Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले / शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन

এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ, বায়ুপ্ৰোক্ত পূৰ্বভাগৰ প্ৰথম প্ৰক্ৰিয়াপদত ‘লোককল্পন’ নামৰ চতুৰ্থ অধ্যায়। শ্ৰীসূতে ক’লে—আদিতে জলেই সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত আছিল; পৃথিৱীতলত কোনো সীমা নাছিল। শান্ত বতাহত সকলো লীন থাকাত তেতিয়া একোৱেই বোধগম্য নাছিল।

Verse 2

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे / विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

যেতিয়া সেই একমাত্ৰ জলসমুদ্ৰত স্থাৱৰ-জংগম সকলো নষ্ট হ’ল, তেতিয়া সৰ্বব্যাপী ব্ৰহ্মা সহস্ৰ চকু আৰু সহস্ৰ পদসহ প্ৰকাশ পালে।

Verse 3

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

সেই সহস্ৰশিৰা পুৰুষ, স্বৰ্ণবৰ্ণ আৰু ইন্দ্ৰিয়াতীত—নাৰায়ণ নামে ব্ৰহ্ম—তেতিয়া জলে শয়ন কৰি নিদ্ৰাত আছিল।

Verse 4

सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत / इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति

সত্ত্বৰ উদ্ৰেকত প্ৰেৰিত হৈ তেওঁ শূন্য লোকক চালে; আৰু ইয়াত নাৰায়ণৰ প্ৰতি এই শ্লোক উদ্ধৃত কৰা হয়।

Verse 5

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः / अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः

জলক ‘নাৰা’ বুলি কোৱা হয়, আৰু জলেই নৰৰ পুত্ৰ বুলি কথিত; সেই জলেই তেওঁৰ ‘অয়ন’ (আশ্ৰয়), সেয়ে তেওঁ ‘নাৰায়ণ’ বুলি স্মৃত।

Verse 6

तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः / स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्

যুগসহস্ৰসম কাল তাতে বাস কৰি উপাসনা কৰি, ব্ৰহ্মত্ব-দৰ্শনৰ কাৰণত তেওঁ স্বৰ্ণপত্ৰত (সৃষ্টি) বিধান কৰে।

Verse 7

ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् / निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः

তেতিয়া ব্ৰহ্ম সেই জলত অধোমুখ হৈ বিচৰণ কৰিলে; যেন ৰাতিত জোনাকী ইফালে-সিফালে জ্বলে, তেনেকৈ প্ৰলয়কালত তেওঁ ততঃততঃ ঘূৰি ফুৰিলে।

Verse 8

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् / अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति

তাৰ পাছত সেই জলত অন্তৰ্গত মহৎ তত্ত্ব বুজি, অনুমানৰ দ্বাৰা মোহমুক্ত ব্ৰহ্মা পৃথিৱী উদ্ধাৰৰ দিশে প্ৰবৃত্ত হ’ল।

Verse 9

ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा / ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्

পূৰ্বে কল্পাদিত যিদৰে তেওঁ ওঁকাৰ-আশ্ৰিত অন্য তনু ধাৰণ কৰিছিল, তেনেকৈ তেতিয়া সেই মহাত্মাই মনত এক দিব্য ৰূপ চিন্তা কৰিলে।

Verse 10

सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् / किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्

জলত ডুবি থকা পৃথিৱী দেখি তেওঁ চিন্তা কৰিলে—মই কোন ৰূপ ধৰি এই মহীক জলৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিম?

Verse 11

जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् / उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

তেতিয়া তেওঁ জলক্ৰীড়াৰ উপযুক্ত বৰাহ-ৰূপ স্মৰণ কৰিলে—যি সকলো ভূতক প্ৰত্যক্ষ দেখা যায়, বাক্‌ময় আৰু ‘ব্ৰহ্ম’ নামে প্ৰসিদ্ধ।

Verse 12

दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् / नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

দশ যোজন বিস্তৃত আৰু শত যোজন দীঘল, নীল মেঘৰ দৰে দীপ্ত, মেঘগর্জনৰ দৰে নিনাদযুক্ত আছিল।

Verse 13

महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् / विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्

মহাপৰ্বতৰ দৰে বিশাল দেহ, শুভ্ৰ, তীক্ষ্ণ আৰু উগ্ৰ দংশযুক্ত; বিদ্যুৎ আৰু অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত, সূৰ্যসম তেজস্বী।

Verse 14

पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च / पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

পুষ্ট, গোল আৰু দীঘল স্কন্ধযুক্ত, বিষ্ণুৰ বিক্ৰমৰ দৰে গমনশীল; পুষ্ট আৰু উঁচু কটিদেশযুক্ত, বৃষলক্ষণে পূজিত।

Verse 15

आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः / पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

অতুল আৰু অসীম বাৰাহৰূপ ধৰি হৰিয়ে পৃথিৱী উদ্ধাৰৰ বাবে ৰসাতলত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 16

दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः / अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

যাৰ দংশ দীক্ষাসমাপ্তিৰ ইষ্টি, যাৰ দাঁত ক্রতু, যি জুহূতে তুষ্ট; যাৰ জিহ্বা অগ্নি, যাৰ ৰোম দর্ভ, যাৰ শিৰ ব্রহ্ম—সেই মহাতপস্বী।

Verse 17

वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् / प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः

তেওঁ বেদ-স্কন্ধস্বৰূপ, হৱিৰ সুগন্ধে পূৰ্ণ, হব্য-কব্য আদিৰ বেগে সমৃদ্ধ। প্ৰাচীন বংশদেহধাৰী, দ্যুতিমান, নানাবিধ দীক্ষাৰে অন্বিত।

Verse 18

दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः / उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

তেওঁ দক্ষিণাৰে দৃঢ়হৃদয় যোগী, শ্ৰদ্ধা-সত্ত্বময় বিভু। উপাকৰ্মত ৰুচিসম্পন্ন আৰু প্ৰৱৰ্গ্য-আৱৰ্তে ভূষিত।

