Shloka 25

सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः

Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath

Devanagari script

एवमुक्त्वाधनुष्पाणिःक्रोधविस्फारितेक्षणः ।बभूवरामोदुर्धर्षोयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।6.21.25।।

Transliteration

evam uktvā dhanuṣpāṇiḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ |

babhūva rāmo durdharṣo yugāntānagiriva jvalan ||6.21.25||

Translation

یوں کہہ کر، کمان ہاتھ میں لیے اور غضب سے آنکھیں پھیلا کر، رام—ناقابلِ مقابلہ—یُگانت کی آگ کی مانند دہک اٹھا۔

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: क्रियाविशेषण (Kriyā-viśeṣaṇa/Adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (manner adverb)

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: पूर्वकालक्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
• Type: Indeclinable
• Root: वच् (धातु) + क्त्वा (अव्ययकृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund), पूर्वकालिक क्रिया (having spoken)

• धनुष्पाणिः: the bow-in-hand (Rama)
• धनुष्पाणिः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: धनुस् (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; बहुव्रीहि: ‘धनुः पाणौ यस्य सः’ (he whose hand holds a bow)

• क्रोधविस्फारितेक्षणः: with eyes widened by anger
• क्रोधविस्फारितेक्षणः: कर्तृविशेषण (Karta-viśeṣaṇa/Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक) + विस्फारित (स्फुर्/स्फार् धातु + क्त, कृदन्त) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; तत्पुरुष: ‘क्रोधेन विस्फारिते ईक्षणे यस्य’ (whose eyes are widened by anger)

• बभूव: became/was
• बभूव: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• रामः: Rama
• रामः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• दुर्धर्षः: unassailable
• दुर्धर्षः: कर्तृविशेषण (Karta-viśeṣaṇa/Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दुर् (उपसर्ग) + धर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; विशेषण (hard to assail)

• युगान्तानलगिरिवत्: like the fire-mountain at the end of the age
• युगान्तानलगिरिवत्: क्रियाविशेषण/उपमान (Upamā/Simile adjunct)
• Type: Indeclinable
• Root: युगान्त (प्रातिपदिक) + अनल (प्रातिपदिक) + गिरि (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: उपमानवाचक अव्ययप्रयोग; समासान्त ‘-वत्’ (like): ‘युगान्ते अनलः इव गिरिः’ → ‘like the fire-mountain at the end of an age’

• ज्वलन्: blazing
• ज्वलन्: कर्तृविशेषण (Karta-viśeṣaṇa/Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: ज्वल् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present participle)

Context

"(The ocean) Having made me angry, now I will torment the ocean even though it is imperturbable and has its limits. I will torment the ocean with its thousands of waves and mighty demons by my arrows and make the ocean cross its boundary."

Characters & Entities

• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Righteous anger is portrayed as controlled tejas: power awakened to remove obstruction to justice, not to indulge rage.

What is the narrative situation?

Rāma’s resolve turns into immediate martial readiness as he prepares to act against the Ocean.

Which character virtue is emphasized?

Tejas with purpose—intensity directed by duty.