Shloka 41

अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः

Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision

Devanagari script

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे।

येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति।।2.4.41।।

Transliteration

amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe | yeyam ikṣvāku-rājya-śrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati || 2.4.41 ||

Translation

آہ! کنول نین پُرش کے لیے میری بھکتی میں جو صبر و برداشت تھی وہ رائیگاں نہ گئی، اے بیٹے؛ اب اِکشواکو وَنش کی راج شری تم پر آ کر ٹھہرے گی۔

Word by Word

• अमोघम्: not in vain
• अमोघम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अमोघ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; predicate adjective to kṣāntam

• बत: indeed!/oh!
• बत: Bhava-prakashaka (भाव-प्रकाशक)
• Type: Indeclinable
• Root: बत (अव्यय)
• Form: विस्मय/हर्षसूचक-अव्यय

• मे: my
• मे: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6/सम्बन्ध), एकवचन; genitive ‘my’

• क्षान्तम्: endurance
• क्षान्तम्: Karta (कर्ता) (as topic/predicate)
• Type: Noun
• Root: क्षान्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘endurance/forbearance’ (or ‘austerity endured’)

• पुरुषे: in the person (of you)
• पुरुषे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7/अधिकरण), एकवचन; locative; ‘in/with regard to the Person’

• पुष्कर-ईक्षणे: (in) the lotus-eyed one
• पुष्कर-ईक्षणे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुष्कर + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7/अधिकरण), एकवचन; vocative-like epithet in locative with puruṣe; समासः—बहुव्रीहि (पुष्कराणि इक्षणानि यस्य) ‘lotus-eyed’

• या: which
• या: Karta (कर्ता) (of saṃśrayiṣyati)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; relative pronoun

• इयम्: this
• इयम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; demonstrative ‘this’

• इक्ष्वाकु-राज्य-श्रीः: the royal fortune of the Ikshvakus
• इक्ष्वाकु-राज्य-श्रीः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इक्ष्वाकु + राज्य + श्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1/कर्ता), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (इक्ष्वाकूणां राज्यस्य श्रीः)

• पुत्र: O son
• पुत्र: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; vocative

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया (2/कर्म), एकवचन; accusative ‘you’

• संश्रयिष्यति: will take refuge in
• संश्रयिष्यति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्+श्रि (धातु)
• Form: लृट् (भविष्यत्), प्रथमपुरुष, एकवचन; future ‘will take refuge/attach itself’

Context

O my son! my devotion to the lotus-eyed Visnu, enduring the pain (of observance of vows and fasting) have not gone in vain.The royal fortune of the Ikshvakus will pass on to you. What a joy!

Characters & Entities

• Kausalya
• Rama
• Ikshvaku dynasty

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Faith and perseverance aligned with dharma bear fruit; rightful authority is seen as a trust supported by devotion and moral worth.

What is the narrative situation?

Kausalya interprets Rama’s impending coronation as the fulfillment of her long religious endurance and hope.

Which character virtue is emphasized?

Steadfast devotion (bhakti) and patient endurance (kṣānti) oriented toward righteous outcomes.