Verse 19

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः / मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः

তেওঁ নানাছন্দৰ গতি-পথধাৰী, গুহ্য উপনিষদক আসন ৰূপে ধাৰণকাৰী। মায়াৰূপিণী পত্নীৰ সহায়ে, গিৰিশৃঙ্গৰ দৰে উচ্ছ্ৰয়।

Verse 20

अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः / आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

তেওঁ অহোৰাত্ৰক দৃষ্টিৰ আধাৰ ৰূপে ধাৰণ কৰে, বেদাঙ্গ আৰু শ্ৰুতিয়ে ভূষিত। আজ্যৰ সুগন্ধযুক্ত, স্ৰুৱ-ৰূপ তুণ্ডধাৰী, সামঘোষৰ মহান ধ্বনি-স্বরূপ।

Verse 21

सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः / प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः

তেওঁ সত্যধৰ্মময় শ্ৰীমান, কৰ্মবিক্ৰমে সৎকৃত। প্ৰায়শ্চিত্ত তেওঁৰ নখ, তেওঁ ঘোৰ; পশু তেওঁৰ জানু—তেওঁ মহামখস্বৰূপ।

Verse 22

उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः / वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः

তাত উদ্গাতা-ই হোমলিঙ্গস্বৰূপ; ফল, বীজ আৰু মহৌষধি আছিল তাৰ দ্ৰব্য। অন্তৰাত্মাৰ যজ্ঞসত্ৰত বাদ্যনাদ উঠিল, আৰু নাসিকাৰ স্ৰাৱ যেন মশাৰ ৰক্ত।

Verse 23

भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः / अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्

ভক্তসকল যজ্ঞ-ৱৰাহৰ অন্তলৈ গৈ পুনৰ জলে প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু অগ্নিৰে আচ্ছাদিত পৃথিৱীত প্ৰজাপতিক সম্যকভাৱে অন্বেষণ কৰিলে।

Verse 24

उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् / मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च / पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्

ওচৰলৈ গৈ তেওঁলোকে আহুতি দিলে আৰু মদ্য আৰু অন্নো স্থাপন কৰিলে। ‘মা-মুদ্রা’ সমুদ্ৰত আৰু ‘না-দেয়া’ নদীত ৰখা হ’ল; তাৰপিছত সিহঁতক পৃথক পৃথক কৰি সমীকৃত কৰি তেওঁ পৃথিৱীত গিৰিসমূহ সঞ্চিত কৰিলে।

Verse 25

प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना / देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

পূৰ্বসৃষ্টিত সেই পৰ্বতসমূহ তেতিয়া সংৱৰ্তক অগ্নিৰে দহি আছিল; সেই অগ্নিতেই সিহঁত পৃথিৱীত সৰ্বত্ৰ লীন হৈ গ’ল।

Verse 26

सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः / निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्

‘সত্য’ নামৰ সেই একাৰ্ণৱত বায়ুৰে সংহিত হোৱা যি কিছু আছিল, য’ত য’ত নিক্ষিপ্ত হ’ল, তাত তাত অচল—পৰ্বত হৈ উঠিল।

Verse 27

ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा / विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

তাৰ পাছত সেয়া সকলো ছিটিকি পৰিলে বিশ্বকৰ্মাই কল্পৰ আদিত পুনঃ পুনঃ লোক, সাগৰ আৰু পৰ্বতসমূহ বিভাজন কৰে।

Verse 28

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् / भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्

সাগৰসহ এই পৃথিৱী, সাত দ্বীপ আৰু পৰ্বতসহ, আৰু ভূৰ আদি চাৰিটা লোক তেওঁ পুনঃ পুনঃ গঢ়ি তুলিলে।

Verse 29

लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

লোকসমূহ স্থাপন কৰি তেওঁ প্ৰজাসৰ্গ সৃষ্টি কৰিলে। স্বয়ম্ভূ ভগৱান ব্ৰহ্মা নানা প্ৰজাক সৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছুক হ’ল।

Verse 30

ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा / तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्

কল্পৰ আদিত আগৰ দৰে একেই ৰূপৰ সৃষ্টি তেওঁ পুনৰ সৃষ্টি কৰিলে। সৰ্গৰ ধ্যান কৰি তেওঁ তেতিয়া বুদ্ধিপূৰ্বকভাৱে তাক প্ৰৱৰ্তিত কৰিলে।

Verse 31

प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः / तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः

প্ৰধানৰ সমকালে তমোময় তত্ত্ব প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল—তম, মোহ, মহামোহ, তামিস্ৰ আৰু ‘অন্ধ’ নামে পৰিচিত।

Verse 32

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः / पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः

এই পঞ্চ-পৰ্বযুক্ত অবিদ্যা মহাত্মাৰ পৰা প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; সৃষ্টি পাঁচধা অৱস্থিত—অভিমানীসকলে তাক ধ্যান কৰক।

Verse 33

सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः / बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च

তেওঁলোক সৰ্বদিশে তমসাৰে আৰু বীজ-কুম্ভ-লতাৰ আৱৰণে ঢকা; বাহিৰে-ভিতৰে অপ্রকাশ, আৰু নিঃসঞ্জ্ঞই আছিল।

Verse 34

यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च / तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

যিহেতু তেওঁলোকৰ বাবে বুদ্ধি, দুঃখ আৰু ইন্দ্ৰিয়-কাৰণ সৃষ্টি কৰা হ’ল; সেয়ে তেওঁলোক সংবৃতাত্মা ‘নগ’ আৰু ‘মুখ্য’ বুলি প্ৰকীৰ্তিত।

Verse 35

मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः / अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत

মুখ্য সৰ্গত তেতিয়া উদ্ভূত হোৱা বস্তু দেখি আত্মসম্ভৱ ব্ৰহ্মাৰ মন তৃপ্ত নহ’ল; তেতিয়া তেওঁ তাৰ উৎপত্তিক অনুচিত বুলি ভাবিলে।

Verse 36

तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत / यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः

তেওঁ ধ্যান কৰোঁতেই আন এটা ‘তিৰ্যক্-স্ৰোত’ সৰ্গ প্ৰৱৰ্তিত হ’ল; যিহেতু সি তিৰ্যক্ (আঁড়াআঁড়ি)ভাৱে বিকশিত হয়, সেয়ে ‘তিৰ্যক্-স্ৰোত’ বুলি স্মৃত।

Verse 37

तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः / उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

তমৰ অধিক্যৰ বাবে তেওঁলোক সকলোৱে অজ্ঞানবহুল বুলি স্মৃত; তেওঁলোক উৎপন্ন কৰি আঁকুৰি ধৰা স্বভাৱৰ, আৰু অজ্ঞানতেই নিজকে জ্ঞানী বুলি মানে।

Verse 38

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः / एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा

তেওঁলোক অহংকাৰজাত, ‘মই’ ভাবৰ মানী, আঠাইশ প্ৰকাৰৰ দ্বিবিধ স্বভাৱসম্পন্ন; একাদশ ইন্দ্ৰিয়ভেদযুক্ত আৰু নবধা আত্মাদি তদ্ৰূপ।

Verse 39

अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः / अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः

তাৰক আদি আঠটা কোৱা হৈছে আৰু তেওঁলোকৰ শক্তিভেদ স্মৃত; তেওঁলোক সকলো অন্তৰে প্ৰকাশমান, কিন্তু বাহিৰে পুনৰ আৱৃত।

Verse 40

तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः

তেওঁলোকক ‘তির্যক্-স্ৰোতস’ বুলি কোৱা হয়; তেওঁলোক বশ্যস্বভাৱৰ আৰু ‘ত্ৰি’ নামে সংজ্ঞিত।

Verse 41

तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः / अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्

ঈশ্বৰে তিৰ্যক্-স্ৰোতস সৃষ্টি কৰি দ্বিতীয় বিশ্ব গঢ়িলে; তাৰ পাছত তেনেদৰে উদ্ভূত সৰ্গক আৰু তাৰ অভিপ্ৰায়ক দেখি (অগ্ৰসর হ’ল)।

Verse 42

तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत / ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्

তেওঁৰ ধ্যানৰ ফলত সাত্ত্বিক যোনি উৎপন্ন হ’ল। তৃতীয়টো ‘ঊৰ্ধ্বস্ৰোত’ নামে, যি ওপৰলৈ স্থিত।

Verse 43

यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् / ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः

যিসকল ওপৰলৈ প্ৰবৃত্ত হ’ল, সেয়াই ‘ঊৰ্ধ্বস্ৰোত’ নামে জনা গ’ল। তেওঁলোক সুখী, প্ৰীতিতে ভৰপূৰ, বাহিৰ-অন্তৰ দুয়োফালে আবৃত আছিল।

Verse 44

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः / नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः

ঊৰ্ধ্বস্ৰোত প্ৰজাসকল বাহিৰে-অন্তৰে প্ৰকাশময় বুলি স্মৃত। তেওঁলোক নবধাতা আদি; তুষ্টচিত্ত আৰু বুধ বুলি গণ্য।

Verse 45

ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः / ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः

তৃতীয় যি ‘ঊৰ্ধ্বস্ৰোত’ বুলি স্মৃত, সেয়া সম্পূৰ্ণ দেৱীয়। ঊৰ্ধ্বস্ৰোত দেৱসকল সৃষ্ট হোৱাৰ সময়ত তেতিয়া তেওঁয়েই প্ৰভু আছিল।

Verse 46

प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत / सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः

তেতিয়া ব্ৰহ্মা প্ৰীতিময় হ’ল আৰু আন কাকো মানি নল’লে। পাছত ঈশ্বৰে অন্য সৰ্গৰ ইচ্ছাৰে সেই সাধকক পুনৰ প্ৰেৰণা দিলে।

Verse 47

तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः

সত্যধ্যায়ী সেই স্ৰষ্টাই সৰ্গ ধ্যান কৰোঁতেই তেতিয়া ভৌত সৰ্গ প্ৰকাশ পালে; সেই ঊৰ্ধ্বগামী স্ৰোতই ‘সাধক’।

Verse 48

यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते / ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः

যিহেতু তেওঁলোকে ঊৰ্ধ্বমুখীভাৱে প্ৰৱৰ্তে, সেয়েহে তেওঁলোক ‘ঊৰ্ধ্বাকূ-স্ৰোতস’ বুলি স্মৃত; তেওঁলোক প্ৰকাশবহুল, তমসে অস্পৃষ্ট আৰু ৰজোগুণাধিক।

Verse 49

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः / प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

সেয়েহে তেওঁলোক দুঃখবহুল আৰু পুনঃপুনঃ কৰ্মকাৰী; বাহিৰে-ভিতৰে প্ৰকাশময় সেই মানুহসকল ‘সাধক’ বুলিও কোৱা হয়।

Verse 50

लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः / सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः

নাৰকাদি লক্ষণ অনুসাৰে তেওঁলোক অষ্টধা ব্যৱস্থিত; সেই সিদ্ধাত্মা মানুহসকল গন্ধৰ্বসকলৰ সৈতে ধৰ্মনিষ্ঠ।

Verse 51

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः / विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च

পঞ্চম ‘অনুগ্ৰহ-সৰ্গ’ চতুৰ্ধা ব্যৱস্থিত—বিপৰ্যয়, শক্তি, সিদ্ধি, আৰু মুখ্য (প্ৰধান)ো তেনেদৰে।

Verse 52

निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः / भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

নিবৃত্ত আৰু বৰ্তমান সত্ত্বসমূহ পুনঃপুনঃ জন্ম লাভ কৰে; ভূতাদি জীৱসমূহৰ এই সৃষ্টি ষষ্ঠ সৰ্গ বুলি কোৱা হয়।

Verse 53

स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते / प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

