Adhyaya 8: Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्रौपदेयोत्पत्तिर्नाम सप्तमोऽध्यायः । अष्टमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच । भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्रकथां प्रति ॥

如是，在尊贵的《摩尔迦ṇḍeya往世书》中，第七章名为《德罗帕德耶之诞生》者至此终了。今第八章开始。阇弥尼曰：“你已依次第、完全依我所问而为我叙述；然而我心中仍对哈利施旃陀罗之事怀有极大的好奇。”

Verse 2

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः ॥

唉！那位大心者曾忍受无与伦比的艰难。噢，二次生者中最胜者啊，如今他是否已得安乐——那与其德行相称之安乐？

Verse 3

पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्यानुगतो दुःखी भार्यया बलपुत्रया ॥

群鸟说道：听闻毗湿瓦密多罗之言后，那位国王缓缓启程；他怀着忧伤随从赛维娅而行，妻子与年幼之子亦相伴左右。

Verse 4

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः ॥

抵达神圣之城婆罗那西后，那位大地之主领悟道：“此处并非供人间享乐之地；它乃持三叉戟者——输罗波尼（湿婆）之所有。”

Verse 5

जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम् ॥

他为忧苦所迫，偕同忠贞的王后徒步前行；在城门入口处，他看见毗湿瓦密多罗立于其间。

Verse 6

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ॥

见大圣者到来，诃利施旃陀罗谦恭俯首；合掌致敬，向那位大牟尼陈辞。

Verse 7

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम् ॥

“此等即是我自身的生命气息；此乃我子，此乃我妻，噢圣者。无论尊者有何使命，请速受此上妙阿尔伽（致敬供献）。”

Verse 8

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।

若还有任何需由我们完成的事务，愿您慈然允准并加以授权。

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥

毗湿瓦密多说道：“噢，王中圣贤，那一月如今已满；请赐与我祭司之酬礼（dakṣiṇā）。因为传统记载：因罗阇苏耶大祭而当有施与——若你确实铭记自己的诺言。”

Verse 10

हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दानार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम् ॥

哈利施旃陀罗说道：“婆罗门啊，正是今日一月已圆满，噢以不竭苦行为财富者。此事尚待施与之礼；因此请为此稍候——不必久等。”

Verse 11

विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि ॥

毗湿瓦密多说道：“如此便好，伟大的国王。我还会再来。若你今日不赐与，我将降下诅咒于你。”

Verse 12

पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणां या प्रतिश्रुता ॥

群鸟说道：说完这些，那位婆罗门便离去。随后国王沉思道：“我当如何献给他我所许诺的祭礼酬金（dakṣiṇā）呢？”

Verse 13

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम् ॥

“如今我从何处来供养我的友人？此时此刻我的财富又从何而得？我受取馈赠之行已染污秽——我怎能不向下沉沦？”

Verse 14

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम् ॥

“那么我该舍弃此命吗？抑或在一无所有之后，我将往何方而去？若我命中注定要毁灭，也愿不要在我履行所许之诺之前便毁灭。”

Verse 15

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः ॥

“我将沦为罪恶之虫——盗取婆罗门财物者——卑下之中最卑下。否则我将堕入奴役；诚然，与其如此，倒不如自卖其身（为奴）。”

Verse 16

पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदयाि गिरा ॥

群鸟说道：其时国王——心神不宁、沮丧忧思，垂首低面——便由王后答言；她的话语因泪而哽咽，且颤抖不已。

Verse 17

त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः ॥

“舍弃忧惧吧，大王；当守持你自身之真实。被逐出真实之人，当远避之——如同避开火葬场。”

Verse 18

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम् ॥

他们宣说：对男子而言，没有比这更高的法（dharma）——守持并护卫自身的真实（所立誓言之言），噫，人中之虎。

Verse 19

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यम् यस्य वाक्यमकारणम् ॥

无论是阿耆尼护摩（Agnihotra）祭、吠陀研习，或一切以布施为首的行为——对于那言语无因（无目的、无根据）之人，皆成无果。

Verse 20

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम् ॥

在《法论》（Dharma-śāstra）中，智者称颂真实为至上之利。又说虚妄能使心志不定者脱离危难，却令自我无纪律、德性未成者走向堕落。

Verse 21

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥

一位国王既行七次马祀（Aśvamedha），又行王祀（Rājasūya）；名为克里提（Kṛti）之人却因说出一句虚妄而从天界坠落。

Verse 22

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः ॥

她说道：“大王啊，我生下了一个孩子。”说罢便放声而泣。随后，君主对这位泪盈满眶、泪水溢出的女子说了如下言辞。

Verse 23

हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि ॥

哈利施旃陀罗说道：“噢，吉祥的夫人，请止息悲伤；孩子在此，正为苦恼所压。你欲言者尽可言之——噢，步态如象者。”

Verse 24

पत्नी उवाच राजन् जातम् अपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥

妻子说道：“噢，大王，我已诞下一子。对有德之人而言，妇女得享得子之果报。因此，在以财物安置我之后，请将合乎仪轨的祭祀酬礼（dakṣiṇā）施与一位婆罗门祭司。”

