Valmiki Ramayana 2.9.22 — Ayodhya Kanda, Sarga 9, Shloka 22

मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च

Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons

Devanagari script

क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते।शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी।।।।

Transliteration

krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute |

śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī ||

Translation

اے اشوپتی کی بیٹی! آج ہی غضب کے کمرے میں داخل ہو؛ سچ مچ کی خفا عورت کی طرح، زمین پر لیٹ جا—بے زیور اور میلے کپڑے پہنے ہوئے۔

Word by Word

• क्रोधागारम्: chamber of anger
• क्रोधागारम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक) + आगार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्रोधस्य आगारम्)

• प्रविश्य: having entered
• प्रविश्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√विश् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यबन्त अव्ययकृदन्त (gerund, absolutive)

• अद्य: today/now
• अद्य: Kāla-adhikaraṇa (काल-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• क्रुद्धा: angry
• क्रुद्धा: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √क्रुध् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle, क्त) स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; उपमानपद (for iva)

• इव: like/as if
• इव: Upamā-nipāta (उपमा-निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमावाचक-अव्यय (comparative particle)

• अश्वपतेः: of Aśvapati
• अश्वपतेः: Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अश्वपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी एकवचन (Genitive singular)

• सुते: O daughter
• सुते: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन एकवचन (Vocative singular)

• शेष्व: lie down
• शेष्व: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √शी (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (शे/शेष्व)

• अनन्तर्हितायाम्: uncovered/not concealed
• अनन्तर्हितायाम्: Kriyā-viśeṣaṇa (क्रिया-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्- + अन्तर् + √धा (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नञ्-समासपूर्वक कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन; ‘not concealed/covered’ (agreeing with implied ‘भूमौ’/state)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा एकवचन

• भूमौ: on the ground
• भूमौ: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (Locative singular)

• मलिनवासिनी: wearing soiled garments
• मलिनवासिनी: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मलिन (प्रातिपदिक) + वासिन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; कर्मधारयः (‘soiled’ + ‘clad/wearing’)

Context

If Rama is banished into the forest for fourteen years your son will be firmly established in the kingdom by affectionately winning the hearts of the people.

Characters & Entities

• Kaikeyī
• Aśvapati

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It demonstrates the adharma of emotional coercion—using performative anger and social pressure to bend another’s will rather than seeking truth and fairness.

What is the narrative situation?

Mantharā coaches Kaikeyī in a courtly tactic: the ‘krodhāgāra’ protest to compel Daśaratha.

Which character virtue is emphasized?

The implied virtue is self-control (dama); the verse shows its opposite being strategically cultivated.