স্বাদন আৰু অশীল—এইসকলক ভূতাদি বুলি জানিব লাগে; মহত্তত্ত্বৰ প্ৰথম সৰ্গকেই ব্রহ্মাৰ সৰ্গ বুলি বুজিব লাগে।

Verse 54

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते / वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते

তন্মাত্ৰাৰ দ্বিতীয়টো ভূত-সৰ্গ বুলি কোৱা হয়; বৈকাৰিক তৃতীয়, আৰু ইন্দ্ৰিয়-সৰ্গো তৃতীয় বুলি উচ্য।

Verse 55

इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः / मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

এইদৰে এই প্ৰাকৃত সৰ্গসমূহ বুদ্ধিপূৰ্বক উৎপন্ন হ’ল; চতুৰ্থটো মুখ্য সৰ্গ, য’ত স্থাৱৰ (অচল)কেই মুখ্য বুলি স্মৃত।

Verse 56

तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः / तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते

তির্যক্স্ৰোতসৰ সৰ্গ অৰ্থাৎ তৈৰ্যগ্যোনি—ই পঞ্চম; আৰু ঊৰ্ধ্বস্ৰোতসামৰ সৰ্গ ষষ্ঠ, যাক দেৱতা-সৰ্গ বুলি কোৱা হয়।

Verse 57

तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः / अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः

তাত ঊৰ্ধ্বস্ৰোতসকলৰ সপ্তম সৰ্গ মানৱ-সৃষ্টি। অষ্টম ‘অনুগ্ৰহ’ সৰ্গ, যি সাত্ত্বিকো আৰু তামসো।

Verse 58

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः / प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

এই পাঁচটা বৈকৃত সৰ্গ; আৰু প্ৰাকৃতাদি তিনটা সৰ্গ বুলি স্মৃত। প্ৰাকৃত, বৈকৃত আৰু কৌমাৰ—ইয়াক নবম সৰ্গ ৰূপে স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 59

प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः / दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै

প্ৰাকৃত সৰ্গসমূহ বুদ্ধিৰ পূৰ্বৱৰ্তী; আৰু তিনিটা সৰ্গ বৈকৃত বুলি কোৱা হয়। বুদ্ধিৰ পূৰ্বেই সিহঁতে প্ৰৱৰ্তে; সেই বৰ্গ সত্যই ব্ৰাহ্মণ বৰ্গ।

Verse 60

विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत / चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

আৰু বিস্তাৰে, যেনেকৈ সকলো কীৰ্তিত হৈছে, সেয়া বুজা। তেওঁ সকলো ভূতত সম্পূৰ্ণৰূপে চাৰিধৰণে স্থিত।

Verse 61

विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च / स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः

বিপৰ্যয়, শক্তি, বুদ্ধি আৰু সিদ্ধি—এই ৰূপে (তেওঁ) প্ৰকাশিত। স্থাৱৰত বিপৰ্যয়ৰূপে, আৰু তিৰ্যক্-যোনিত শক্তিৰূপে।

Verse 62

सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः / अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्

সিদ্ধাত্মা মানুহে সকলো দেৱতাত পুষ্টি লাভ কৰিলে; তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই নিজৰ সদৃশ মানস সন্তান সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 63

वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः / संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते

বিবর্তিত জ্ঞানৰ দ্বাৰা সেই মহাতেজস্বীসকল নিবৃত্ত হ’ল; নামবোধ পাই সেই তিনিও বিমুখ হ’ল।

Verse 64

असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः / ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्

প্ৰজাসৰ্গ আৰু প্ৰতিসৰ্গ নকৰোঁতেই তেওঁলোক বৈৰাগ্য লাভ কৰিলে; সেয়ে ব্ৰহ্মাই পাছত আন সাধকসকল সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 65

स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् / अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे

নিজ নিজ স্থানৰ অভিমানী দেৱসকলে পুনৰ ব্ৰহ্মাৰ অনুশাসন মানিলে; সৃষ্টিৰ আদ্য অৱস্থাত স্থিত সেই স্থানী দেৱসকলক মোৰ পৰা জান।

Verse 66

आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा / स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्

জল, অগ্নি, পৃথিৱী, বায়ু, অন্তৰীক্ষ আৰু আকাশ; স্বৰ্গ, দিশাসমূহ, সাগৰ, নদী আৰু বনস্পতি।

Verse 67

औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् / लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः

ঔষধিসকলৰো নিজস্ব আত্মতত্ত্ব আছে, আৰু বৃক্ষ-লতা-গছৰো আত্মা আছে। লতা, কাঠ, কলা, মুহূর্ত আৰু ৰাতি-দিনৰ সন্ধিক্ষণসমূহো (তেওঁলোকৰ ৰূপ)।

Verse 68

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च / स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

অৰ্ধমাস, মাস, অয়ন, বৰ্ষ আৰু যুগ—এই সকলো নিজ নিজ স্থানত প্ৰবাহ-স্বভাৱে স্থিত; সেয়েহে ইহঁতক ‘স্থান’ বুলিও স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 69

स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् / देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

তেওঁ প্ৰথমে ‘স্থান-স্বৰূপ’ তত্ত্ব সৃষ্টি কৰিলে; তাৰ পাছত সেই সময়তেই আনসকলক সৃষ্টি কৰিলে—দেৱসকল আৰু পিতৃসকলকো, যাঁহাদের দ্বাৰা এই প্ৰজা বৃদ্ধি পালে।

Verse 70

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्

ভৃগু, অঙ্গিৰা, মৰীচি, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্রতু, দক্ষ, অত্রি আৰু বশিষ্ঠ—এই ঋষিসকলে নৱ মানসপুত্ৰ সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 71

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्

ইহঁতক ‘নৱ ব্ৰহ্মা’ বুলি কোৱা হয়—পুৰাণত এই কথা নিশ্চিতভাৱে কোৱা হৈছে। সকলো ব্ৰহ্মযোগীৰ আত্মস্বৰূপৰ বাবে ইহঁত ব্ৰহ্মাৰ ন্যায় (আদিৰূপ)।

