Adhyaya 83
Saumadatti-vadha and Bhīma–Alambusa-saṃyoga (सौमदत्तिवधः तथा भीमालम्बुससंयोगः)
Upa-parva: Droṇa-parva — Battlefield Engagements (Sañjaya–Dhṛtarāṣṭra Reportage Unit)
Sañjaya reports that Saumadatti (Bhīṣma’s son) strikes the five Draupadeyas with successive volleys, briefly disorienting them. Śatānīka (Nakula’s son) and the other Draupadeyas counterattack, but Saumadatti responds by placing single arrows into each warrior’s chest, prompting the five brothers to surround and press him from their chariots. The Pāṇḍava elders then execute a systematic neutralization: Arjuna kills Saumadatti’s horses; Bhīma cuts his bow and continues to wound him; Yudhiṣṭhira fells his banner; Nakula removes the charioteer from the chariot-platform; and Sahadeva, recognizing the moment of vulnerability, delivers the decisive act by severing Saumadatti’s head with a razor-edged arrow. Seeing the fallen head, the Kaurava forces scatter in alarm. The chapter then shifts to Alambusa’s engagement with Bhīma. Alambusa inflicts heavy damage, including the destruction of Bhīma’s supporting fighters and a temporary incapacitation of Bhīma. Bhīma recovers, intensifies his assault, and Alambusa adopts frightening forms, taunts Bhīma with the memory of a slain brother (Bakā), and uses concealment and arrow-rain to disrupt Pāṇḍava ranks, producing mass confusion and vivid battlefield imagery (a ‘river’ of blood and debris). Hearing the opposing army’s roar, Bhīma responds with a powerful astric discharge (Tvāṣṭra-astra), countering the adversary’s extraordinary tactics and driving Alambusa away toward Droṇa’s formation. The Pāṇḍavas proclaim victory and commend Bhīma’s resilience and tactical recovery.
Chapter Arc: संजय राजन् को बतलाते हैं कि कुन्तीपुत्र अर्जुन प्रसन्नचित्त, हाथ जोड़कर, समस्त तेजों के भण्डार वृषभध्वज भगवान् शिव के हर्षोत्फुल्ल नेत्रों से दर्शन करते हैं—मानो युद्ध के बीच एक दिव्य द्वार खुल गया हो। → अर्जुन अपने द्वारा समर्पित रात्रिकालीन नैत्यिक उपहार को शिव के समीप रखा हुआ देखते हैं और मन-ही-मन श्रीकृष्ण तथा