Verse 25

पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुःखितः ॥

群鸟说道：听到这些话，国王陷入迷乱；及至神识复归，便在极深的悲痛中哀号叹息。

Verse 26

महद्दुःखमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः ॥

“噢，吉祥的夫人，你如此对我言说，实为大悲。你含笑之语与柔和之谈，难道已忘却我的罪过（过失）了吗？”

Verse 27

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम् ॥

“哀哉，哀哉！你怎能说出此言，噢，含纯净微笑者？此乃严酷而失当之语——我又怎能强迫自己说出这等话？”

Verse 28

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद्ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः ॥

说罢，那位最杰出的人一再呼喊“羞耻！羞耻！”，随即倒伏于地，受昏厥所制，神识沉没。

Verse 29

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुःखिता ॥

见哈利施旃陀罗王卧倒在地，王后悲痛至深，怀着怜悯说出如下言辞。

Verse 30

पत्नी उवाच । हा महाराज कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः ॥

妻子说道：“哀哉，伟大的君王！是何等厄运或不祥之力临到你，使你——本应享有毯褥与卧具——竟倒在这裸露的地上？”

Verse 31

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः ॥

那位曾以无数牛群与财宝施与婆罗门的主宰——正是大地之君、我的夫君——如今却如沉睡般卧在地上。

Verse 32

हा कष्टं किं तवानॆन कृतं देव! महीक्षिताः | यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम् ||

“哀哉，何等艰难！主上啊，这些世间的统治者对你做了什么，竟使你——与因陀罗及优波因陀罗齐等——被迫陷入如此深沉的昏睡？”

Verse 33

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुःखमहाभारेणासह्येन निपीडिता ॥

说完这些，那位腰胯娴美的女子也被悲痛所胜，昏厥倒地——因对夫君的哀伤之重担沉重难忍而被压垮。

Verse 34

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ॥

见父母如此无助地卧倒在地，孩子——被强烈的饥饿所逼——满怀痛楚地说出一句话。

Verse 35

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद / क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा ॥

“父亲，父亲！给我食物；母亲，母亲！给我些吃的。我的饥饿已极其强烈，连舌尖也在干枯。”

Verse 36

पक्षिण ऊचुः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम् ॥

群鸟说道：其时，大苦行仙维湿瓦密多到来。见哈利施旃陀罗王倒卧在地、昏迷不醒，

Verse 37

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ॥

他以清水洒在国王身上，说道：“起身，起身，诸王之主啊；赐与她所求的达克希那（祭祀之酬礼/供施）。”

Verse 38

ऋणं धारयतो दुःखमह्न्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतन वारिणा ॥

对于背负未偿之债者，痛苦日复一日增长。纵然仍得以维持生计，那时也仿佛是靠冰冷刺骨之水来支撑其身。

Verse 39

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः ॥

国王恢复知觉后，望向毗湿瓦蜜多罗；旋即又陷入迷妄，而那位圣仙亦因此动怒。

Verse 40

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे ॥

如是安慰国王之后，最尊胜的两生者说道：“若你敬重达摩，请将那份达克希那（dakṣiṇā，祭礼酬金）赐予我。”

Verse 41

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥

凭借真实，太阳赐予热与光；依托真实，大地安然稳立。真实被宣说为至上的达摩，连天界亦建立于真实之上。

Verse 42

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

将一千次马祭（Aśvamedha）与真实置于天平之上；确然，真实之重胜过一千次马祭。

Verse 43

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि ॥

“若非如此，我以和解之辞与你言说又有何益？你卑劣无耻，专怀罪恶之谋，残忍暴虐，且口吐虚妄。”

Verse 44

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि ॥

“大王啊，你心中正意与端直占上风——请听我言。若今日你不赐我应得的祭司酬礼（dakṣiṇā），大王啊……”

Verse 45

अस्ताचलं प्रयातेर्'के शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ॥

“待太阳沉入西山之时（黄昏落日），我必定要诅咒你。”说罢，那婆罗门离去；国王因恐惧而忧惶不安。

Verse 46

काण्डिग्भूतोऽधमो निःस्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ॥

“沦落至凄惨之境——卑下而贫乏——又被残酷的富人折磨，那人的妻子再次说道：‘当使我的话得以实行。’”

Verse 47

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमा‍नस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ॥

“不可如此！被诅咒之火所焚，你将遭毁灭（归于五大元素）。”虽其妻一再反复劝谏，那国王仍旧继续。

Verse 49

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यत् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम् ॥ यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

他说道：“噢，善良的女士啊，我——毫无怜悯——将要把你卖掉。我正在做连残酷之人也不忍去做的事。若我的声音竟还能吐出如此严厉的话语……”说罢，他便走到妻子跟前；心中悲苦，喉咙与双眼都被泪水哽塞，又继续说道。

Verse 50

राजोवाच भो भो नागरिकाḥ सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः ॥

国王说道：“嗬！嗬！城中诸民，都听我言。你们为何问我‘你是谁？’我乃残酷之人——全然不是（真正的）男子。”