Verse 72

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् / संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ

তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই পুনৰ ক্ৰোধাত্মা-সম্ভৱ ৰুদ্ৰক সৃষ্টি কৰিলে; আৰু সকলোৰে আধাৰ স্বৰূপ সংকল্প আৰু ধৰ্মকো প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 73

सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् / संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः

সেই ব্ৰহ্মাই সুখাত্মক ‘ব্যৱসায়’ নামৰ তত্ত্ব সৃষ্টি কৰিলে; আৰু সংকল্পৰ পৰাই সংকল্প জন্মিল—যাৰ যোনি অব্যক্ত।

Verse 74

प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् / भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः

প্ৰাণৰ পৰা দক্ষই বাক্‌ক সৃষ্টি কৰিলে, আৰু চকুৰ পৰা মৰীচিক; আৰু হৃদয়ৰ পৰা ভৃগু ঋষি জন্মিল—যাৰ যোনি জল।

Verse 75

शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च / पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा

শিৰৰ পৰা অঙ্গিৰা, আৰু শ্ৰোত্ৰৰ পৰা অত্রি; তেনেদৰে উদানৰ পৰা পুলস্ত্য আৰু ব্যানৰ পৰা পুলহো প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 76

समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् / इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः

সমানৰ পৰা বশিষ্ঠ জন্মিল, আৰু অপানৰ পৰা ক্ৰতু নিৰ্মিত হ’ল; এইদৰে ব্ৰহ্মাৰ শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ দ্বাদশ বুলি স্মৃত।

Verse 77

धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः / भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः

ধৰ্ম আদি যিসকল প্ৰথমজাত, তেওঁলোকক ব্ৰহ্মাৰ মান্য পুত্ৰ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে; কিন্তু ভৃগু আদি যিসকল সৃষ্ট, তেওঁলোক ব্ৰহ্মবাদী নহয়।

Verse 78

गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः / द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः

গৃহমেধি-পুরাণ নামে পৰিচিত তেওঁলোক ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ বুলি জানিব লাগে; এই বাৰজন দ্বিজ ৰুদ্রৰ সৈতে একেলগে প্ৰসূত হয়।

Verse 79

क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ / पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ

ক্ৰতু আৰু সনৎকুমাৰ—এই দুয়ো ঊৰ্ধ্বৰেতস; প্ৰাচীন সৃষ্টিত এই দুয়ো সকলোৰেো পূৰ্বজ আছিল।

Verse 80

व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ / विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः

সপ্তম কল্প অতীত হ’লে, সেই দুজন পুৰাতন লোকসাধক নিজৰ তেজ প্ৰকাশ কৰি এই লোকতে বিরাজ কৰে।

Verse 81

तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना / प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ

সেই দুজন মহৌজস্বী যোগধৰ্ম আশ্ৰয় কৰি আত্মাক আত্মাৰ দ্বাৰাই স্থাপন কৰে আৰু প্ৰজাধৰ্ম আৰু কাম—দুয়ো প্ৰৱৰ্তন কৰে।

Verse 82

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते / ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्

যেনেকৈ তেওঁ উৎপন্ন হ’ল, তেনেকৈয়ে ইয়াত ‘কুমাৰ’ বুলি কোৱা হ’ল; সেয়ে তেওঁৰ নাম ‘সনৎকুমাৰ’ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।

Verse 83

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः

তেওঁলোকৰ সেই বাৰটা বংশ আছিল দিব্য, দেবগণসহ যুক্ত; কৰ্মনিষ্ঠ, প্ৰজাসম্পন্ন আৰু মহর্ষিসকলৰ দ্বাৰা অলংকৃত।

Verse 84

प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् / ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः

সেই বাৰজন সাত্ত্বিক প্ৰাণজক দেখি প্ৰভু ব্ৰহ্মাই পাছত অসুৰ, পিতৃগণ, দেবগণ আৰু মানুহক সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 85

मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः / प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्

তেওঁ মুখৰ পৰা দেবগণক, বক্ষৰ পৰা পিতৃগণক; প্ৰজননেন্দ্ৰিয়ৰ পৰা মানুহক আৰু জঘনৰ পৰা অসুৰক সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 86

नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः / सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह

পুনৰায় দেবদেব ব্ৰহ্মাই ৰাত্ৰি সৃষ্টি কৰোঁতে, জ্যোৎস্নাৰ পৰা মানৱ-স্বভাৱসম্পন্নসকলক আৰু সুধাৰ পৰা পিতৃগণকো সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 87

मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः / सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्

তাৰ পিছত তেওঁ মুখ্য-অমুখ্য দেৱতা আৰু অসুৰসকলক সৃষ্টি কৰিলে; পুনৰ সনস প্ৰজা, মানুহ আৰু পিতৃসম মহান পিতৃলোককো উৎপন্ন কৰিলে।

Verse 88

विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च / ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

তেওঁ বিদ্যুৎ, অশনি (বজ্ৰ) আৰু মেঘ, লগতে ৰক্তিম ইন্দ্ৰধনুও সৃষ্টি কৰিলে; আৰু যজ্ঞসিদ্ধিৰ বাবে ঋক্, যজুঃ, সাম মন্ত্রসমূহ ৰচনা কৰিলে।

Verse 89

उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्

সেই মহাতেজৰ পৰা নানা ধৰণৰ উচ্চ-নীচ জীৱ জন্মিল; আৰু ব্ৰহ্মাৰ প্ৰজাসৰ্গ দেৱ-ঋষি-পিতৃ-মানৱ ৰূপে প্ৰকাশ পালে।

Verse 90

पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च / यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा

তেওঁ পুনৰ চলমান আৰু স্থাৱৰ জীৱ সৃষ্টি কৰে; যক্ষ, পিশাচ, গন্ধৰ্ব আৰু সকলোফালে অপ্সৰাসকলকো উৎপন্ন কৰে।

Verse 91

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् / अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

