Adhyaya 122

Verse 1

ऑपन-आ प्रात बछ। आर: अ2 अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: कीडेका क्रमश: क्षत्रिययोनिमें जन्म लेकर व्यासजीका दर्शन करना और व्यासजीका उसे ब्राह्मण होने तथा स्वर्गसुख और अक्षय सुखकी प्राप्ति होनेका वरदान देना व्यास उवाच शुभेन कर्मणा यद्दै तिर्यग्योनौ न मुहा[से । ममैव कीट तत्‌ कर्म येन त्वं न प्रमुहासे

Vyāsa nói: “Hỡi loài sâu bọ! Việc lành nhờ sức mạnh của nó mà ngươi không bị mê lầm, dẫu sinh trong loài súc sinh, thật ra chính là việc của ta. Chính nhờ ảnh hưởng của việc được thấy ta mà ngươi không rơi vào si mê.”

Verse 2

अहं त्वां दर्शनादेव तारयामि तपोबलात्‌ । तपोबलाद्धि बलवद्‌ बलमन्यजन्न विद्यते,मैं अपने तपोबलसे केवल दर्शनमात्र देकर तुम्हारा उद्धार कर दूँगा; क्योंकि तपोबलसे बढ़कर दूसरा कोई श्रेष्ठ बल नहीं है

Vyāsa nói: “Bằng sức mạnh khổ hạnh của ta, ta sẽ cứu độ ngươi chỉ bằng cái nhìn. Vì trên đời không có sức mạnh nào lớn hơn, hữu hiệu hơn sức mạnh sinh từ tapas (tu khổ hạnh).”

Verse 3

जानामि पापै: स्वकृतैर्गतं त्वां कीट कीटताम्‌ । अवाप्स्यसि पुनर्धर्म धर्म तु यदि मन्यसे

Vyāsa nói: “Ta biết rằng do những tội lỗi do chính ngươi gây nên, ngươi đã sa xuống cảnh ngộ của một con giun. Nhưng ngươi sẽ lại phục hồi được dharma—nếu quả thật ngươi vẫn còn thừa nhận dharma và xem đó là thẩm quyền tối thượng.”

Verse 4

कीट! मैं जानता हूँ, अपने पूर्वकृत पापोंके कारण तुम्हें कीटयोनिमें आना पड़ा है। यदि इस समय तुम्हारी धर्मके प्रति श्रद्धा है तो तुम्हें धर्म अवश्य प्राप्त होगा ।।

Vyāsa nói: “Hỡi con giun! Ta biết rằng vì những tội lỗi đã gây trong quá khứ, ngươi phải rơi vào thai sinh của loài giun. Nhưng nếu ngay lúc này ngươi còn có lòng tin đối với dharma, ắt ngươi sẽ đạt được dharma. Chư thiên, loài người, và các loài sinh trong thân thú đều thọ nhận quả báo của những hành động đã làm trong cõi đời—cánh đồng của nghiệp. Trong hàng người vô minh, ngay cả ‘dharma’ cũng thường được theo đuổi với dục vọng làm mục đích; và họ tiếp nhận các đức hạnh, phẩm chất chủ yếu để mong thỏa mãn những dục vọng ấy.”

Verse 5

वाग्बुद्धिपाणिपादैश्व व्यपेतस्य विपश्चित: । कि हास्यति मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवत:

Vyāsa nói: “Dẫu một người có trí tuệ, nhưng khi bị tước mất lời nói, sự hiểu biết, và khả năng dùng tay chân, thì khi còn sống người ấy có thể làm được gì? Ngay cả kẻ đần độn, miễn còn sống với những năng lực ấy nguyên vẹn, cũng còn có thể hành động và gánh vác điều mà đời sống đòi hỏi.”

Verse 6

मनुष्य मूर्ख हो या विद्वान, यदि वह वाणी, बुद्धि और हाथ-पैरसे रहित होकर जीवित है तो उसे कौन-सी वस्तु त्यागेगी, वह तो सभी पुरुषार्थोंसे स्वयं ही परित्यक्त है ।।

Vyāsa nói: “Dù người ấy ngu hay trí, nếu còn sống mà bị tước mất lời nói, sự hiểu biết, và việc dùng tay chân, thì còn gì có thể rời bỏ người ấy nữa? Thật ra, người ấy đã bị mọi mục tiêu của đời người bỏ rơi. Lại có một vị Bà-la-môn bậc nhất tên là Jīvana, suốt đời thờ phụng Mặt Trăng và Mặt Trời, và thường kể tụng những chuyện thánh thiện cho người đời; tại nhà ông ấy, hỡi con giun, theo thời gian ngươi sẽ sinh ra làm con trai.”