Verse 51

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥

“纵使有人是罗刹（rākṣasa）——如风般刚硬——且罪业更深；然而若他竟至于出卖所爱之人，我也决不交出我的性命（生命之息），决不屈服。”

Verse 52

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम् ॥

你们中若有人与我所钟爱的侍女有何事务要办，就趁我还拦着她时，速速说来。

Verse 53

पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहम् क्रेता धनप्रदः ॥

群鸟说道：这时有一位年迈的婆罗门（brāhmaṇa）前来，对国王说：“把那侍女交给我；我是买主，我将付出钱财。”

Verse 54

अस्ति मे वित्तमस्तोके सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे ॥

“我拥有丰厚的财物，也有我所钟爱的柔弱年轻的妻子。她不能承担家务之责；因此，愿赐我援助，使我脱离此等困乏。”

Verse 55

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ॥

“噢，女主啊：为你那些善于劳作、具青春、美貌与善行的侍女，请受纳这份相称的财物。我并将我的处女之女奉献于你。”

Verse 56

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥

婆罗门如此说罢，哈利什旃陀罗王的心被忧苦撕裂；然而他对那人一句话也未说。

Verse 57

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत् ॥

于是那婆罗门把国王的财物牢牢系在树皮衣的边角上，又揪住王后之发，将她拖拽而去。

Verse 58

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः ॥

罗希塔湿婆见母亲被拖走也放声哭泣；那孩子梳着“乌鸦翼”式发髻，用手拉扯母亲的衣裳。

Verse 59

राजपत्नी उवाच । मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥

王后说道：“请释放我，尊者——至少放我到能见到那孩子为止。因为，亲爱的，再次得见他将极为难得。”

Verse 60

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना ॥

“看吧，亲爱的孩子，看我——你的母亲——已被贬为婢女之境。王子啊，不要触碰我；如今我对你而言已成不可触者。”

Verse 61

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः ॥

于是那孩子忽然看见母亲被拖拽而去，便哭着奔上前，呼喊：“Ambā！（母亲！）”，泪流不止，面容因悲恸而扭曲模糊。

Verse 62

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदाः । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम् ॥

婆罗门来到时，怒而以脚踢那孩子。然而孩子仍哭喊“母亲！”，紧紧抓住母亲不放。

Verse 63

राजपत्नी उवाच । प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिकाः ॥

王后说道：“求我主垂怜——也请把这男孩一并买下。纵使我被买去，若无他，我也无法服侍以成就您的意旨。”

Verse 64

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम् ॥

“因此，愿你垂怜并以慈心待我这薄命之女。愿使我与我之子相聚，如乳牛与其犊相依。”

Verse 65

ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः ॥

婆罗门说道：“请你收下这财物；请把我的男孩归还。因为在男女之事上，通晓《达摩论典》（Dharmaśāstra）者确已规定一种‘酬价/费用’作为合法的和解：有人定为一百，有人定为一千，有人定为一‘拉克’，还有人甚至定至一‘克若尔’之值。”

Verse 66

पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ॥

群鸟说道：“同样地，他把财物包在上衣之中扎紧，然后带着孩子与其母亲，将二者一并捆缚在同一处。”

Verse 67

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ॥

然而国王见到二人——其王后与其王子——被人牵引而去，便哀号恸哭，为剧烈的悲痛所淹没，一次又一次地长叹，气息灼热。

Verse 68

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ॥

那位从前作为王妃，连风、太阳、月亮——更不用说凡人——都未曾得见者：正是她，如今竟沦落到奴婢之境。

Verse 69

सूर्यवंशप्रसूतो 'यं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ॥

“这孩子——生于太阳王族，双手与手指尚且柔嫩——竟被带来出售。唉，我这颠倒之见者，真是可耻！”

Verse 70

हा प्रिये! हा शिशो! नत्स! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ॥

“哀哉，我的挚爱！哀哉，我的孩子！哀哉，纳察（Natsa）！因我这卑劣之人的恶行，我已堕入受命运支配的境地。然而我竟还未死；即便如此，我亦当羞愧！”

Verse 71

पक्षिण ऊचुः एवम् विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ॥

群鸟说道：当国王如此哀叹之时，那位婆罗门从视野中消失了。随后他迅速带走二人，急奔至高处——树上屋舍及其他高处的庇护所。

Verse 72

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥

随后，毗湿瓦密多（Viśvāmitra）到来，向国王索取财物；而哈利什旃陀罗（Hariścandra）也将那财物交付于他。

Verse 73

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥

他见那财物微薄，且是靠卖柴所得，又见国王为忧悲所压，考希迦（Kauśika）便愤然开口对他说道。

Verse 74

क्षत्रबन्धो! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम् ॥

“噫，刹帝利之耻！若你自以为堪受此祭祀之酬献（达克希那，归于我之供奉），便速速观我至上威力。”