शिव की पूजा कर शिव से दिव्य अस्त्र की याचना करते हैं। शिव के संकेत से वे उस दिव्य अमृतमय सरोवर के निकट जाते हैं जहाँ पूर्वकाल का श्रेष्ठ धनुष-बाण निहित है; वहाँ पहुँचकर अर्जुन का संकल्प—अस्त्र-प्राप्ति और प्रतिज्ञा-पूर्ति—और तीव्र हो उठता है। → अर्जुन एकाग्रचित्त होकर उस श्रेष्ठ धनुष को हाथ में लेकर धनुर्धर की भाँति स्थित होते हैं और विधिपूर्वक बाण सहित धनुष खींचते हैं; उसी क्षण स्मरण-शक्ति से वे वनवासकालीन शिव-दर्शन और वर-प्राप्ति को पुनः जीते हैं, और शिव प्रसन्न होकर घोर पाशुपतास्त्र को वरदान-रूप में पुनः प्रदान करते हैं—प्रतिज्ञा की पारण-घड़ी पूर्ण होती है। → पाशुपतास्त्र पुनः प्राप्त कर अर्जुन रोमांचित हो उठते हैं; वे अपने कार्य को सिद्ध मानते हैं और भीतर-ही-भीतर यह निश्चय दृढ़ होता है कि धर्मयुद्ध में अब उनके पास वह परम भयङ्कर सामर्थ्य है जो देव-शत्रुओं को भी गिरा चुका है। → यह दिव्य अस्त्र किस निर्णायक क्षण में, किस सीमा तक, और किन शर्तों के साथ प्रयुक्त होगा—यही प्रश्न अगले प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर कुन्तीकुमार अर्जुनने प्रसन्नचित्त हो हाथ जोड़कर समस्त तेजोंके भण्डार भगवान् वृषभध्वजका हर्षोत्फुल्ल नेत्रोंसे दर्शन किया ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! তাৰ পাছত কুন্তীপুত্ৰ অৰ্জুন প্ৰসন্নচিত্তে কৰজোড়ে, হর্ষে উজ্জ্বল নয়নে, সমগ্ৰ তেজৰ নিধি বৃষভধ্বজ প্ৰভুক দৰ্শন কৰিলে। আৰু ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)ৰ ওচৰত বাসুদেৱে নিবেদন কৰা, সুসজ্জিত ৰাত্ৰিকালীন মঙ্গল নৈত্যিক উপহাৰটোও তেওঁ দেখিলে।
Verse 3
उन्होंने अपने द्वारा समर्पित किये हुए रात्रिकालके उस नैत्यिक उपहारको, जिसे श्रीकृष्णको निवेदित किया था, भगवान् त्रिनेत्रधारी शिवके समीप रखा हुआ देखा ।।
শ্ৰীকৃষ্ণে নিবেদন কৰা, নিজে অৰ্পণ কৰা সেই ৰাত্ৰিকালীন নৈত্যিক উপহাৰ ত্ৰিনয়ন শিৱৰ ওচৰত থোৱা আছে বুলি তেওঁ দেখিলে। তাৰ পাছত পাণ্ডৱ অৰ্জুনে মনতে কৃষ্ণ আৰু শৰ্ব (শিৱ)-ক পূজা কৰি শংকৰক ক’লে—“মই এটা দিব্য অস্ত্ৰ বিচাৰোঁ।”
Verse 4
तब पाण्डुपुत्र अर्जुनने मन-ही-मन भगवान् श्रीकृष्ण और शिवकी पूजा करके भगवान् शंकरसे कहा--'प्रभो! मैं आपसे दिव्य अस्त्र प्राप्त करना चाहता हूँ ।।
