Shloka 42

इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरमब्रवीत्।प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव।।2.4.42।।

ity evam ukto mātrā idaṃ rāmo bhrātaram abravīt | prāñjaliṃ prahvam āsīnam abhivīkṣya smayann iva || 2.4.42 ||

ماں کی یہ بات سن کر رام نے اپنے بھائی کی طرف دیکھا—جو ہاتھ جوڑے، نہایت فروتنی سے بیٹھا تھا—اور گویا ہلکی سی مسکراہٹ کے ساتھ یہ کلمات کہے۔

इतिthus
इति:
Vakyopasamhara (वाक्योपसंहार)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्तिसूचक-अव्यय; quotative particle
एवम्in this manner
एवम्:
Prakara (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय
उक्तःaddressed/spoken to
उक्तः:
Karta (कर्ता) (with rāmaḥ)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formकृदन्त (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘having been spoken to’
मात्राby (his) mother
मात्रा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3/करण), एकवचन; instrumental ‘by mother’
इदम्this (speech)
इदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2/कर्म), एकवचन; object of abravīt
रामःRama
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1/कर्ता), एकवचन; nominative singular
भ्रातरम्to (his) brother
भ्रातरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2/कर्म), एकवचन; accusative singular
अब्रवीत्said
अब्रवीत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootब्रू (धातु)
Formलङ् (अनद्यतन-भूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; imperfect ‘said’
प्राञ्जलिम्with folded palms
प्राञ्जलिम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्राञ्जलि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; adjective to āsīnam ‘with folded hands’
प्रह्वम्humbly bowed
प्रह्वम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रह्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; adjective to āsīnam ‘humble/bowed’
आसीनम्sitting
आसीनम्:
Karma (कर्म) (object of abhivīkṣya)
TypeVerb
Rootआस् (धातु)
Formकृदन्त (क्त/PPP used as present state), पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; ‘sitting’
अभिवीक्ष्यhaving looked at
अभिवीक्ष्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootअभि+वीक्ष् (धातु)
Formकृदन्त (ल्यप्/absolutive), अव्ययभाव; ‘having looked at’
स्मयन्smiling
स्मयन्:
Karta (कर्ता) (concomitant action)
TypeVerb
Rootस्मि (धातु)
Formकृदन्त (शतृ/वर्तमान कृदन्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘smiling’ (agreeing with rāmaḥ)
इवas if
इव:
Upama (उपमा)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमा-वाचक-अव्यय (particle of comparison)

Thus spoken to by his mother, Rama looked at his brother Lakshmana sitting humbly with folded palms and with a smile said to him:

R
Rama
K
Kausalya
L
Lakshmana

FAQs

Dharma is upheld through respectful family relations—humility in the younger brother and considerate regard from the elder.

After Kausalya’s blessings, Rama turns to Lakshmana, noticing his humble posture, and begins to address him.

Humility and readiness to serve (Lakshmana), and affectionate leadership (Rama).