Verse 75

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥

在此颂词/诵念之中，具足善修苦行之果、无垢婆罗门清净之德、我自身猛烈而纯净之力，以及净化之圣学研习（adhyayana）之果报。

Verse 76

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः ॥

“我将另献一名女子/侍婢，尊敬的先生；请稍候片刻。此时，我的妻子与幼子尚未被卖出。”

Verse 77

विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥

毗湿瓦密多说道：“噫，人中之主！如今所余之时——一日之四分之一——你只须为我等待这般久。到那时之前，不得再作任何答复。”

Verse 78

पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ ॥

群鸟说道：就这样以严酷无情之言斥责诸王之主后，考希迦（Kauśika）怒起，迅速取走财物而离去。

Verse 79

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥

毗湿瓦密多离去之后，国王沉没于恐惧与忧伤之海；他对诸事已作坚定决断，便低垂面容，高声说道。

Verse 80

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः ॥

“喂，凡我作为你的使者以酬金所办妥之事——趁太阳尚在照耀（即日未尽）之时，务必立刻急速禀报。”

Verse 81

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी ॥

随后，达摩迅速到来，化作旃陀罗（贱民、弃民）之形；他臭秽难闻，形体畸陋，性情粗暴，蓄须，齿列歪斜，令人厌憎地现身。

Verse 82

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः ॥

他肤色黝黑，腹部隆起，眼呈黄褐而凶厉，嗓音粗涩刺耳；手中攫着一簇飞鸟，身上饰以尸骸花鬘。

Verse 83

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः ॥

怖畏罗（Bhairava）手持骷髅，长口大张，反复咆哮；他可怖非常，群犬成队环绕，手执杖棒，形貌诡异非凡，于战场景象中显现。

Verse 84

चाण्डाल उवाच अहमार्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान् ॥

旃陀罗说道：“我有一事欲问。请速告知你自身的‘酬价’（你所要求之物）。无论简略或详尽，都请说明凭何方能真正得至于你（即如何获得你的援助与成就）。”

Verse 85

पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥

群鸟说道：见他如此——目光凶厉，性情极其严酷，言语举止又甚为不善——国王便问：“你是谁？”

Verse 86

चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ॥

旃陀罗说道：“此地人称我为‘普拉维罗’（Pravīra），噫，人中之最。世人以恶名知我：我乃处决被判死刑者之刽子手，亦是携走亡者毯被之人。”

Verse 87

हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः ॥

诃利施旃陀罗说道：“我不愿成为旃陀罗之奴，那是极其可耻之事。宁可被诅咒之火焚烧，也不愿落入旃陀罗的支配之下。”

Verse 88

पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥

群鸟说道：当他如此言说之时，苦行之宝藏——毗湿瓦密多（Viśvāmitra）来到。其目因愤怒与忿慨而大张，遂对国王说出如下言辞。

Verse 89

विश्वामित्र उवाच । चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ॥

毗湿瓦密多罗说道：“这位旃陀罗带来了不少财物，供你施与。为何整份祭祀酬礼（yajña-dakṣiṇā）却不交给我？”

Verse 90

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् । सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः ॥

哈利施旃陀罗说道：“噢，吉祥者，噢，考希迦，我自知出自太阳王族。纵然贪求财物，我又怎会沦落到作旃陀罗之奴？”

Verse 91

विश्वामित्र उवाच यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम् ॥

毗湿瓦密多罗说道：“若你不在适当之时把那旃陀罗之财——由卖身而得之财——交给我，我必定诅咒你。”

Verse 92

पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेरजग्राह विह्वलः ॥

群鸟说道：于是哈利施旃陀罗王——其性命仿佛被忧惧之念紧紧攫住——心神大乱，口称“垂怜于我”，并抱住仙人的双足。

Verse 93

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः ॥

“我是你的仆从；我受苦；我惧怕；而最重要的是，我是你的信奉者。噢，婆罗门中之圣贤，请赐我恩泽——我的处境甚为艰难，因为我与杂类与贱民相涉。”

Verse 94

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरॊ वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥

凭我所余下的一切财物，我将成为你的顺从仆从，承担一切差遣——噫，诸仙中之猛虎——为你侍从，凡事遵循你的意旨。

Verse 95

विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै ॥

毗湿瓦蜜多罗说道：“若你是我的仆从，那么我确已将你交付给一名旃陀罗。既已沦为奴役之身，你便以一‘阿尔布达’之财而被交给了他。”

Verse 96

पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम् ॥

群鸟说道：当他发出那一句话（那道命令）时，那贱民（śvapāka）心中欢喜，将那财物交给毗湿瓦蜜多罗，并把国王捆缚起来。

Verse 97

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तम् अनयन् निजपत्तनम् ॥

他因惩罚的鞭击而心神震荡，诸根极度扰乱，又因与挚爱之友与亲族分离而受苦，遂被押送回自己的城邑。

Verse 98

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसञ्चाण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत ॥