তেতিয়া পাণ্ডুপুত্ৰ অৰ্জুনে মনে মনে ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু শিৱৰ পূজা কৰি ভগৱান শংকৰক ক’লে— “প্ৰভু! মই আপোনাৰ পৰা দিব্য অস্ত্ৰ লাভ কৰিব বিচাৰোঁ।” পাৰ্থৰ বৰপ্ৰাৰ্থনাৰ কথা শুনি মহাদেৱ মৃদু হাঁহি উঠিল আৰু বাসুদেৱ আৰু অৰ্জুনক উদ্দেশ কৰি ক’লে।
Verse 5
स्वागतं वां नरश्रेष्टी विज्ञातं मनसेप्सितम् । येन कामेन सम्प्राप्ती भवद्धयां तं॑ ददाम्यहम्
“হে নৰশ্ৰেষ্ঠ দুয়ো, তোমালোকক স্বাগতম। তোমালোকৰ হৃদয়ৰ ইচ্ছা মোৰ জ্ঞাত। যি কামনাৰে তোমালোক ইয়ালৈ আহিছা, সেয়া মই তোমালোকক দিছোঁ।”
Verse 6
सरो<मृतमयं दिव्यम भ्याशे शरत्रुसूदनौ । तत्र मे तद् धर्नुर्दिव्यं शरश्न निहित: पुरा
“হে শত্রুসূদন বীৰদ্বয়, ইয়াৰ ওচৰতে এক দিব্য অমৃতময় সৰোবৰ আছে। পুৰ্বকালত তাতেই মোৰ সেই দিব্য ধনু আৰু বাণ থোৱা হৈছিল; সেই অস্ত্ৰৰে মই যুঁজত দেৱতাৰ সকলো শত্রুক নিপাত কৰিছিলোঁ। হে কৃষ্ণ, তোমালোক দুয়ো সেই সৰোবৰ পৰা বাণসহ সেই উত্তম ধনু আনি দিয়া।”
Verse 7
येन देवारय: सर्वे मया युधि निपातिता: । तत आनीयतां कृष्णौ सशरं धनुरुत्तमम्
“যি উত্তম ধনু-বাণেৰে মই যুঁজত দেৱতাৰ সকলো শত্রুক নিপাত কৰিছিলোঁ, সেই বাণসহ পৰম ধনু ইয়ালৈ আনা হওক। হে কৃষ্ণ, হে শত্রুসূদন বীৰদ্বয়! ওচৰতে দিব্য অমৃতময় সৰোবৰ আছে; পুৰ্বকালত তাতেই মোৰ সেই দিব্য ধনু আৰু বাণ থোৱা হৈছিল। তোমালোক দুয়ো সেই সৰোবৰ পৰা বাণসহ সেই উত্তম ধনু আনি দিয়া।”
Verse 8
तथेत्युक्त्वा तु तौ वीरौ सर्वपारिषदैः सह । प्रस्थितौ तत्सरो दिव्यं दिव्यैश्वर्यशतैर्युतम्
“তথাস্তु” বুলি কৈ সেই দুয়ো বীৰ সকলো পাৰিষদসহ, শত শত দিব্য বৈভৱেৰে সমৃদ্ধ সেই আশ্চৰ্য দিব্য সৰোবৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 9
निर्दिष्ट यद् वृषाड्केण पुण्यं सर्वार्थसाधकम् | तौ जग्मतुरसम्भ्रान्ती नरनारायणावृषी
বৃষাঙ্ক (শিৱ)য়ে যি সৰ্বাৰ্থসাধক পুণ্যময় পথ নিৰ্দেশ কৰিছিল, সেয়া জানি নৰ-নাৰায়ণ—সেই দুয়ো ঋষি—অচঞ্চলচিত্তে, নিৰ্ভয়ে আগবাঢ়িল।
Verse 10
तब “बहुत अच्छा” कहकर वे दोनों वीर भगवान् शंकरके पार्षदगणोंके साथ सैकड़ों दिव्य ऐश्वर्योंसे सम्पन्न तथा सम्पूर्ण मनोरथोंकी सिद्धि करनेवाले उस पुण्यमय दिव्य सरोवरकी ओर प्रस्थित हुए, जिसकी ओर जानेके लिये महादेवजीने स्वयं ही संकेत किया था। वे दोनों नर-नारायण ऋषि बिना किसी घबराहटके वहाँ जा पहुँचे ।।
