Sarga 10
रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम् (Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court)
सुन्दरकाण्ड
اس سَرگ میں ہنومان ایک پوشیدہ ناظر کی طرح راون کے اندرونی محل میں داخل ہو کر اس کے شایانِ شان خواب گاہ کو دیکھتا ہے۔ بلور اور جواہرات سے جڑے پلنگ، سونے کا ساز و سامان، ہار، چراغ، خوشبوئیں اور رسم جیسی آسائشیں بیان ہو کر شاہانہ عیش و عشرت کی تصویر قائم کرتی ہیں۔ پھر ہنومان راکشس راجا راون کو نیند میں دیکھتا ہے۔ بادل، بجلی سے چمکتا سرخی مائل شام کا آسمان، مندر پہاڑ اور گنگا کنارے ہاتھی جیسی تشبیہوں کے ذریعے اس کی قوت، شہوت پرستی اور جنگی تاریخ کے نشانوں سے بھرا جسم نمایاں ہوتا ہے۔ سانپ جیسی سانس کی آواز سے ہنومان کو لمحہ بھر خوف آتا ہے، مگر وہ فوراً سنبھل کر پوری چوکسی کے ساتھ اپنا کام جاری رکھتا ہے۔ اس کے بعد نظر حرم کی سوئی ہوئی عورتوں—فنکاراؤں اور خادماؤں—پر پڑتی ہے؛ ساز اور زیور کے درمیان وہ تھکی ہوئی محفل کا ایک منظر بن جاتی ہیں۔ ہنومان مندو دری کو دیکھ کر اس کے حسن و آرائش کے سبب پل بھر سیتا سمجھ بیٹھتا ہے اور خوش ہوتا ہے، مگر دھرم کی کسوٹی پر پرکھتے ہی یہ غلط فہمی دور ہو جاتی ہے۔ یوں یہ سَرگ شاہانہ افراط کے مقابلے میں سالک کی اخلاقی بصیرت دکھاتا اور سُندرکانڈ کے جاسوسی و تلاش کے موضوع کو آگے بڑھاتا ہے۔
Shlokas
Verse 1
तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम्।अवेक्षमाणो हनुमान् ददर्श शयनासनम्।।।।दान्तकाञ्चनचित्राङ्गैर्वैडूर्यैश्च वरासनैः।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः।।।।
وہاں ہنومان نے چاروں طرف نظر دوڑائی تو ایک نہایت برتر، دیویہ مانند شयन آسن دیکھا—شفّاف سفٹک سے بنا، رتنوں سے مُزیّن، ہاتھی دانت اور سونے کی نقش کاری سے آراستہ، ویدوریہ سے جڑا ہوا، اور نہایت قیمتی بچھونوں و غلافوں سے مزیّن—جو عظیم دولت کے شایانِ شان تھا۔
Verse 2
तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम्।अवेक्षमाणो हनुमान् ददर्श शयनासनम्।।5.10.1।।दान्तकाञ्चनचित्राङ्गैर्वैडूर्यैश्च वरासनैः।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः।।5.10.2।।
وہاں ہنومان نے ایک نہایت عمدہ پلنگ دیکھا، جس میں ہاتھی دانت اور سونے کی جڑائی والے نفیس نشست گاہیں تھیں اور ویدوریہ کے جواہرات جڑے تھے؛ قیمتی بچھونوں سے آراستہ—عظیم دولت کے شایانِ شان۔
Verse 3
तस्य चैकतमे देशे सोऽग्य्रमालाविभूषितम्।ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसन्निभम्।।।।
اُس کمرے کے ایک گوشے میں ہنومان نے ایک سفید شاہی چھتر دیکھا، جو بہترین مالاؤں سے مزین تھا اور تاروں کے سردار چاند کی مانند دمک رہا تھا۔
Verse 4
जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानुसमप्रभम्।अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्।।।।वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः।गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्।।।।परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्।दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्।।।।
اس نے ایک نہایت نفیس پلنگ دیکھا جو خالص سونے سے مزیّن تھا، سورج کی مانند درخشاں، اور اشوک کے پھولوں کی مالاؤں سے پھیلا ہوا۔ چاروں طرف چَورِی (یاک کی دُم کے پنکھے) تھامے ہوئی عورتیں اسے جھل رہی تھیں؛ وہ گوناگوں خوشبوؤں سے معطّر اور عمدہ دھوپ سے دھونی ہوئی تھی۔ اس پر بہترین بستر بچھے تھے، نرم اون کی کھالوں سے ڈھکا تھا، اور ہر سمت شاندار پھولوں کی لڑیوں سے آراستہ تھا۔
Verse 5
जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानुसमप्रभम्।अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्।।5.10.4।।वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः।गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्।।5.10.5।।परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्।दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्।।5.10.6।।
وہ چاروں طرف سے چَمر کے بالوں والے پنکھے تھامے عورتوں کے جھلنے سے ہوا پاتا تھا؛ گوناگوں خوشبوؤں سے معمور اور بہترین دھوپ کے دھوئیں سے معطر تھا۔
Verse 6
जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानुसमप्रभम्।अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्।।5.10.4।।वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः।गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्।।5.10.5।।परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्।दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्।।5.10.6।।
اس نے ایک شاندار پلنگ دیکھا جو نہایت عمدہ بچھونوں سے بچھا تھا، نرم اون کے فرش سے ڈھکا ہوا، اور ہر طرف بہترین ہاروں کی لڑیوں سے آراستہ تھا۔
Verse 7
तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्।लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।।।लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना।सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।।।वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।।।क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।।।पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।।।
اسی پلنگ پر اس نے راکشسوں کے سردار کو دیکھا—بادل کی مانند سیاہ رنگ، نہایت درخشاں کُنڈل پہنے ہوئے، سرخ آنکھوں والا، مہاباہو، اور چاندی سی چمک والے لباس میں ملبوس۔
Verse 8
तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्।लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।।लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना।सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।।वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।।क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।।पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
اس کے اعضا خوشبودار سرخ چندن کے لیپ سے رنگے ہوئے تھے؛ یوں وہ آکاش میں شام کے سرخی مائل وقت کے بادل کی مانند دکھائی دیتا تھا، جس میں بجلی کی لکیریں چمک رہی ہوں۔
Verse 9
तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्।लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।।लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना।सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।।वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।।क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।।पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
وہ دیوی زیورات سے آراستہ، خوش صورت اور کامرُوپ (مرضی سے روپ بدلنے والا) تھا؛ درختوں، جنگلوں اور جھاڑیوں سے گھنے مَندَرَ پربت کی مانند گویا سویا پڑا تھا۔
Verse 10
तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्।लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।।लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना।सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।।वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।।क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।।पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
رات کو کھیل تماشے کے بعد وہ آرام سے لیٹ گیا، بہترین زیورات سے آراستہ؛ راکشس کنواریوں کا محبوب اور راکشسوں کے لیے مسرّت بخش تھا۔
Verse 11
तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्।लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।।लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना।सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।।वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।।क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।।पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
اس مہاکپی (ہنومان) نے راکشسوں کے ادھیپتی، اس ویر کو بھی دیکھا—جو چمکتے شयन پر سو رہا تھا، پینے کے بعد بھی جب باز آ چکا تھا۔
Verse 12
निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरर्षभः।आसाद्य परमोद्विग्नस्सोपासर्पत्सुभीतवत्।।।।
راون تک پہنچ کر—جو سانپ کی مانند ہانپ رہا تھا—وانروں میں شیرِ نر ہنومان سخت بے قرار ہوا اور یوں پیچھے ہٹ گیا جیسے اچانک خوف نے اسے آ لیا ہو۔
Verse 13
अथाऽऽरोहणमासाद्य वेदिकाऽन्तरमाश्रितः।सुप्तं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः।।।।
پھر وہ مہاکپی سیڑھی تک پہنچ کر ایک دوسرے چبوترے کی اوٹ میں ٹھہرا، اور سوئے ہوئے راکشسوں کے شیر—اس راکشس شاردول—کو دوبارہ دیکھنے لگا۔
Verse 14
शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनोत्तमम्।गन्धहस्तिनि संविष्टे यथा प्रस्रवणं महत्।।।।
راکشس راج کے سوتے ہوئے اس کا نہایت شاندار بستر جگمگا رہا تھا—یوں جیسے مست ہاتھی کے بیٹھ جانے پر عظیم پرسرَوَن پہاڑ دمک اٹھے۔
Verse 15
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।।।
اس نے راکشس راج کے عظیم دل بازو دیکھے جن پر سونے کے بازوبند بندھے تھے؛ وہ بستر پر پھیلے ہوئے تھے، گویا اندر کے دو علم دانڈ۔
Verse 16
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
وہ مضبوط اور بھاری بازو سخت ضربوں کے نشان لیے ہوئے تھے—ایراوت کے دانتوں کی نوکوں سے چھدے، اندر کے وجر سے کھرچے گئے، اور وشنو کے چکر سے زخمی۔
Verse 17
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
وہ بازو بھرے ہوئے اور خوب متناسب تھے، مضبوط اور قوت سے آراستہ؛ مبارک ناخنِ انگوٹھے کی علامت رکھتے، اور خوش تراش انگلیوں اور ہتھیلیوں کی دلکش نشانیوں سے ممتاز تھے۔
Verse 18
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
وہ بازو گٹھے ہوئے، لوہے کی سلاخوں کی مانند، گول اور ہاتھی کی سونڈ جیسے تھے؛ پاکیزہ بستر پر پھیلے پڑے تھے—گویا پانچ پھنوں والے دو سانپ ہوں۔
Verse 19
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
وہ بازو اعلیٰ صندل کے لیپ سے ملے ہوئے اور آراستہ تھے—ٹھنڈا، خوشبودار، اور خرگوش کے خون کی مانند سرخی مائل—یوں آرام کی حالت میں بھی نفاست سے دمک رہے تھے۔
Verse 20
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
وہ بازو بہترین عورتوں کے ہاتھوں سے ملے ہوئے اور اعلیٰ ترین عطر و خوشبوؤں سے معطر کیے گئے تھے؛ ایسے بازو کہ جن کی ہیبت سے یکش، ناگ، گندھرو، دیوتا اور دانَو تک چیخ اٹھیں۔
Verse 21
ददर्श स कपिस्तत्र बाहू शयनसंस्थितौ।मन्दरस्यांतरे सुप्तौ महाही रुषिताविव।।।।
وہاں اس کپیشور نے بستر پر ٹکے ہوئے دو بازو دیکھے؛ جیسے مَندرَ پربت کی غار کے اندر دو عظیم ناگ سوئے ہوں، گویا ابھی تک قہر آلود۔
Verse 22
ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः।शुशुभेऽचलसङ्काशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः।।।।
ان بھرپور اور قوی بازوؤں کے ساتھ راکشسوں کا ادھیشور پہاڑ کی مانند جگمگایا؛ جیسے مَندرَ اپنے دو شِکھروں کے ساتھ۔
Verse 23
चूतपुन्नागसुरभिर्वकुलोत्तमसंयुतः।मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरस्कृतः।।।।तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम महामुखात्।शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद् गृहम्।।।।
اس راکشس-شیر کے عظیم دہن سے، جب وہ سویا پڑا تھا، اس کی سانس باہر نکلی، گویا اس کمرے کو بھر رہی ہو۔