তেওঁ নৰ, কিন্নৰ আৰু ৰাক্ষস; পখী, পশু, মৃগ আৰু সৰ্পসকলক সৃষ্টি কৰে; লগতে অব্যয় আৰু ব্যয়—এই দুয়ো ধৰণৰ স্থাৱৰ-জংগম জগতকো গঢ়ে।

Verse 92

तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

তেওঁলোকৰ কৰ্ম, যি স্বয়ম্ভূয়ে পূৰ্বে সৃষ্টি কৰিছিল, সেইফালেই গতি কৰে; তেওঁলোক পুনঃ পুনঃ সৃষ্ট হৈ সেই কৰ্মসমূহেই পুনৰ গ্ৰহণ কৰে।

Verse 93

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते / तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः

হিংস্ৰ-অহিংস্ৰ, মৃদু-ক্রূৰ, ধৰ্ম-অধৰ্ম, কৃত-অকৃত—এই ভেদসমূহত তেওঁলোকৰ পৃথক ত্ৰিবিধ ‘সূত’ তত্ত্ব অবিভক্তভাৱেই জনা যায়।

Verse 94

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा / कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

ইয়াও এনেকুৱাও, এনেকুৱা নহয়ো; ন উভয়, ন উভয় নহয়—এনেদৰেই; সত্ত্বত স্থিত সমদৰ্শীসকলে কয় যে কৰ্ম নিজৰ বিষয়তেই ফলিত হয়।

Verse 95

नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् / दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः

নাম, আত্মা আৰু পঞ্চভূত—এই কৃত তত্ত্বসমূহৰ বিস্তাৰৰ বাবে সমমহেশ্বৰে ‘দিব’ শব্দেৰে এই পাঁচোটাকেই নিৰ্মাণ কৰিলে।

Verse 96

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः / शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः

ঋষিপ্ৰণীত নামসমূহ আৰু দেৱলোকত যি সৃষ্টিসমূহ আছে, সেয়া ৰাতিত প্ৰসূত নহয়; প্ৰভুৱে সেগুলিক পুনৰ সেগুলিৰ পৰাই উদ্ভাসিত কৰে।

Verse 97

इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः / महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्

এইদৰে কাৰণৰ পৰা স্বয়ম্ভূ লোকসৃষ্টি উৎপন্ন হ’ল। মহৎ আদি কৰি বিশেষান্তলৈ যি বিকাৰসমূহ, সেয়া সকলো স্বভাৱতে প্ৰাকৃত।

Verse 98

चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः / नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः

চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ প্ৰভাৰে দীপ্ত এই লোক গ্ৰহ-নক্ষত্ৰে মণ্ডিত; নদী, সমুদ্ৰ আৰু সহস্ৰ পৰ্বতে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 99

पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा / अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्

এই লোক নানা মনোৰম নগৰ আৰু সমৃদ্ধ জনপদে পৰিপূৰ্ণ। এই ব্ৰহ্মবনত অব্যক্ত, সৰ্বজ্ঞ ব্ৰহ্মা বিচৰণ কৰে।

Verse 100

अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः / बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः

সেই অব্যক্ত বীজৰ পৰা উৎপন্ন হৈ তেওঁৰেই অনুগ্ৰহত স্থিত। বুদ্ধি তাৰ কাণ্ড, আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ অন্তৰ-কোটৰ তাৰ আশ্ৰয়।

Verse 101

महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः / धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

সেই মহাভূতৰ প্ৰকাশে দীপ্ত আৰু বিশেষসমূহ তাৰ পাতা। ধৰ্ম-অধৰ্ম তাৰ সুপুষ্প, আৰু সুখ-দুখ তাৰ ফলৰ উদয়।

Verse 102

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः / एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्

সকলো ভূতৰ জীৱনাধাৰ সেই সনাতন ব্ৰহ্মবৃক্ষ; এই ব্ৰহ্মবনো সেই ব্ৰহ্মবৃক্ষৰেই বন বুলি স্মৃত।

Verse 103

अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

য’ত নিত্য সদসদাত্মক কাৰণ অব্যক্ত, তত্ত্বচিন্তকে তাকেই ‘প্ৰধান’, ‘প্ৰকৃতি’ আৰু ‘মায়া’ বুলি কয়।

Verse 104

इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः / अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः

এইদৰে এই অনুগ্ৰহ-মাৰ্গ ‘ব্ৰহ্ম-নৈমিত্তিক’ বুলি স্মৃত; ব্ৰহ্মাৰ তিনিটা প্ৰাকৃত সৰ্গ বুদ্ধিপূৰ্বক নহয়, স্বতঃ ঘটে।

Verse 105

सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः / वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः

‘সুখ্য’ আদি ছয় সৰ্গ বৈকৃত আৰু বুদ্ধিপূৰ্বক; সেয়া ব্ৰহ্মাৰ সংকল্পৰ পৰা প্ৰৱৰ্তে—অভিমানযুক্ত বুলি কোৱা হয়।

Verse 106

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः / सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्

এইদৰে প্ৰাকৃত আৰু বৈকৃত—এই নটা সৰ্গ স্মৃত; সৰ্গসমূহ পৰস্পৰৰ পৰা উৎপন্ন হয়—ইয়াকেই বুধসকলে কাৰণ বুলি মানে।

Verse 107

मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे / दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

যাৰ মূৰ বেদে কয়, যাৰ নাভি আকাশ, চন্দ্ৰ-সূৰ্য যাৰ নয়ন, দিশসমূহ যাৰ কাণ আৰু পৃথিৱী যাৰ পদ—সেই অচিন্ত্য আত্মাই সকলো ভূতৰ প্ৰণেতা।

Verse 108

वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे / वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः

যাৰ মুখৰ পৰা ব্ৰাহ্মণ জন্মিল, যাৰ বক্ষৰ আগভাগৰ পৰা ক্ষত্ৰিয়; যাৰ উৰুৰ পৰা বৈশ্য আৰু যাৰ পদৰ পৰা শূদ্ৰ—তাঁৰ দেহৰ পৰাই সকলো বৰ্ণ উৎপন্ন হ’ল।