Verse 7

गुणभूतानि भूतानि तत्र त्वमुपभोक्ष्यसे । तत्र ते5हं विनेष्यामि ब्रह्मा त्वं यत्र वैष्यसि

Vyāsa nói: “Ở đó, ngươi sẽ thọ hưởng các đối tượng của kinh nghiệm, nhưng biết chúng chỉ là những biến dạng của năm đại và vẫn giữ lòng không chấp trước. Rồi ta sẽ đến với ngươi, truyền dạy tri kiến về Brahman; và bất cứ cõi nào ngươi muốn đi, chính đến cõi ấy ta sẽ đưa ngươi tới.”

Verse 8

स तथेति प्रतिश्रुत्य कीटो वर्त्मन्यतिष्ठत । शकटो व्रजंश्व॒ सुमहानागतश्न यद्च्छया

Đã đáp lời: “Xin vâng,” con côn trùng vẫn giữ nguyên vị trí trên lối đi. Ngay lúc ấy, do một sự tình cờ thuần túy, một cỗ xe rất lớn lăn bánh đến đúng con đường đó—mở màn cho hệ quả của việc cố chấp đứng yên trên con đường mình đã chọn.

Verse 9

सम्भूत: क्षत्रियकुले प्रसादादमितौजस:

Vyāsa nói: “Nhờ ân phúc của bậc đại lực, nó được sinh trong dòng Kṣatriya. Rồi sau đó, nó lần lượt đi qua những lần tái sinh trong các thai tạng của kẻ ngoài giai cấp (śvapāka), của Śūdra, của Vaiśya, và cả của Kṣatriya. Lang thang qua nhiều hình thái tồn sinh, cuối cùng nhờ ân huệ của Vyāsa rực rỡ, nó lại được sinh trong dòng Kṣatriya, rồi đến yết kiến các bậc đại hiền ấy.”

Verse 10

तमृषिं द्रष्टमगमत्‌ सर्वास्वन्यासु योनिषु । श्वाविद्वोधावराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्‌

Vyāsa nói: Sau khi lang thang qua nhiều thai tạng và hình thức sinh ra khác—trong loài nhím, lạc đà, lợn rừng; cũng như trong loài nai và chim; lại cả trong thai tạng của kẻ ngoài giai cấp, của Śūdra, Vaiśya và Kṣatriya—cuối cùng nó được sinh trong dòng Kṣatriya. Rồi, đã lần lượt đi qua những lần sinh ấy, nhờ ân phúc của Vyāsa uy lực và rực sáng, nó đến yết kiến vị hiền triết kia.

Verse 11

।। स कीट एवमाभाष्य ऋषिणा सत्यवादिना । प्रतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्थ्नि कृताउ्जलि:

Sau khi đã đối thoại như thế với bậc hiền triết nói lời chân thật, hữu tình ấy—khi ấy còn mang hình hài một con sâu—bỗng nhớ lại lời dạy và ân huệ của ngài. Rồi chắp tay cung kính, nó cúi lạy, đặt đầu lên chân vị hiền triết, bày tỏ sự khiêm hạ, lòng tri ân và sự quy phục đối với dharma.

Verse 12

कीट उवाच इदं तदतुलं स्थानमीप्सितं दशभिर्गुणै: । यदहं प्राप्य कीटत्वमागतो राजपुत्रताम्‌

Con Sâu nói: “Bạch Thế Tôn! Hôm nay con đã đạt được địa vị vô song mà con hằng khao khát—dẫu phải đợi đến mười kiếp cũng nguyện. Nhờ ân của ngài, tuy vì lỗi của chính mình mà con từng sa vào thân sâu bọ, nay con đã đạt đến thân phận một vương tử.”

Verse 13

वहन्ति मामतिबला: कुञ्जरा हेममालिन: । स्यन्दनेषु च काम्बोजा युक्ता: परमवाजिन:

Con côn trùng ấy nói: “Những voi chúa lực lưỡng, trang sức bằng vòng hoa vàng, chở ta đi; và trong các chiến xa của ta, những tuấn mã Kāmboja thuần chủng, nhanh nhẹn tột bậc, được thắng vào.”

Verse 14

उष्टाश्वतरयुक्तानि यानानि च वहन्ति माम्‌ । सबान्धव: सहामात्यश्नचाश्रामि पिशितौदनम्‌,ऊँटों और खच्चरोंसे जुती हुई गाड़ियाँ मुझे ढोती हैं। मैं भाई-बन्धुओं और मन्त्रियोंके साथ मांस-भात खाता हूँ

Con côn trùng ấy nói: “Những cỗ xe thắng lạc đà và la chở ta đi lại. Được thân tộc vây quanh, có các đại thần theo hầu, ta ăn thịt và cơm.”