তাৰ পিছত “অতি উত্তম” বুলি কৈ সেই দুয়ো বীৰ, ভগৱান শংকৰৰ পাৰ্ষদসকলৰ সৈতে, শত শত দিব্য ঐশ্বৰ্যৰে সমৃদ্ধ আৰু সকলো মনোৰথ সিদ্ধিকাৰী সেই পুণ্যময় দিব্য সৰোবৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে—যালৈ যোৱাৰ সংকেত মহাদেৱে স্বয়ং দিছিল। তাত উপস্থিত হৈ অৰ্জুন আৰু অচ্যুত (শ্ৰীকৃষ্ণ) সূৰ্যমণ্ডল সদৃশ দীপ্ত সেই সৰোবৰ দেখিলে; আৰু জলৰ ভিতৰত সূৰ্যসম কান্তিৰে জ্বলজ্বল কৰা এক ভয়ংকৰ নাগকো দৰ্শন কৰিলে।
Verse 11
द्वितीयं चापरं नागं सहस्रशिरसं वरम् । वमन्तं विपुला ज्वाला ददृशातेडग्निवर्चसम्
সেই ঠাইতে তেওঁলোকে দ্বিতীয় এটা শ্ৰেষ্ঠ নাগো দেখিলে—সহস্ৰ ফণবিশিষ্ট, অগ্নিসদৃশ তেজস্বী—যি নিজৰ মুখৰ পৰা বিপুল আৰু প্ৰচণ্ড জ্বালা উগলিছিল।
Verse 12
ततः कृष्णश् पार्थश्च संस्पृश्याम्भ: कृताञ्जली । तौ नागावुपतस्थाते नमस्यन्तौ वृषध्वजम्,तब श्रीकृष्ण और अर्जुन जलसे आचमन करके हाथ जोड़ भगवान् शंकरको प्रणाम करते हुए उन दोनों नागोंके निकट खड़े हो गये
তেতিয়া কৃষ্ণ আৰু পাৰ্থ (অৰ্জুন)য়ে জল স্পৰ্শ কৰি আচমন কৰিলে; আৰু কৰযোৰে বৃষধ্বজ (শিৱ)ক প্ৰণাম জনাই সেই দুয়ো নাগৰ ওচৰত থিয় হ’ল।
Verse 13
गृणन्तौ वेदविद्वांसौ तद् ब्रह्म शतरुद्रियम् अप्रमेयं प्रणमतो गत्वा सर्वात्मना भवम्
তেওঁলোক দুয়ো বেদবিদ্বান আছিল; সেয়ে শতৰুদ্ৰীয় মন্ত্র পাঠ কৰি কৰি, ব্ৰহ্মস্বরূপ অপ্রমেয় ভব (শিৱ)ক সৰ্বান্তঃকৰণে শৰণ লৈ, প্ৰণাম জনালে।
Verse 14
ततस्तौ रुद्रमाहात्म्याद्धित्वा रूप॑ महोरगौ । भधनुर्बाणश्न शत्रुघ्नं तद् द्वन्डे समपद्यत,तदनन्तर भगवान् शंकरकी महिमासे वे दोनों महानाग अपने उस रूपको छोड़कर दो शत्रुनाशक धनुष-बाणके रूपमें परिणत हो गये
তাৰ পিছত ৰুদ্ৰৰ মহিমাত সেই দুয়োটা মহাসৰ্পে নিজৰ পূৰ্বৰূপ ত্যাগ কৰি সেই মুহূৰ্ততে শত্রুনাশক ধনু আৰু বাণৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে—শংকৰৰ শক্তিৰ এক অলৌকিক লক্ষণ।
Verse 15
तौ तज्जगृहतुः प्रीतौ धनुर्बाणं च सुप्रभम् । आजतद्नतुर्महात्मानौ ददतुश्न महात्मने
সেই সময়ত পৰম আনন্দে মহাত্মা শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অৰ্জুনে সেই দীপ্তিমান ধনু আৰু বাণ হাতত ল’লে। তাৰ পিছত তেওঁলোকে সেয়া মহাদেৱৰ ওচৰলৈ লৈ গৈ, সেই মহাত্মাৰ কৰকমলত সমৰ্পণ কৰিলে।
Verse 16
ततः पार्श्वाद् वृषाड्कस्य ब्रह्मचारी न्यवर्तत । पिड्ञाक्षस्तपस: क्षेत्र बलवान् नीललोहित:
তাৰ পিছত বৃষধ্বজ ভগৱান শংকৰৰ পাৰ্শ্বভাগৰ পৰা এজন ব্ৰহ্মচাৰী ওলাই আহিল—পিঙ্গল নয়ন, তপস্যাৰেই যেন ক্ষেত্ৰ, বলৱান আৰু নীল-লোহিত বৰ্ণৰ।
Verse 17
स तद् गृहा धनुःश्रेष्ठ तस्थौ स्थानं समाहितः । विचकर्षाथ विधिवत् सशरं धनुरुत्तमम्