Verse 109

नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् / अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

নাৰায়ণৰ পৰা পৰ সেই ব্যক্ত তত্ত্বৰ পৰা ‘অব্যক্ত’ নামে অণ্ড উৎপন্ন হ’ল; সেই অণ্ডৰ পৰা স্বয়ং ব্ৰহ্মা প্ৰকাশিত হৈ, তেওঁ নিজেই লোকসমূহ সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 110

तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः / ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्

তাত দহা কল্প থাকি তেওঁলোকে পুনৰ সত্যলোকলৈ যায়; সেই লোকসমূহেই ব্ৰহ্মলোক—য’ৰ পৰা পুনৰাবর্তন নাই।

Verse 111

आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः / भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च

আধিপত্য নাথাকিলেও তেওঁলোকে ঐশ্বৰ্যত তেওঁৰ সমান; ৰূপ আৰু ভোগ্য বিষয়তো তেওঁলোকে ব্ৰহ্মাৰ তুল্য হয়।

Verse 112

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः / अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्

তাত তেওঁলোকে প্ৰীতিযুক্ত আৰু আত্মসংযমী হৈ অৱস্থান কৰে; অবশ্যম্ভাৱী উদ্দেশ্যত তেওঁ স্বয়ং প্ৰাকৃত দেহ ধাৰণ কৰে।

Verse 113

नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः / स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा

তেতিয়া তেওঁলোকে নানাত্বৰ সৈতে সংবদ্ধ হৈ সেই সময়ৰ ভাবনাৰে প্ৰভাৱিত হয়; যেনেকৈ শুই থকা অৱস্থাত আগতে অজ্ঞান থাকে, পাছত নিশ্চয় বোধ জাগে।

Verse 114

तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते / प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्

সেই সময়-ভাবনাৰে প্ৰভাৱিত তেওঁলোকৰ মাজত তেনেদৰে জ্ঞান প্ৰৱৰ্তে; ভেদসমূহৰ প্ৰত্যাহাৰ তেওঁলোকৰেই হয়, শুষ্মিণসকলৰ নহয়।

Verse 115

तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च / नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्

তেওঁলোকৰ সৈতে কাৰ্য আৰু কাৰণো প্ৰৱৰ্তে; তেওঁলোক নানাত্বদৰ্শী, ব্ৰহ্মলোক-নিবাসী।

Verse 116

विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् / तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः

বিকাৰৰ পৰা নিবৃত্ত হৈ যিসকলে নিজৰ ধৰ্মত স্থিত থাকে, তেওঁলোক সমলক্ষণ সিদ্ধ—শুভাত্মা আৰু নিৰঞ্জন—হয়।

Verse 117

प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः / प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः

প্ৰাকৃত কৰণসমূহেৰে যুক্ত হৈ তেওঁলোকে নিজৰ আত্মাতেই স্থিত থাকে। আত্মাক স্থাপন কৰি এই প্ৰকৃতি তত্ত্বতঃ তোমাৰেই হয়॥

Verse 118

पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते / प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्

যেতিয়া পুৰুষসকল বহুত্বৰূপে প্ৰতীত নহয়, তেতিয়া প্ৰবৃত্তি নঘটে। কিন্তু কাৰণসহ আত্মাসকলৰ সৃষ্টিধাৰা পুনৰ প্ৰৱৰ্তে॥

Verse 119

संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् / तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्

তত্ত্বদৰ্শী যোগযুক্তসকলৰ বাবে সংযোগেই ‘প্ৰকৃতি’ বুলি জানিব লাগে। তাতেই পুনৰ্জন্মৰ ভাৰ নধৰা লোকসকলৰ মুক্তিদায়িনী অৱস্থা।

Verse 120

अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव / ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु

অভাব অৱস্থাত সত্য পুনৰ শান্ত হয়, নুমাই যোৱা শিখাৰ দৰে। তেওঁলোক ঊৰ্ধ্বে গ’লে ত্ৰৈলোক্যত আনন্দময় আত্মাসকল থাকে॥

Verse 121

ते सार्द्धं चैर्महर्ल्लोकस्तदानासादितस्तु वै / तच्छिष्या ये ह तिष्ठन्ति कल्पदाह उपस्थिते

সেই সময়ত তেওঁলোকে মহৰ্লোকলৈও একেলগে নাপায়। কিন্তু তেওঁলোকৰ শিষ্যসকল, যিসকলে কল্পদাহ উপস্থিত হলেও স্থিৰ থাকে, তেওঁলোকে তাতেই থাকে॥

Verse 122

गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्चमानुषा ब्रह्मणादयः / पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः

গন্ধৰ্বাদি, পিশাচ, মানুহ আৰু ব্ৰহ্মা আদি; পশু, পক্ষী, স্থাৱৰ আৰু সৰীসৃপ—সকলোৱে।

Verse 123

तिष्ठत्सुतेषु तत्कालं पृथिवीतलवसिषु / सहस्रंयत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विनश्यति

যেতিয়া পৃথিৱীতলত বাস কৰা সত্তাসকল সেই সময় স্থিৰ থাকে, তেতিয়া সূৰ্যৰ ৰশ্মিসমূহৰ মাজৰ এক সহস্ৰ ইয়াত লয় পায়।

Verse 124

ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः / क्रमेण शतमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत

সেই সাত ৰশ্মি হৈ, একে একে ৰবি জন্মে; আৰু সিহঁতে ক্ৰমে শত শত হৈ ত্ৰিলোককো দহাই তোলে।

Verse 125

जङ्गमान्स्थावरांश्चैव नदीः सर्वाश्च पर्वतान् / शुष्के पूर्वमनावृष्ट्या चैस्तैशचैव प्रतापिताः

চৰ-অচৰ, সকলো নদী আৰু পৰ্বত—আগতেই অনাবৃষ্টিত শুকাই যায়, আৰু সেই ৰশ্মিৰ তাপে তপ্ত হয়।

