Shloka 36

रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम्

Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court

Devanagari script

अङ्गहारैस्तथैवान्या कोमलैर्नृत्तशालिनी।विन्यस्तशुभसर्वाङ्गी प्रसुप्ता वरवर्णिनी।।।।

Transliteration

aṅgahārais tathaivānyā komalair nṛttaśālinī |

vinyasta-śubha-sarvāṅgī prasuptā vara-varṇinī ||

Translation

ایک اور نازک اندام، رقص میں ماہر اور نہایت حسین رنگت والی عورت، اپنے مبارک اعضا کو رقص کی ہیئت میں رکھے ہوئے سو رہی تھی، گویا عادت نے نیند میں بھی بدن کو تھام رکھا ہو۔

Word by Word

• अङ्गहारैः: with dance-movements (aṅgahāras)
• अङ्गहारैः: करण (करणम् / Instrument)
• Type: Noun
• Root: अङ्गहार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Instrumental plural, masculine)

• तथा: thus, so
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb: thus/so)

• एव: indeed, just
• एव: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधारणार्थक-निपातः (emphatic particle)

• अन्या: another (woman)
• अन्या: कर्ता (कर्ता / Subject)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine)

• कोमलैः: delicate
• कोमलैः: करण (करणम् / Instrument)
• Type: Adjective
• Root: कोमल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Instrumental plural, masculine); विशेषणम् (to ‘अङ्गहारैः’)

• नृत्त-शालिनी: a dancer, skilled in dance
• नृत्त-शालिनी: कर्ता (कर्ता / Subject)
• Type: Noun
• Root: नृत्त (प्रातिपदिक) + शालिनी (प्रातिपदिक; ‘possessing/adept’)
• Form: समासः: तत्पुरुषः/कर्मधारय-प्रायः ‘नृत्ते शालिनी’ (skilled in dance); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine)

• विन्यस्त-शुभ-सर्वाङ्गी: with her beautiful limbs arranged (in posture)
• विन्यस्त-शुभ-सर्वाङ्गी: कर्ता (कर्ता / Subject)
• Type: Adjective
• Root: वि + नि + √अस्/√स्था (धातु) → विन्यस्त (कृदन्त-क्त) + शुभ (प्रातिपदिक) + सर्व + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: सर्वाङ्ग = कर्मधारयः ‘सर्वाणि अङ्गानि’; विन्यस्तशुभसर्वाङ्गी = बहुव्रीहिः ‘विन्यस्तानि शुभानि सर्वाङ्गानि यस्याः’ (whose beautiful limbs were placed/arranged); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine)

• प्रसुप्ता: asleep
• प्रसुप्ता: कर्ता (कर्ता / Subject)
• Type: Adjective
• Root: प्र + √स्वप् (धातु) → प्रसुप्त (कृदन्त-क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine); क्त-प्रत्ययान्तः

• वर-वर्णिनी: of splendid complexion
• वर-वर्णिनी: कर्ता (कर्ता / Subject)
• Type: Adjective
• Root: वर (प्रातिपदिक) + वर्णिनी (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: कर्मधारयः ‘वरः वर्णः यस्याः’ (of excellent complexion); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine)

Context

Another woman exceedingly beautiful and a delicate danseuse of beautiful complexion and rhythmic movements held her limbs in a dancing posture (though asleep) due to her habit .

Characters & Entities

• Hanumān
• Rāvaṇa’s wives

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It points to saṃskāra (habit) shaping life: repeated actions imprint the body and mind. Dharma therefore urges cultivating truthful, disciplined habits, since they persist even when awareness fades.

What is the narrative situation?

Hanumān notices a dancer among the palace women, asleep yet posed like one still performing.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s perceptiveness—he observes subtle details while remaining inwardly committed to his righteous mission.