Rig Veda 4.24.9: Mandala 4, Sukta 24, Mantra 9
Sukta 4.24
Rishi: Vāmadeva Gautama
Devata: Indra (contextual; verse uses allegory within Indra hymn)
Chandas: Triṣṭubh (probable)
Samhita Patha (Devanagari)
भूयसा वस्नमचरत्कनीयोऽविक्रीतो अकानिषं पुनर्यन् । स भूयसा कनीयो नारिरेचीद्दीना दक्षा वि दुहन्ति प्र वाणम् ॥
Transliteration
bhū́yasā vásnam acarat kanī́yo’vikrīto akāniṣaṃ punár yan | sá bhū́yasā kanī́yo nā́rirecīd dīnā́ dákṣā ví duhanti prá vā́ṇam ||
Translation
زیادہ قیمت کے لیے چھوٹا پھرتا رہا، بنا بکے وہ خالی ہاتھ لوٹا۔ چھوٹا زیادہ کے لیے بھی امیر نہ ہوا، کمزور صلاحیتیں بولنے کی طاقت کا صرف پتلا ناپ نکالتی ہیں۔
Word by Word
भूयसाwith more; by a greater amount
भूयसा:
करण (मात्रा/परिमाण-करणम्) अथवा विशेषण-तृतीया
TypeAdjective
Rootभूयस् (प्रातिपदिक; भूरि/भूयस् ‘अधिक, अधिकतर’)
वस्नम्price; value
वस्नम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवस्न (प्रातिपदिक) ‘मूल्य, क्रय-विक्रय-मूल्य’
अचरत्he moved/went about; he acted
अचरत्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootचर् (धातु) ‘चरति—चलति/आचरति’
कनीयःa smaller (amount); less
कनीयः:
कर्म (अचरत् इत्यस्य परिमाण/वस्तु-विशेषणम्) अथवा विशेषणम्
TypeAdjective
Rootकनीयस् (प्रातिपदिक; तुलनात्मक) ‘कनिष्ठतर, अल्पतर’
अविक्रीतःunsold; not sold
अविक्रीतः:
कर्तृ (सः इत्यस्य विशेषणम्) अथवा विशेषणम्
TypeAdjective
Rootवि + क्री (धातु) → विक्रीत (कृदन्त, क्त) ‘विक्रयित/विक्रीत’; उपसर्ग-निषेध ‘अ-’
अकानिषम्he desired/was satisfied (Vedic); he sought
अकानिषम्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootकन्/कण् (धातु; वेदिक) ‘कनति/कणति—तृप्यति/सन्तोषयति/इच्छति’ (अर्थ-सम्भाव्य) + सिच्-आगमः
पुनःagain; back
पुनः:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootपुनर् (अव्यय)
यन्going; while going
यन्:
कर्तृ (अकानिषम्/अचरत् इत्यादि क्रियाणां कर्तृ-विशेषणम्)
TypeVerb
Rootया (धातु) ‘गच्छति’
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भूयसाwith more; by a greater amount
भूयसा:
करण (मात्रा/परिमाण-करणम्)
TypeAdjective
Rootभूयस् (प्रातिपदिक)
कनीयःless; a smaller (amount)
कनीयः:
कर्म (नारिरेचीत् इत्यस्य परिमाण/वस्तु-विशेषणम्) अथवा विशेषणम्
TypeAdjective
Rootकनीयस् (प्रातिपदिक)
नnot
न:
निषेधकः
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
अरिरेचीत्he did not leave behind / did not make deficient
अरिरेचीत्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootरिच् (धातु) ‘रिक्तयति/विरिच्यते—त्यजति, वियोजयति, न्यूनं करोति’ + उपसर्ग आ (आ-रिच्) (वेदिक संधि/अभ्यास-रूप)
दीनाःpoor; weak
दीनाः:
कर्तृ (दक्षाः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootदीन (प्रातिपदिक; कृदन्त-भाव) ‘दीन—क्षीण, दरिद्र’
दक्षाःpowers; abilities (faculties)
दक्षाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक) ‘दक्ष—कुशल/समर्थ’; वेदिके ‘दक्ष’ = ‘क्षमता/शक्ति’ इत्यपि
विapart; forth; distinctly
वि:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग/अव्यय)
दुहन्तिthey milk; they draw out
दुहन्ति:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootदुह् (धातु) ‘दोग्धि—दुहति’
प्रforth; forward
प्र:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
वाणम्voice; speech (as something drawn forth)
वाणम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवाण (प्रातिपदिक) ‘वाण—वाणी/ध्वनि/वाक्; (क्वचित्) प्रवाह/वेग’
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
Not sure where to start?
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.