于是，住在贱民聚落中的哈利施旃陀罗王，于清晨、正午以及傍晚，再三吟唱此哀辞。

Verse 99

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः ॥

见那少女面带愁容，且其前之幼子亦愁容满面，她为悲痛所淹没，便忆念于我；由此，她将解救我们，噢，大王。

Verse 100

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम् ॥

既得财物，我又施与一位婆罗门，所与甚至多于其财；然而那位鹿眼女子并不知晓我所作更为罪重之事。

Verse 101

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चाण्डालताचैवमहो दुःखपरम्परा ॥

“国土之失，友人之弃，妻子儿女被卖，而今又堕为旃陀罗之境——唉，何其不断相续之忧苦！”

Verse 102

एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः ॥

如是久居其处，他不断忆念所爱的儿子；又因被夺尽一切资财而忧苦不堪，也思及那位高贵的妻子，她早已深深进入他的心中。

Verse 103

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः ॥

其后，时日既久，诃利施旃陀罗王在火葬场中成了取死者衣布之人，顺从那般境遇（命运）而行。

Verse 104

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारीणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम् ॥

在一名旃陀罗——盗取死者裹尸布者——的指点下，他为求尸体到来，昼夜守候于彼处。

Verse 105

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वौ भागौ तव वेतनम् ॥

“此物亦当献与国王；至于尸身，当分为六份。三份归我；两份为你的工价。”

Verse 106

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा ॥

受此指示后，他前往“尸之家”，即火葬场。其时该处在南方，位于婆罗痆斯（Vārāṇasī）。

Verse 107

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम् ॥

火葬场回响着可怖之声，群集数百豺狼；遍地散落尸首之头，恶臭熏人，浓烟弥漫。

Verse 108

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम् ॥

其地拥塞着毗舍遮、鬼灵、吠陀罗、荼吉尼与夜叉；秃鹫与豺狼充满其间，四周又为犬群所环绕。

Verse 109

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसङ्कुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम् ॥

此处遍布堆积如山的白骨，弥漫着令人窒息的恶臭，充斥着凄厉的喧嚣——那是无数人为逝去的至亲发出的哀号。

Verse 110

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर् वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह ॥

‘呜呼，吾儿！吾友！呜呼，吾亲！吾兄！爱子！吾爱！呜呼，夫君！姐妹！母亲——呜呼！叔伯！祖父！’

Verse 111

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान् ॥

‘祖父！父亲！他去了哪里——回来吧，亲人！’就在这些人如此诉说之处，听到了巨大的喧哗声。

Verse 112

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसङ्कुलम् ॥

此处充满了燃烧血肉、脂肪与骨髓发出的‘滋滋’（chamaccham）声响。

Verse 113

अर्धदग्धाः शवाः श्यामाः विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥

半焦的尸体漆黑一片，牙齿裸露，伫立在烈火中仿佛在嘲笑——（以此示现）这确是肉身的最终归宿。

Verse 114

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रन्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः ॥

其间在成排白骨之中、群鹫聚集之处，传出火焰噼啪作响；又在被视为贱民的普迦迦萨（pukkasa）之中，响起如亲族哀号之声——却是从骇人的狂喜中生起。

Verse 115

गायतां भूतवेतालपिशाचगणरक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निःस्वनः ॥

当诸多部众——部多（bhūta）、吠多罗（vetāla）、毗舍遮（piśāca）与罗刹（rākṣasa）——齐声歌唱时，便听见一阵宏大而可怖的咆哮，宛如一劫（kalpa）终尽之声。

Verse 116

महामहिषकारीषगोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः ॥

其地拥塞着大水牛与牛的粪堆；四周又环以由此而起的灰丘，并有高高堆起的白骨之垛。

Verse 117

नानोपहारस्त्रग्दीपकाकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते ॥

那里陈设种种供品、花鬘与灯火，又有乌鸦被驱逐而翻飞——因这般仪式而显得阴黯——并充塞着诸多喧响；那火葬场仿佛就是地狱本身。

Verse 118

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम् ॥

那火葬场回荡着不祥的豺嚎，挟带着炽火的沉重；它如同可怖咆哮的洞窟——恐惧本身，甚至令“对恐惧的恐惧”亦生起——在哀哭与尖叫中显得尤为骇人。

Verse 119

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखितः शोचनॊद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम् ॥

那位国王悲伤地来到那处，几乎要落泪，说道：“唉——我的仆从、我的大臣、我的婆罗门啊！那王国竟被命运所毁！”

Verse 120

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम ॥

“唉，Śaivyā！唉，我的儿子——我的孩子！你们抛下我这不幸之人，去了某处——皆因毗湿瓦密多之过。”

Verse 121

इत्येवं चिन्तयंस् तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥

当他在那儿如此思量时，一名旃陀罗所说的话反复回响。他污秽不堪，四肢粗糙，长发披垂，臭气熏人，并持着一面旗幡。

Verse 122

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत ॥

他手执棍棒，形貌如死神一般，奔走往来（口中喊道）：“为这具尸体，我已得此价——我必定要得到它！”

Verse 123

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः ॥

“这是我的；这是国王的；这是旃陀罗首领的！”——他如此呼喊着，国王向四方奔走；而在尚未死去之时，便转入另一胎藏（再受生）。

Verse 124

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः । चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रकः ॥