Verse 24
चूतपुन्नागसुरभिर्वकुलोत्तमसंयुतः।मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरस्कृतः।।5.10.23।।तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम महामुखात्।शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद् गृहम्।।5.10.24।।
اس راکشس-شیر کے عظیم دہن سے، جب وہ سویا پڑا تھا، اس کی سانس باہر نکلی، گویا اس کمرے کو بھر رہی ہو۔
Verse 25
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।।।
ہنومان نے راون کو اس کے محل میں دیکھا—سونے کی چمک سے آراستہ، موتیوں اور جواہرات سے مزین۔ اس کا مکٹ ایک طرف سرک گیا تھا اور اس کا چہرہ کانوں کے کُنڈلوں سے دمک رہا تھا۔ سرخ چندن سے لتھڑا ہوا اور شاندار ہار سے سجا، اس کا چوڑا اور بھرپور سینہ جگمگا رہا تھا۔ اس کی آنکھیں خون آلود سرخ تھیں؛ سفید کتان کا کپڑا کچھ ہٹ گیا تھا، مگر وہ قیمتی زرد بالائی پوشاک میں خوب لپٹا ہوا تھا۔ وہ اُڑد کی ڈھیری کی مانند سیاہ تھا؛ سانپ کی طرح بھاری سانس لیتا، اور عظیم گنگا کے کنارے سوئے ہاتھی کی طرح پڑا تھا۔ چار سنہری دیے چاروں سمتوں میں دہک رہے تھے، اس کے سارے بدن کو روشن کیے ہوئے—جیسے بادل بجلی کی لکیروں سے چمک اٹھے۔ ہنومان نے اسی راکشس پتی کی پیاری پتنیوں کو بھی دیکھا، جو اس کے قدموں کے پاس لیٹی تھیں۔
Verse 26
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
سرخ چندن کے لیپ سے معطّر اور درخشاں ہار سے آراستہ، اُس کا چوڑا اور بھرپور سینہ عظیم شان کے ساتھ جگمگا رہا تھا۔
Verse 27
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
اُس کی آنکھیں خون کی مانند سرخ تھیں؛ وہ نفیس سفید کتان کے کپڑے میں لپٹا تھا جو اپنی جگہ سے سرک گیا تھا، اور بہترین زرد اوڑھنی سے خوب ڈھکا ہوا تھا۔
Verse 28
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
وہ اسے کالے ماش کے ڈھیر سا دیکھتا تھا، سانپ کی طرح بھاری سانس لیتا ہوا؛ گویا عظیم گنگا کے پانی کے کنارے پر کوئی ہاتھی سو رہا ہو۔
Verse 29
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
چار سنہری دیپوں کی روشنی سے وہ کمرہ چاروں سمتوں میں جگمگا اٹھا؛ اُس کے سارے اعضا روشن ہو گئے، جیسے بجلی کے جھرمٹ سے منور بادل۔
Verse 30
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
وہاں اُس راکشسوں کے سردار کے گھر میں اُس نے اُس عظیم النفس کی بیویاں بھی دیکھیں—اُس کی محبوب و عزیز رانیوں کو—جو اُس کے قدموں کے پاس بیٹھی تھیں۔
Verse 31
शशिप्रकाशवदनाश्चारुकुण्डलभूषिताः।अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः।।।।
وانر سردار نے ایسی عورتیں دیکھیں جن کے چہرے چاند کی طرح روشن تھے، خوش نما بالیوں سے آراستہ، اور تازہ نہ مرجھائے ہاروں اور زیورات سے مزین تھیں۔
Verse 32
नृत्तवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः।वराभरणधारिण्यो निषण्णा ददृशे हरिः।।।।
ہنومان نے ایسی عورتیں دیکھیں جو رقص و ساز میں ماہر تھیں، عمدہ زیورات پہنے ہوئے، اور راکشس راجا کی بانہوں اور گود میں ٹیک لگائے آرام سے بیٹھی تھیں۔
Verse 33
वज्रवैडूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम्।ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यङ्गदानि च।।।।
اُس نے عورتوں کے کانوں کے کناروں پر ہیرے اور ویدوریہ (بلی کی آنکھ) جواہرات جڑے ہوئے بالے دیکھے، اور چمکتے ہوئے سونے کے زیور بھی—بالے اور بازوبند۔
Verse 34
तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैश्शुभैर्ललितकुण्डलैः।विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव।।।।
اُن کے چاند جیسے مبارک چہروں اور نازک، دلکش بالیوں کے سبب وہ شاندار خواب گاہ جگمگا اٹھی—گویا آسمانِ شب ستاروں کے جھرمٹ سے روشن ہو۔
Verse 35
मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः।तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः।।।।
مدہوشی اور مشقت سے نڈھال، راکشس راجا کی باریک کمر والی عورتیں مختلف جگہوں میں یہاں وہاں سو پڑی تھیں۔
Verse 36
अङ्गहारैस्तथैवान्या कोमलैर्नृत्तशालिनी।विन्यस्तशुभसर्वाङ्गी प्रसुप्ता वरवर्णिनी।।।।
ایک اور نازک اندام، رقص میں ماہر اور نہایت حسین رنگت والی عورت، اپنے مبارک اعضا کو رقص کی ہیئت میں رکھے ہوئے سو رہی تھی، گویا عادت نے نیند میں بھی بدن کو تھام رکھا ہو۔
Verse 37
काचिद्वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता सम्प्रकाशते।महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता।।।।
ایک عورت وینا کو سینے سے لگائے سو رہی تھی؛ وہ یوں دمک رہی تھی جیسے بڑی ندی میں بکھری کنول کی بیل، کشتی کا سہارا لے کر بہتی ہو۔
Verse 38
अन्या कक्षगतेनैव मड्डुकेनासितेक्षणा।प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला।।।।
ایک اور سیاہ چشم عورت بغل میں مڈّوکہ ڈھول دبائے سو رہی تھی؛ وہ یوں جگمگا رہی تھی جیسے پیار کرنے والی ماں اپنے ننھے بیٹے کو تھامے ہو۔
Verse 39
पटहं चारुसर्वाङ्गी पीड्य शेते शुभस्तनी।चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव भामिनी।।।।
خوبصورت، بھرے بدن اور خوش اندام چھاتی والی عورت پٹہہ ڈھول کو دبا کر سو رہی تھی؛ گویا کوئی عاشقہ مدت بعد ملنے والے محبوب کو گلے لگا کر سو گئی ہو۔
Verse 40
काचिद्वंशं परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना।रहः प्रियतमं गृह्य सकामेव च कामिनी।।।।
ایک کنول نین عورت بانسری (وَمْش) کو سینے سے لگائے سو رہی تھی، گویا کوئی کامنی راز میں اپنے پیارے کو گلے لگائے ہو، اور خواہش ابھی باقی ہو۔
Verse 41
विपञ्चीं परिगृह्यान्या नियता नृत्तशालिनी।निद्रावशमनुप्राप्ता सह कान्तेव भामिनी।।।।
ایک اور عورت—وقار و ضبط والی اور رقص میں ماہر—وِپَنْچی کو آغوش میں لیے نیند کے غلبے میں سو گئی، گویا محبوبہ اپنے کانت (عاشق) کے پہلو میں نیند سے مغلوب ہو گئی ہو۔
Verse 42
अन्या कनकसङ्काशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः।मृदङ्गं परिपीड्याङ्गैः प्रसुप्ता मत्तलोचना।।।।
ایک اور عورت، جس کے اعضا نرم، بھرے بھرے اور سونے کی سی رنگت والے دلکش تھے، مَردَنگ کو اپنے بدن سے دبا کر سو گئی؛ اس کی آنکھیں مدہوشی سے بوجھل تھیں۔
Verse 43
भुजपार्श्वान्तरस्थेन कक्षगेन कृशोदरी।पणवेव सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा।।।।
ایک اور بےعیب، باریک کمر والی عورت مدہوشی کی تھکن سے سو گئی؛ پَنَوَ کو بازو اور پہلو کے بیچ دبا کر، بغل میں ٹکائے ہوئے تھی۔
Verse 44
डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा।प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगूह्येव भामिनी।।।।
ایک اور عورت، اسی طرح اپنے ڈِنڈِمَہ ڈھول کو لپٹائے ہوئے، سو گئی—جیسے ماں اپنے نوخیز بچھڑے کو آغوش میں لے کر سو جائے۔
Verse 45
काचिदाडम्बरं नारी भुजसंयोगपीडितम्।कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता।।।।
ایک کنول-پتّی آنکھوں والی ناری، نشے کے فریب میں مبتلا، اپنے بازوؤں کے سخت بغل گیر میں آڈَمبَر نامی ساز کو جکڑ کر سو گئی۔
Verse 46
कलशीमपविध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी।वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता।।।।
ایک بھامِنی نے کلشی (پانی کا پیالہ) پرے دھکیل دیا اور گہری نیند سو گئی؛ دوسری بسنت کے رنگا رنگ پھولوں کی مالا کی مانند دکھائی دی، گویا تازہ جھاڑ پونچھ کر سنوار کر رکھ دی گئی ہو۔
Verse 47
पाणिभ्यां च कुचौ काचित्सुवर्णकलशोपमौ।उपगूह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता।।।।