Verse 126

तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः / जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मादिकास्तु वै

তেতিয়া সিহঁতে সকলোৱে অসহায় হৈ সূৰ্যৰ ৰশ্মিত দগ্ধ হয়—চৰ আৰু স্থাৱৰ; আৰু ধৰ্ম-অধৰ্ম আদিো নিশ্চয়।

Verse 127

दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये / ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभया चातिबन्धया

তেতিয়া যুগান্তত তেওঁলোক দগ্ধদেহ হ’লেও পাপ ধুই গ’ল; খ্যাত তপৰ ক্লেশৰ পৰা মুক্ত হৈ শুভ আৰু দৃঢ় বন্ধনত যুক্ত হ’ল।

Verse 128

ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः / उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

তাৰ পিছত তেওঁলোক সমৰূপ জনসমাজত জন্ম লয়; আৰু অব্যক্তজন্মা ব্ৰহ্মাৰ এক ৰাত্ৰি পৰ্যন্ত তাত বাস কৰে।

Verse 129

पुनः सर्गे भवन्तीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः / ततस्तेषु प्रपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु

পুনৰ সৃষ্টিত ইয়াত ব্ৰহ্মাৰ মানস-সন্তান প্ৰজাসকল জন্মে; আৰু ত্ৰিলোকবাসী জন যেতিয়া তেওঁলোকত শৰণ লয়।

Verse 130

निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः / वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु वा

যেতিয়া সাতটা সূৰ্যই লোকসমূহ দহে, তেতিয়া লোক ভস্মীভূত হয়; আৰু বৰষুণে পৃথিৱী প্লাৱিত হৈ জনশূন্য সাগৰৰ দৰে হয়।

Verse 131

समुद्राश्चैव मेघाश्च आपश्चैवाथ पार्थिवाः / शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथाचलाः

সমুদ্ৰ, মেঘ আৰু পৃথিৱীৰ জল—সকলো যেন লাজ পোৱা দৰে আঁতৰি যায়; ‘সলিল’ নামে খ্যাত জলৰাশি আৰু পৰ্বতো তেনেদৰে গতি কৰে।

Verse 132

आगतागतिकं चैव यदा तु सलिलं बहु / संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्यं तदाभवत

যেতিয়া আগমন-নিগমনশীল জল অতি বহুল হ’ল, তেতিয়া ই স্থিৰ পৃথিৱীক আচ্ছাদিত কৰিলে; তেতিয়াই সি ‘অৰ্ণৱ’ নামে পৰিচিত হ’ল।

Verse 133

आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कान्तिदीप्तिषु / स सर्वः समनुप्राप्ता मासां भाभ्यो विभाव्यते

যাৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ হয় আৰু যাৰ আভাসৰ পৰা কান্তি-দীপ্তিত ‘ভা’ শব্দ প্ৰচলিত; সেই জ্যোতি সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত, সেয়ে মাসসমূহ ‘ভা’ৰ পৰা বিবেচিত হয়।

Verse 134

तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समततः / धातुस्तनोति विस्तारं ततोपतनवः स्मृताः

কাৰণ সি অন্তৰৰ পৰা সমগ্ৰ পৃথিৱীক সৰ্বত্ৰ সমভাবে প্ৰসাৰিত কৰে; ‘তন্’ ধাতুৰ অৰ্থ বিস্তাৰ, সেয়ে তেওঁলোক ‘পতনৱ’ বুলি স্মৃত।

Verse 135

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकार्णवे भवन्त्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः

‘শাৰ’ শব্দটো ‘শীৰ্ণ’ অৰ্থত নানাৰ্থ ধাতুৰূপে গৃহীত; পানী এক অৰ্ণৱত একত্ৰ হয়, সেয়ে সি শীৰ্ণ (নষ্ট) নহয়—এনেদৰে কোৱা হৈছে।

Verse 136

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि / तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः

যুগসহস্ৰান্তত, যেতিয়া ব্ৰহ্মাৰ দিন সমাপ্ত হয়, তেতিয়াৰ সমান কাল ব্ৰহ্মাৰ ৰাত্ৰিতো সকলো জলস্বৰূপে অৱস্থিত থাকে।

Verse 137

ततस्ते सलिले तस्मिन् नष्टाग्नौ पृथिवीतले / प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः

তাৰ পাছত সেই জলে, পৃথিৱীতলত অগ্নি লুপ্ত হোৱাত, বতাহ শান্ত হৈ চাৰিওফালে আলোকহীন ঘোৰ অন্ধকাৰ বিস্তাৰ কৰিলে।

Verse 138

येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः / विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत

যি প্ৰভু পুৰুষ ব্ৰহ্মাই এই জগতক অধিষ্ঠান কৰিছিল, তেওঁ পুনৰ এই লোকৰ বিভাগ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।

Verse 139

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकर्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे / तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

‘শাৰ’ ধাতু ‘শীর্ণ’ (ক্ষীণ) অৰ্থত নানা ভাবে কোৱা হয়। যেতিয়া সেই একাৰ্ণৱ প্ৰলয়জলত স্থাৱৰ-জংগম সকলো নষ্ট হ’ল, তেতিয়া সেই ব্ৰহ্মা সহস্ৰ নয়ন আৰু সহস্ৰ পদধাৰী হ’ল।

Verse 140

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्मा नारायणा ख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

সহস্ৰশিৰা, সোণালী বৰ্ণ, ইন্দ্ৰিয়াতীত সেই পুৰুষ—ব্ৰহ্মা ‘নাৰায়ণ’ নামে খ্যাত—তেতিয়া সেই জলে শয়ন কৰি নিদ্ৰালীন হ’ল।

Verse 141

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु स शून्यं लोकमैक्षत / अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकीर्तितम्

সত্ত্বৰ উৎকৰ্ষত জাগি উঠি তেওঁ লোকক শূন্য দেখিলে। এই প্ৰথম পাদেৰে পুৰাণৰ কীৰ্তন ঘোষিত হ’ল।