他以补丁累累、打结的破布为衣，面容、臂膀、腹部、大腿与双足皆涂满火葬柴堆所余的灰尘。

Verse 125

नानामेदोवसामज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता हारतृप्तिपरायणः ॥

他喘息沉重，双手手指沾抹着种种脂肪、油膏与骨髓；他一心只求充饥——以由许多尸体而得之米饭为食（即与亡者相关而取得的食物）。

Verse 126

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तक मण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः ॥

他的头上戴着属于他们（亡者）的花鬘，昼夜不眠，反复哀号：“哀哉！哀哉！”

Verse 127

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥

就这样，十二个月过去了，仿佛一百年。随后在某一时刻，那位最卓越的国王——疲惫不堪，且与亲族离散——终于到了崩溃的关头。

Verse 128

निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हि मत् ॥

他为睡意所胜，四肢干枯粗糙，静卧不动，确已沉睡——然而即便躺在那里，他仍见到一件奇妙之事。

Verse 129

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥

由于长期与火葬场相伴，又为命运强力所驱，他以另一具身躯——亦即在另一种转生中——向师长奉上应付的师资供养（guru-dakṣiṇā）。

Verse 130

तदा द्वादश वर्षाणि दुःखदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम् ॥

随后，十二年之后，由“施与痛苦”而引生的赎罪——亦即承受其痛楚果报——已告圆满；他便见到自己竟从一位 pukkasī（出身极卑微群体的女子）的胎中而生。

Verse 131

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम् ॥

在那里，那位国王当时自思道：“待我一从此处出来，便当修行布施之法（dāna）。”

Verse 132

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कारकरणेषु सदोद्यतः ॥

不久之后，他便转生为一名 pukkasa 少年，常在火葬场为亡者勤行丧葬仪轨。

Verse 133

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी ॥

及至第七年，一位“二次生者”（婆罗门）去世，被亲族送至火葬场；他在那里看见了那人——虽贫而有德、堪受敬重——就在当处。

Verse 134

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

那些婆罗门被那求取报酬（利益）之人侮辱后，便在彼处开口，叙述毗湿瓦密多罗的品行与作为。

Verse 135

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकाकरक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः ॥

“你在行最罪恶、最不祥之事啊，作恶者！久远以前，哈利施旃陀罗王曾被毗湿瓦密多罗贬为普迦迦萨（pukkasa）。”

Verse 136

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा ॥

因伤扰婆罗门的安住与静修，他被引向功德的毁灭。待他们再也无法忍受之时，便在忿怒中诅咒了他。

Verse 137

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा ॥

“此刻就去那可怖的地狱吧，卑劣之人！”这些话一出口，那位国王立刻发现自己落入梦境般的状态。

Verse 138

अपश्यद्यददूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात् ॥

他看见阎摩的使者手持绳索套索，令人战栗；又看见自己被他们擒住，继而被强行带走。

Verse 139

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः ॥

Greatly distressed, he kept seeing (and crying), “Alas, my mother, my father—today (what has become of me)!” Speaking thus, he was cast in hell into a trough/cauldron of oil.

Verse 140

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुःखार्तः पूयशोणितभोजनः ॥

He was being sawn with saws, and below (also) by razor-edged blades; in blind darkness, afflicted with pain, he had pus and blood as his food.

Verse 141

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः ॥

For seven years he saw that dead-souled one in the state of a pukkasa. Day after day in hell, he is burned; elsewhere he is cooked.

Verse 142

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः ॥

Elsewhere he is wearied and tormented; elsewhere he is struck down and cut; elsewhere he is treated with caustics and set ablaze; elsewhere he is battered by cold winds.

Verse 143

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः ॥

Thus a single day there in hell amounted to a hundred years. Likewise, there he ‘lived’ a hundred years in hell, (handled) by the attendants/executioners.

Verse 144

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः ॥

随后他被摔落在地，转生为一条食粪之犬；以呕吐物为食，又为寒冷所灼，竟仅一月便死去。

Verse 145

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम् ॥

随后他看见（众生受取）驴、象、猴与猛兽之身；又见受山羊、猫与鹭之身；亦有受牛、鸟与虫之身者。

Verse 146

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः ॥

他又见（众生转为）鱼、龟、野猪、豪猪、公鸡与鹦鹉；八哥；乃至不动之类（似植物者），以及蛇与其他具身众生。

Verse 147

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुःखसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा ॥

他日复一日看见众生的出生。为忧苦所逼迫，他就这样观看了整整一百年。

Verse 148

एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिṣu । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम् ॥

于是，在那低劣的诸生之中，整整一百年在彼处流逝。某一时，那位国王看见有人从他自身的族系中出生。

Verse 149

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः ॥

当他在那里时，甚至他的王国也因赌博而失落；他的妻子被带走，他的儿子也同样被带走。于是他孤身一人，走入森林。

Verse 150

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम् ॥

在那里，他看见一头狮子张口大开，令人战栗，正逼近欲吞噬；并且与一只“沙罗婆”(śarabha)同在。

Verse 151

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुःखितम् ॥

他又一次也被吞噬；然而他仍哀号思念其妻：“呜呼，Śaivyā！你今日去了何处，竟将我留在此处受悲苦？”

