Shloka 23

सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः

Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath

Devanagari script

अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।

Transliteration

adyākṣobhyam api kruddhaḥ kṣobhayīṣyāmi sāgaram |

velāsu kṛtamaryādaṃ sahasrormisamākulam |

nirmaryādaṃ kariṣyāmi sāyakair varuṇālayam |

mahārṇavaṃ kṣobhayīṣye mahādānavasaṅkulam ||6.21.23–6.21.24||

Translation

آج میں غضب میں آ کر، اگرچہ یہ سمندر ناقابلِ جنبش کہا جاتا ہے، اسے ہلا دوں گا؛ وہ جو ساحلوں کی باندھی ہوئی حدوں میں رہتا ہے اور ہزاروں موجوں سے بھرا ہے۔ اپنے تیروں سے میں ورُوṇ کے مسکن کو بے حد و حساب کر دوں گا؛ اس عظیم مہارنَو کو، جو مہابلی دانوؤں سے بھرا ہے، میں خوب مَتھ ڈالوں گا۔

Word by Word

• अद्य: today/now
• अद्य: कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa/Time)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• अक्षोभ्यम्: unshakable, not to be disturbed
• अक्षोभ्यम्: कर्मविशेषण (Karma-viśeṣaṇa/Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्षुभ् (धातु) + अ (उपसर्ग) + अण्यत्/यत्-प्रत्ययान्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा एकवचन; ‘अक्षोभ्य’ = ‘अक्षोभणीय’ (not-to-be-agitated), कर्मणि-योग्यतावाचक कृदन्त (gerundive-like adjective)

• अपि: even/also
• अपि: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), समुच्चय/अपवादार्थ (even/also)

• क्रुद्धः: angry
• क्रुद्धः: कर्तृविशेषण (Karta-viśeṣaṇa/Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्रुध् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भावे कृदन्त (past participle used adjectivally)

• क्षोभयिष्यामि: I will agitate/torment
• क्षोभयिष्यामि: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: क्षुभ् (धातु) + णिच् (causative)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; णिजन्त-धातु (causative)

• सागरम्: the ocean
• सागरम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: सागर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (accusative singular)

• वेलासु: on the shores/at the coasts
• वेलासु: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: वेला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, बहुवचन (locative plural)

• कृतमर्यादम्: having set boundaries
• कृतमर्यादम्: कर्मविशेषण (Karma-viśeṣaṇa/Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कृत (कृ धातु + क्त) + मर्यादा (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; तत्पुरुष-समास (कृता मर्यादा यस्य/यत्र) = ‘having fixed bounds/limits’ (used as adjective of सागरम्)

• सहस्रोर्मिसमाकुलम्: filled with thousands of waves
• सहस्रोर्मिसमाकुलम्: कर्मविशेषण (Karma-viśeṣaṇa/Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सहस्र (प्रातिपदिक) + ऊर्मि (प्रातिपदिक) + समाकुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष/बहुपद-समास: ‘सहस्र-ऊर्मिभिः समाकुलम्’ (crowded with thousand waves)

Context

"The ocean has not shown his own form to me. O Lakshmana Get the bow and venomous snake like arrows, I will dry up the ocean and the Vanaras can walk by foot and go."

Characters & Entities

• Rāma
• Sāgara (Ocean)
• Varuṇa
• Dānavas

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Maryādā (right order/limits) is central: when a power that should uphold order obstructs righteousness, Dharma authorizes corrective force to restore the path of duty.

What is the narrative situation?

Rāma vows to violently agitate and even transgress the ocean’s boundaries using divine martial force if passage is not granted.

Which character virtue is emphasized?

Protective severity—firmness used in service of a just cause, not personal gain.