Verse 15

गृहेषु स्वनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च । वरार्हेषु महाभाग स्वपामि च सुपूजित:,महाभाग! श्रेष्ठ पुरुषोंमें रहने योग्य अपने निवासभूत सुन्दर महलोंके भीतर सुखद शय्याओंपर मैं बड़े सम्मानके साथ शयन करता हूँ

Con côn trùng ấy nói: “Trong nhà—ngay trong chốn cư ngụ của ta—trên những giường êm ái, và cả trong những nơi ở xứng đáng bậc thượng hạng, hỡi bậc cao quý, ta ngủ trong sự tôn kính và trọng vọng.”

Verse 16

सर्वेष्वपररात्रेषु सूमागधबन्दिन: । स्तुवन्ति मां यथा देवा महेन्द्र प्रियवादिन:

Vào mọi canh cuối của đêm, các thi nhân—Sūta, Māgadha và Vandin—ca tụng ta, hệt như chư thiên dùng lời êm dịu mà hát ngợi công đức của Mahendra (Indra).

Verse 17

प्रसादात्‌ सत्यसंधस्य भवतोडमिततेजस: । यदहं कीटतां प्राप्य सम्प्राप्तो राजपुत्रताम्‌,आप सत्यप्रतिज्ञ हैं, अमित तेजस्वी हैं, आपके प्रसादसे ही आज मैं कीड़ेसे राजपूत हो गया हूँ

Con côn trùng ấy nói: “Nhờ ân huệ của ngài—bậc kiên định với chân thật, rực rỡ uy quang vô lượng—ta, kẻ đã sa xuống thân phận sâu bọ, nay đã đạt đến địa vị một vương tử.”

Verse 18

नमस्ते<स्तु महाप्राज्ञ कि करोमि प्रशाधि माम्‌ । त्वत्तपोबलनिर्दिष्टमिदं हृधिगतं मया,महाप्राज्ञ) आपको नमस्कार है, मुझे आज्ञा दीजिये, मैं आपकी क्या सेवा करूँ; आपके तपोबलसे ही मुझे राजपद प्राप्त हुआ है

Con côn trùng ấy thưa: “Kính lễ Ngài, bậc đại trí. Xin hãy truyền dạy—con phải làm gì để phụng sự Ngài? Nhờ sức mạnh khổ hạnh của Ngài mà con đạt được địa vị vương giả này; điều ấy đã được khắc sâu, vững chắc trong lòng con.”

Verse 19

व्यास उवाच अर्चितो5हं त्वया राजन्‌ वाम्भिरद्य यदृच्छया । अद्य ते कीटतां प्राप्य स्मृतिर्जाता जुगुप्सिता

Vyāsa nói: “Hỡi Đại vương, hôm nay ngươi đã dùng lời lẽ mà tán dương, kính thờ ta một cách tốt đẹp, như do cơ duyên. Nhưng nay, tuy đã mang thân côn trùng, ký ức đáng ghê tởm của kiếp ấy—khuynh hướng ăn thịt—vẫn còn trỗi dậy trong ngươi.”

Verse 20

न तु नाशो$स्ति पापस्य यस्त्वयोपचित: पुरा । शूद्रेणार्थप्रधानेन नृशंसेनाततायिना,तुमने पूर्वजन्ममें अर्थथरायण, नृशंस और आततायी शूद्र होकर जो पाप संचय किया था, उसका सर्वदा नाश नहीं हुआ है

Vyāsa nói: “Tội lỗi mà ngươi đã tích tụ từ lâu vẫn chưa bị tiêu trừ hoàn toàn. Bởi trong một đời trước, ngươi là một Śūdra, lấy của cải làm trọng, hành vi tàn nhẫn và là kẻ xâm hại; dư nghiệp của những việc ấy đến nay vẫn chưa cạn.”

Verse 21

मम ते दर्शन प्राप्तं तच्च वै सुकृतं त्वया । तिर्यग्योनौ सम जातेन मम चाभ्यर्चनात्‌ तथा

Vyāsa nói: “Ngươi đã được thấy ta; quả thật điều ấy là công đức ngươi đã tự mình xứng đáng. Dẫu sinh trong loài súc sinh, ngươi vẫn đạt được điều này nhờ sự kính lễ, phụng thờ ta.”