সেই শ্ৰেষ্ঠ ধনুটি ধৰি সি তাত সমাহিত হৈ স্থিৰভাৱে থিয় হ’ল। তাৰ পিছত বিধিমতে, বাণ সংযুক্ত সেই উত্তম ধনুটি টানি ধৰিলে।
Verse 18
वह एकाग्रचित्त हो उस श्रेष्ठ धनुषको हाथमें लेकर एक धनुर्धरको जैसे खड़ा होना चाहिये, वैसे खड़ा हुआ। फिर उसने बाणसहित उस उत्तम धनुषको विधिपूर्वक खींचा ।।
তাৰ ধনুৰ ডোৰ (মৌৰ্বী), মুষ্টিগ্ৰহণ আৰু থিয় হোৱাৰ নিখুঁত ভংগী লক্ষ্য কৰি, অচিন্ত্য পৰাক্ৰমী পাণ্ডৱ অৰ্জুনে ভৱ (শিৱ) উচ্চাৰিত মন্ত্ৰ শুনি তাক মনত ধাৰণ কৰিলে।
Verse 19
स सरस्येव तं बाणं मुमोचातिबल: प्रभु: । चकार च पुनर्वीरस्तस्मिन् सरसि तद् धनुः,तत्पश्चात् अत्यन्त बलशाली वीर भगवान् शिवने उस बाणको उसी सरोवरमें छोड़ दिया। फिर उस धनुषको भी वहीं डाल दिया
তেতিয়া অতিবলৱান প্ৰভুৱে সেই বাণটো সেই সৰোবৰতে নিক্ষেপ কৰিলে; আৰু সেই বীৰে পুনৰ সেই একে জলে ধনুখনিও পেলাই দিলে।
Verse 20
ततः प्रीतं भवं ज्ञात्वा स्मृतिमानर्जुनस्तदा । वरमारण्यके दत्तं दर्शन शड्करस्य च
তাৰপিছত অৰ্জুনে স্মৃতি ঘূৰাই পালে; ভৱ (শিৱ) প্ৰসন্ন বুলি জানি, অৰণ্যত আগতে দিয়া বৰ—শংকৰদৰ্শন—স্মৰণ কৰিলে।
Verse 21
तस्य तन्मतमाज्ञाय प्रीत: प्रादाद् वरं भव:
তেওঁৰ মনোভাৱ বুজি, প্ৰীত ভৱে (শিৱে) তেওঁক বৰ দান কৰিলে।
Verse 22
ततः पाशुपतं दिव्यमवाप्य पुनरीश्वरात्
তাৰপিছত তেওঁ ঈশ্বৰৰ পৰা পুনৰ দিৱ্য পাশুপত অস্ত্ৰ লাভ কৰিলে।
Verse 23
ववन्दतुश्च संहृष्टौ शिरोभ्यां तं महेश्वरम्
তেতিয়া আনন্দে উল্লসিত হৈ শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অৰ্জুন—দুয়ো—মস্তক নত কৰি মহেশ্বৰক প্ৰণাম কৰিলে; আৰু তেওঁৰ অনুমতি পাই সেই দুজন বীৰ তৎক্ষণাৎ প্ৰসন্নচিত্তে নিজৰ শিবিৰলৈ উভতি গ’ল।
Verse 24
अनुज्ञातौ क्षणे तस्मिन् भवेनार्जुनकेशवौ । प्राप्तौी स््वशिबिरं वीरी मुदा परमया युतौ
সেই ক্ষণতে ভৱ (মহেশ্বৰ)ৰ অনুমতি লাভ কৰি সেই দুজন বীৰ—অৰ্জুন আৰু কেশৱ—পৰম আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ নিজৰ শিবিৰলৈ উভতি আহিল।
Verse 25
तथा भवेनानुमतौ महासुरनिघातिना । इन्द्राविष्णू यथा प्रीती जम्भस्य वधकाड्क्षिणौ
যেনেকৈ পূৰ্বকালত জম্ভাসুৰ-বধৰ আকাঙ্ক্ষী ইন্দ্ৰ আৰু বিষ্ণু মহাসুৰ-নিঘাতী ভগৱান শংকৰৰ অনুমতি পাই আনন্দে উভতি গৈছিল, তেনেকৈ শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অৰ্জুনো প্ৰীতচিত্তে নিজৰ শিবিৰলৈ আহিল।
Verse 81