Verse 152

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो ॥

他又看见自己的妻子与儿子在一起。（她说：）“救救我们吧，哈利施旃陀罗（Hariścandra）！赌博与你何干，主君啊？”

Verse 153

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भार्यंयाः शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः ॥

（她说：）“你的儿子已至可悲可叹之境，与你的妻子Śaivyā一同如此。”然而他再也看不见他们了，纵使他一再奔走寻觅。

Verse 154

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात् ॥

随后，那位安住天界的国王又看见：一名女子——披散长发，凄苦不堪，赤身裸体——被人强行拖拽而去。

Verse 155

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात् ॥

她哭喊着“哀哉，哀哉！”，又一再呼叫“救我！”，悲号不已。于是他又在彼处看见——这一切皆依达摩王（阎摩，Yama）之命而行。

Verse 156

आक्रन्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः ॥

从半空中传来哀号之声：“来此吧，国王。”为着你的缘故——大王——毗湿瓦密多已向阎摩（Yama）恳求。

Verse 157

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

说罢，那位大能之主便被带走，以蛇索之套缚而行。毗湿瓦密多的这一作为，由施罗陀提婆（Śrāddhadeva）叙述传说。

Verse 158

तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः ॥

即便在彼处，他的苦恼也未如由非正法（adharma）所生那般增长。此等一切境况，皆是在梦中向他显现的。

Verse 159

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्षे नीयमानो भटैर्बलात् ॥

他经历了这一切境况长达十二年。十二年期满时，他被随从强行押送而去。

Verse 160

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः ॥

他看见阎摩以本相显现，阎摩对国王说道：“大心者毗湿瓦密多罗的忿怒，实难回避。”

Verse 161

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुःखशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति ॥

“那位考希迦（毗湿瓦密多罗）甚至将导致你儿子的死亡。你当往人间，确实受尽余下那一分忧苦。你到了那里，噢诸王之最，你的安泰终将成就。”

Verse 162

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुःखस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः ॥

十二年既满，忧苦将尽之际，国王被阎摩的使者驱赶，从半空坠落。

Verse 163

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम् ॥

从阎摩之界坠下后，他在恐惧的旋涡中惊醒。心念“唉，何其惨痛！”，他所受之苦如同将碱剂敷在创口之上。

Verse 164

स्वप्ने दुःखं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः ॥

在梦中，我见到巨大的忧苦，其终结不可得见。然而我在那梦中所见——是否意味着对我而言将要度过十二年？

Verse 165

गतेत्यपृच्छत तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स संभ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्थाः एवमेवापरेऽब्रुवन् ॥

他心神不宁，便问站在那里的普迦迦萨人（pukkasa）：“（他/她）已经走了吗？”在场有些人答道：“没有”；其余的人也同样说道。

Verse 166

श्रुत्वा दुःखी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्यायाः बालकस्य च ॥

听到此言，国王悲伤起来，继而归依诸天：“愿诸天赐我安泰，也赐Śaivyā与那孩子以安泰。”

Verse 167

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च ॥

礼敬伟大的法（Dharma）；礼敬克里希纳（Kṛṣṇa），施设者、定命者（Vidhātṛ）。（礼敬）上界与下界之主，清净者、古老者、不坏者。

Verse 168

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि ॥

礼敬你，布里哈斯帕提（Bṛhaspati）；亦礼敬婆娑婆（Vāsava，即因陀罗 Indra）。说罢，那位国王便投身于普迦迦萨人（pukkasa）的事务与劳作之中。

Verse 169

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः ॥

当他为尸体估价并进行买卖时，他的记忆又一次失落。那国王——污秽不堪，头发纠结蓬乱，面容晦暗，手执棍棒——迷惘惊惶，身心震颤。

Verse 170

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा ॥

他的记忆之中，既无其子，亦无其妻。因失去王国而精神崩折，他那时便栖身于火葬场之地。

Verse 171

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् ॥

随后，那国王的妻子哭号而至，怀抱着自己的儿子——那孩子确已身亡，因为被蛇所咬。

Verse 172

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥

“哀哉，我的小牛！哀哉，我的儿子！啊，孩子！”她如此一遍又一遍地呼号。她形容枯槁，面色惨白，神情沮丧，头发污秽，满布尘土。

Verse 173

राजपत्नी उवाच— हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥

王后说道：“哀哉，国王啊——今日请看这孩子，如月般皎洁，却卧于地上。先前尚见他嬉戏，如今却被恶蛇所害而死。”

Verse 174

तस्याः विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः ॥

国王听到她哀号的声音，便急忙赶往那里，心想：“必定是摩利多迦婆罗（Mṛtakambalā）。”

Verse 175

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससंतप्तां पुनर्जातामिवाबलाम् ॥