Verse 22

इतस्तवं राजपुत्रत्वाद्‌ ब्राह्माण्यं समवाप्स्यसि । कीट-योनिमें जन्म लेकर भी जो तुमने मेरा दर्शन किया, उसी पुण्यका यह फल है कि तुम राजपूत हुए और आज जो तुमने मेरी पूजा की, इसके फलस्वरूप तुम इस क्षत्रिय- योनिके पश्चात ब्राह्मणत्वको प्राप्त करोगे ।।

Vyāsa nói: “Từ trạng thái này, vì ngươi đã trở thành vương tử, theo thời gian ngươi sẽ đạt đến địa vị Bà-la-môn. Dẫu từng sinh trong thân sâu bọ, công đức được thấy ta đã kết trái khiến ngươi thành con vua. Và vì hôm nay ngươi đã phụng thờ ta, nên sau kiếp Kṣatriya này ngươi sẽ được địa vị Brāhmaṇa. Hỡi vương tử, sau khi hưởng nhiều thứ lạc thú thế gian, cuối cùng ngươi sẽ hiến dâng mạng sống nơi chiến địa để bảo hộ bò và các Bà-la-môn. Rồi đó, sinh làm Bà-la-môn, ngươi sẽ cử hành các tế lễ với lễ vật bố thí (dakṣiṇā) đầy đủ và hưởng an lạc cõi trời. Sau nữa, trở thành đồng nhất với bản tính bất hoại của Phạm (Brahman), ngươi sẽ nếm trải niềm hỷ lạc vô tận.”

Verse 23

राजपुत्र सुखं प्राप्य क्रतूंश्चैवाप्तदक्षिणान्‌ । अथ मोदिष्यसे स्वर्गे ब्रह्मभूतो5व्यय: सुखी

Vyāsa nói: “Hỡi vương tử, sau khi đã hưởng thụ các lạc thú ở đời và lại đã cử hành những tế lễ với lễ vật và thù lao (dakṣiṇā) dâng cho các Bà-la-môn một cách đúng phép, con sẽ hoan hỷ nơi cõi trời. Rồi về sau, khi hợp nhất với Phạm (Brahman)—bất hoại và an nhiên—con sẽ chứng nghiệm niềm an lạc vô tận.”

Verse 24

तिर्यग्योन्या: शूद्रताम भ्युपैति शूद्रो वैश्य॑ क्षत्रियत्वं च वैश्य: । वृत्तश्लाघी क्षत्रियो ब्राह्मणत्वं स्वर्ग पुण्यं ब्राह्मण: साधुवृत्त:

Vyāsa nói: Một hữu tình sinh trong loài súc sinh, khi theo dòng tiến hóa mà vươn lên, trước hết đạt địa vị Śūdra. Śūdra được sinh vào hàng Vaiśya; Vaiśya được sinh vào hàng Kṣatriya; và Kṣatriya, được ca ngợi vì hạnh kiểm ngay thẳng, được sinh vào hàng Brāhmaṇa. Rồi vị Brāhmaṇa vững bền trong thiện hạnh sẽ đến cõi trời đầy công đức. Đoạn này xem sự thăng tiến xã hội không phải chỉ là danh phận, mà là một lộ trình đạo đức do hạnh nghiệp và phước đức tích lũy chi phối.

Verse 117

इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें कीटका उपाख्यानविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ

Như vậy kết thúc chương thứ một trăm mười bảy của Mahābhārata, thuộc Anuśāsana Parva, trong phần nói về pháp của bố thí (dāna-dharma), liên quan đến truyện phụ (upākhyāna) về loài côn trùng (kīṭaka).

Verse 118

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि कीटोपाख्याने अष्टादशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें कीड़ेका उपाख्यानविषयक एक सौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ

Như vậy, trong Śrī Mahābhārata, thuộc Anuśāsana Parva—đặc biệt trong phần pháp của bố thí (dāna-dharma)—truyện được gọi là “Tích truyện về sâu/côn trùng” (kīṭa-upākhyāna) kết thúc tại đây, đánh dấu sự hoàn tất chương thứ một trăm mười tám. Lời kết (colophon) này báo hiệu sự khép lại của một đơn vị giáo huấn xoay quanh giá trị đạo đức và tôn giáo của lòng quảng thí.

Verse 836

चक्राक्रमेण भिन्नश्न कीट: प्राणान्‌ मुमोच ह । व्यासजीके इस प्रकार कहनेपर उस कीड़ेने बहुत अच्छा कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली और बीच रास्तेमें जाकर वह ठहर गया। इतनेहीमें वह विशाल छकड़ा अकस्मात्‌ वहाँ आ पहुँचा और उसके पहियेसे दबकर चूर-चूर हो कीड़ेने प्राण त्याग दिये

Vyāsa nói: “Bị bánh xe nghiền nát và xé vụn, con côn trùng đã trút bỏ mạng sống.” Trong mạch truyện, sinh vật ấy—sau khi vâng theo lời dạy của Vyāsa—dừng lại giữa đường; đúng lúc ấy một cỗ xe lớn bất ngờ tới, bánh xe cán qua, và nó chết. Tình tiết này nêu bật sự căng thẳng giữa ý hướng và kết cục, cùng sự mong manh của sinh mạng trước những lực bất trắc, dù người ta hành động trong sự vâng phục hay thiện chí.