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनस्य पुन: पाशुपतास्त्रप्राप्तौ एकाशीतितमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ প্ৰতিজ্ঞাপৰ্বত অৰ্জুনৰ পুনৰায় পাশুপতাস্ত্ৰ-প্ৰাপ্তি বৰ্ণনা কৰা একাশি-তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 206
मनसा चिन्तयामास तन्मे सम्पद्यतामिति | तब स्मरणशक्तिसे सम्पन्न अर्जुनने भगवान् शंकरको अत्यन्त प्रसन्न जानकर वनवासके समय जो भगवान् शंकरका दर्शन और वरदान प्राप्त हुआ था
তেতিয়া স্মৰণশক্তিত সমৃদ্ধ অৰ্জুনে ভগৱান শংকৰক অত্যন্ত প্ৰসন্ন বুলি জানি, বনবাসকালত লাভ কৰা তেওঁৰ দৰ্শন আৰু বৰদান মনতে মনতে স্মৰণ কৰিলে আৰু কামনা কৰিলে—“সেয়া মোৰ বাবে সিদ্ধ হওক।”
Verse 216
तच्च पाशुपतं घोरें प्रतिज्ञायाश्व॒ पारणम् । उनके इस अभिप्रायको जानकर भगवान् शंकरने प्रसन्न हो वरदानके रूपमें वह घोर पाशुपत अस्त्र, जो उनकी प्रतिज्ञाकी पूर्ति करानेवाला था, दे दिया
তেওঁৰ এই অভিপ্ৰায় জানি ভগৱান শংকৰ প্ৰসন্ন হ’ল আৰু বৰদানৰূপে সেই ভয়ংকৰ পাশুপতাস্ত্ৰ—যি তেওঁৰ প্ৰতিজ্ঞা পূৰ্ণ কৰাব পৰা—তেওঁক প্ৰদান কৰিলে।
Verse 223
संहृष्टरोमा दुर्धर्ष: कृतं कार्यममन्यत । भगवान् शंकरसे उस दिव्य पाशुपतास्त्रको पुनः प्राप्त करके दुर्धर्ष वीर अर्जुनके शरीरमें रोमांच हो आया और उन्हें यह विश्वास हो गया कि अब मेरा कार्य पूर्ण हो जायगा
সঞ্জয়ে ক’লে—ভগৱান শংকৰৰ পৰা সেই দিব্য পাশুপত অস্ত্ৰ পুনৰ লাভ কৰি অদম্য বীৰ অৰ্জুনৰ দেহত ৰোমাঞ্চ জাগিল। তেওঁ দৃঢ় বিশ্বাস কৰিলে—এতিয়া মোৰ কাৰ্য সম্পূৰ্ণ; যুদ্ধত মোৰ ধৰ্মকৰ্তব্য দেৱানুগ্ৰহ-বলে সিদ্ধ হ’ব।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes individualized heroics with collective dismantling of an opponent’s capacity to fight, raising the tension between valor-as-duel and duty-as-effective outcome, especially when decisive acts occur after disabling mobility and command-symbols.
Operational resilience and layered tactics: regain composure after shock, reduce an adversary’s functional advantages (horses, bow, banner, concealment), and apply proportionate countermeasures to restore battlefield order.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions primarily as reportorial war-narrative emphasizing causality, tactical sequencing, and the moral pressure exerted by retaliation memory.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.