ایک نازک اندام عورت، نیند کے زور سے مغلوب، دونوں ہاتھوں سے اپنے سینوں کو—جو سونے کے کلشوں کے مانند تھے—لپٹا کر سو رہی تھی۔
Verse 48
अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना।अन्यामालिङ्ग्य सुश्रोणीं प्रसुप्ता मदविह्वला।।।।
ایک اور کنول-پتّی آنکھوں والی، پُورن چاند جیسا چہرہ رکھنے والی، خوش اندام کمر والی دوسری عورت کو گلے لگا کر، نشے کی بے قراری میں ڈوبی ہوئی، سو گئی۔
Verse 49
आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः।निपीड्य च कुचैस्सुप्ता कामिन्यः कामुकानिव।।।।
عجیب و غریب سازوں کو گلے لگا کر حسین عورتیں سو رہی تھیں؛ اپنے پستانوں سے انہیں دبا کر، گویا کامنائیں اپنے محبوبوں کو آغوش میں لیے ہوں۔
Verse 50
तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे।ददर्श रूपसम्पन्नामपरां स कपिः स्त्रियम्।।।।
ان عورتوں میں جو الگ الگ، مبارک بستر پر سو رہی تھیں، اس بندر (ہنومان) نے ایک اور عورت کو دیکھا جو حسن و جمال سے بھرپور تھی۔
Verse 51
मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम्।विभूषयन्तीमिव तत्स्वश्रिया भवनोत्तमम्।।।।गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तः पुरेश्वरीम्।कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम्।।।।
وہاں بندر نے مندو دری کو سویا ہوا دیکھا—موتیوں اور جواہرات سے جڑے زیورات سے نہایت آراستہ، گویا اپنی ہی آب و تاب سے اس عالی شان محل کو سجا رہی ہو۔ وہ گوری، سنہری رنگت والی، اندرونِ محل کی محبوبہ مہارانی تھی۔
Verse 52
मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम्।विभूषयन्तीमिव तत्स्वश्रिया भवनोत्तमम्।।5.10.51।।गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तः पुरेश्वरीम्।कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम्।।5.10.52।।
اس بندر نے وہاں مندو دری کو سویا ہوا دیکھا—تابناک، سنہری رنگت والی، اور موتیوں و جواہرات کے زیورات سے نہایت نفیس طور پر آراستہ؛ گویا اس کی اپنی شان و شوکت اس بہترین محل کو مزین کر رہی ہو۔ وہ اندرونِ محل کی منظورِ نظر ملکہ تھی۔
Verse 53
स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः।तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसम्पदा।।।हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः।
اسے آراستہ دیکھ کر، مہاباہو ماروت آتماج نے اس کی صورت و شباب کی دولت سے اندازہ کیا: ‘یہی سیتا ہے’۔ عظیم مسرت سے بھر کر، وानروں کے یُوتھ پتی نے خوشی منائی۔
Verse 54
आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम।स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन् स्वां प्रकृतिं कपीनाम्।।।।
وہ تالیاں بجانے لگا، اپنی دُم کو چوم لیا؛ خوش ہوا، کھیلنے لگا، گانے لگا اور ادھر اُدھر چلنے لگا۔ ستونوں پر چڑھتا اور پھر زمین پر کود پڑتا—یوں بندروں والی اپنی فطرت ظاہر کرتا رہا۔
Frequently Asked Questions
Hanumān must interpret appearances inside the harem: he momentarily identifies Mandodarī as Sītā based on beauty and ornamentation, then must correct his inference—demonstrating disciplined verification rather than impulsive conclusion.
The sarga teaches that perception (darśana) requires viveka: sensory brilliance and power can mislead, so a messenger’s duty is restrained observation, fear-management, and truth-oriented judgment aligned with dharma.
The setting is Laṅkā’s inner palace; cultural markers include royal regalia (umbrella, crown, lamps), perfumery and sandal paste, and courtly music/dance instruments. Landmark similes—Mandara, Prasravaṇa, and the Gaṅgā’s bank—anchor the imagery in pan-Indic sacred geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.