然而国王在她哭泣时竟未认出自己的王后——因久别而憔悴，宛如新生之妇，已全然改观。

Verse 176

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम् ॥

她亦然——国王之女——也未认出国王；他昔日秀发可爱，如今发结纠缠，形似枯槁之树。

Verse 177

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥

他也一样，见一孩童置于黑布之上，被毒蛇所苦，且具王者之相，便陷入忧惧的思虑之中。

Verse 178

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना ॥

唉！这对某位君王何其惨痛——此童生于某一王族，却被残酷的克利坦塔（Kṛtānta，死神）连同些许（生之）希望一并夺去。

Verse 179

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः ॥

见那孩童如此卧于母亲膝上，莲华眼的少年罗希塔湿婆（Rohitāśva）便又回到我的记忆之中。

Verse 180

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् ॥

我那亲爱的孩子也本应正到此等年岁——若非被可怖的克利坦塔（死亡）之力所夺去。

Verse 181

राजपत्नीउवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुःखमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ॥

王后说道：“哀哉，我的孩子！因追思何等罪业，竟使这巨大而可怖的悲苦降临于我等——其终竟不可得见？”

Verse 182

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुःखिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम् ॥

“主上啊，国王啊！若不在此苦难中安慰于我，怎能仍自安然，无论身在何处、居于何地？”

Verse 183

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया ॥

“失却王国，被友人遗弃，卖却妻与子——噫，毗提（Vidhi，命定）！对于圣王贤者哈利施旃陀罗（Harīścandra），你还有什么未曾施加？”

Verse 184

इति तस्याः वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम् ॥

听到她的话，国王从镇定中被震动。认出自己挚爱的王后与那已赴死的儿子，他被悲痛所淹没。

Verse 185

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुःखसंतप्तो मूर्च्छामभिजगाम च ॥

他呼喊道：“哀哉！这确是Śaivya，这就是那孩子！”他痛哭，悲伤如火灼身，也随即昏厥。

Verse 186

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निष्चेष्टा धरणीतले ॥

而她认出他，见他倒在那般境况中，自己也昏厥了；受苦所逼，她瘫倒在地，静止不动。

Verse 187

चेतः संप्राप्य राजेंद्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसंतप्तौ शोकभारावपीडितौ ॥

恢复知觉后，国王与王后同众人一齐哀号——被痛苦灼烧，被忧伤的重担压碎。

Verse 188

राजोवाच हाऽ वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते ॥

国王说道：“哀哉，我的孩子！你那柔嫩的面容——自有双眼、眉弓与小小的鼻子——当它望着我这凄苦的脸时，我的心为何不碎裂？”

Verse 189

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात् ॥

甜声呼唤“父亲！父亲！”并自愿前来——如今我还能拥抱谁、以深情呼作“我的孩子！我的孩子！”呢？

Verse 190

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेṣ्यति ॥

那被小小膝盖扬起的黄褐尘土——还会由谁再一次弄脏我的上衣、我的膝上与我的身体？

Verse 191

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत् ॥

你由我自身的肢体与细分之肢而生，使我心意与胸怀欢悦——唉，我的孩子！——我这恶父竟将你如同一件物品般卖出。

Verse 192

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसनेन दष्टो मे तनयस्ततः ॥

在夺走我整个王国——连同其巨大的财富与资用——之后，我的儿子又被命运那残酷之蛇所噬。

Verse 193

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्य आननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना ॥

即便我曾凝望那被命运之蛇所噬的、我儿莲华般的面容，如今我也仿佛被那可怖的毒液所致盲。

Verse 194

एकमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निष्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह ॥

他只说了一句话，便抱起那孩子；泪水哽住了他的声音。拥抱着孩子，他一动不动；被昏厥所胜，遂倒在地上。

Verse 195

राजपत्नी उवाच— अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः ॥

王后说道：“此人正是人中之虎——仅凭其声音便可辨认。他就是哈利施旃陀罗，是学者心中的明月；对此毫无疑问。”

Verse 196

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः ॥

而他的鼻梁高挺，前端微微下垂；他的牙齿如花蕾初绽——这些正是那位大心之人、声名显赫者的相貌特征。

Verse 197

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम् ॥

“为何今日那人间之主来到火葬场？”她暂且抛开对儿子的哀痛，便看见自己的丈夫倒伏在地。

Verse 198

प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम् ॥

她浑身战栗，惊愕而凄苦——因丈夫与儿子的灾厄而受折磨——环顾之间，便看见丈夫那令人厌憎的手杖（即他在卑贱身份中所执之杖）。

Verse 199

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत ॥

因此，那位大眼的女子见他竟似堕入旃陀罗之境，便陷入迷惘。她渐渐回神，以哽咽的声音开口说道。

Verse 200

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् ॥

可耻啊——噢，命运——你这“过分慈悲”（反讽）的、毫无节制而可憎者；正是你把这位光辉如神的国王，推落到 śvapāka（贱民、弃民）的境地。

Verse 201

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः ॥

即便你已使他失国、遭友人弃离、甚至卖却妻子与儿子——你仍不满足：这位国王竟被变作旃陀罗。