত্ন, বস্ত্ৰ, মহাযান আৰু ভোগসামগ্ৰীসহ সকলো ধন দান কৰিব।

Verse 54

अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः ॥ १३.५४ ॥

এই সময়ত ভক্তিৰে নম্ৰ বুদ্ধিৰ ব্যক্তি নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে, যিমান বিভৱ আছে সিমানেই, অন্নেৰে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব।

Verse 55

असमर्थोऽन्नदानस्य वन्यशाकं स्वशक्तितः । प्रदास्यति द्विजाग्र्येभ्यः स्वल्पां यो वापि दक्षिणाम् ॥ १३.५५ ॥

যি অন্নদান কৰিবলৈ অক্ষম, সি নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক বনশাক দিব; নতুবা অলপ হলেও দক্ষিণা অৰ্পণ কৰিব।

Verse 56

तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विज दास्यति ॥ १३.५६ ॥

তাতো যদি অক্ষমতা থাকে, তেন্তে আঙুলিৰ আগত ৰখা তিল লৈ, মুখ্য ব্ৰাহ্মণক প্ৰণাম কৰি, কোনো এজন ব্ৰাহ্মণক সেয়া দান কৰিব।

Verse 57

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतां जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्धिश्याप्यस्माकं सम्प्रदास्यति ॥ १३.५७ ॥

সাত বা আঠটা তিলসহ জলাাঞ্জলি একেলগে কৰি, ভক্তিৰে নম্ৰ হৈ, আমাৰ উদ্দেশে, সেয়া সমৰ্পণ কৰিব।

Verse 58

यतः कुतश्चित् सम्प्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयत्यस्मान् भक्त्या युक्तः प्रदास्यति ॥ १३.५८ ॥

য’তেই পৰা যায় যিকোনো উপায়ে, গোৱালৈ দৈনিক অৰ্ঘ্য/আহাৰ বা গোহিতৰ কিবা এটা সংগ্ৰহ কৰি, অভাৱ থাকিলেও ভক্তিসহ যথাশক্তি দান কৰিলে সি আমাক সন্তুষ্ট কৰে।

Verse 59

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति ॥ १३.५९ ॥

সকলো উপায় নাথাকিলে বনত গৈ, কক্ষা উদ্ভিদৰ মূল দেখুৱাই, সূৰ্য আদি লোকপালসকলৰ উদ্দেশে এই পাঠ উচ্চস্বৰে কৰিব।

Verse 60

न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्यच्छ्राद्धस्य योग्यं स्वपितॄन् नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ तौ ततो वर्त्मनि मारुतस्य ॥ १३.६० ॥

মোৰ ওচৰত ন ধন আছে, ন সম্পদ, ন শ্ৰাদ্ধৰ যোগ্য আন কিবা; তথাপি মই মোৰ পিতৃসকলক প্ৰণাম কৰোঁ। মোৰ ভক্তিয়ে পিতৃসকল তৃপ্ত হওক; এই মোৰ দুটা বাহু—তাৰ পাছত তেওঁলোক বায়ুৰ পথত আগবাঢ়ক।

Verse 61

इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । कृतं तेन भवेत् श्राद्धं य एवं कुरुते द्विज ॥ १३.६१ ॥

এইদৰে ভাব-অভাবৰ প্ৰয়োজন পিতৃসকলে ঘোষণা কৰিছে। হে দ্বিজ, যি এইদৰে কৰে, তাৰ শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন বুলি গণ্য হয়।