Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥

Sinabi ni Sūta: Pagkaraan, si Hari, na nalugod dahil sa debosyon, ay inihayag ang Kanyang māyā hinggil sa Daigdig—na ang katawan ay Kanya ring katawan—at sa kapangyarihang iyon din Siya’y nanatiling nahayag sa anyong Varāha.

Verse 2

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥

Wika Niya: “O marikit ang balakang, ano itong napakabihirang tanong mo? Ipaliwanag ko ang paksa ng Purāṇa nang naaayon sa lahat ng śāstra.”

Verse 3

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥

Sapagkat sa lahat ng mga Purāṇa, ito’y inaalala bilang isang pangkalahatang tuntunin. Kaya, O Inang Daigdig, matapos matiyak ang kahulugan ng taludtod, makinig kang muli—nang ganap at walang anumang maiiwan.

Verse 4

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥

Wika ni Śrī Varāha: “Ang sarga (paglikha), ang pratisarga (muling paglikha), ang vaṃśa (mga lahi o salinlahi), ang mga manvantara (mga siklo ng mga Manu), at ang vaṃśānucarita (mga salaysay na sumusunod sa mga salinlahing iyon)—tunay na ang isang Purāṇa ay may limang katangiang naglalarawan.”

Verse 5

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥

“O marikit ang mukha, ngayon ay isasalaysay ko ang ādi-sarga, ang unang paglikha. Mula roon nauunawaan ang mga salaysay ng mga deva at ang mga kasaysayan ng mga hari; at sa gayon, nakikilala ang walang hanggang Paramātman sa apat na anyo.”

Verse 6

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

“Sa pasimula, Ako ang vyoma, ang malawak na kalawakan; sumunod ang Mahat, ang Dakilang Prinsipyo; at saka ang aṇu, ang munting butil. Mula sa Akin lamang lumitaw ang iisang buddhi (talino). Ngunit ang buddhi na iyon ay tatluhan—taglay ang sattva, rajas, at tamas—na bawat isa’y may hiwalay na anyo bilang mga tattva.”

Verse 7

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥

“Sa loob ng tatluhang iyon, Ako’y tinatawag na Mahān, ang Dakila na sumibol mula sa tamas (dilim); tinatawag din Akong Sat, ang Tunay, ang pangunahin sa lahat ng nakaaalam. Mula roon ay lumitaw pa ang kṣetrajña, ang ‘nakaaalam ng larangan,’ na may lakas; at pagkatapos ay nagkaroon ang buddhi.”

Verse 8

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥

Kaya nga, mula sa mga prinsipyong iyon ay lumitaw ang mga sanhi ng pandinig at ng iba pang mga kakayahan; mula roon ay naitatag sa kaayusan ang kabuuang sangkap ng sanlibutan. At ang anyong may katawan na binubuo—sa pag-usad ng mga elemento—ay inayos Ko, O mapalad, sa pamamagitan din ng iyong sariling Sarili.

Verse 9

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥

May kawalan noon; sa loob nito ay sumibol ang tunog at ang kalawakan. Mula roon ay lumitaw ang hangin, at kasunod nito ang apoy. Mula roon ay lumitaw ang tubig; at pagkatapos, O Diyosa, nilikha kita ni Ako—ikaw na tagapasan at tagapagpanatili ng mga nilalang.

Verse 10

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥

Nang ang lupa ay nasa pagninilay-yoga, ito’y naging tulad ng tubig; at pagkatapos ay lumitaw ang malapot na masa na puno ng mga bula—tunay na isang itlog. Nang magsimulang umunlad ang kosmikong itlog na iyon at maging dalawahan, sa pasimula Ako’y naroon, may kalikasang-tubig, itinatatag ang Aking sarili sa pamamagitan ng Aking sariling Sarili.

Verse 11

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥

Pagkalikha Ko sa mga tubig (nārāḥ), doon Ako nananahan upang ang Aking pangalan ay maging “Nārāyaṇa.” Sa bawat kalpa, muli Kong tinitipon at ibinabalik doon ang paglalang; at tulad ng sa pasimula, ang Brahmā na isinilang sa lotus ay sumisibol mula sa Aking pusod habang Ako’y nakahimlay sa yogic na pagtulog.

Verse 12

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

O Diyosa, nang Ako’y nasa gayong kalagayan, ang Apat-ang-Mukha ay bumangon sa lotus ng Aking pusod. Pagkaraan ay sinabi Ko sa kanya: “O dakilang-isip, likhain mo ang mga nilalang.”

Verse 13

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥

Pagkasabi ko nang gayon, ako’y naglaho sa paningin; at siya man, lubos na nagmumuni, ay nanatili roon. Hangga’t nananatili si Jagaddhātrī, ang Tagapagtaguyod ng daigdig, hindi siya nakarating sa anumang pasya.

Verse 14

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥

Pagkaraan, ang dakilang poot ni Brahmā—na ang pinagmulan ay di nahahayag—ay nagtipon at nagkaroon ng anyo; at mula roon ay lumitaw ang isang bata, nakaupo sa kanyang kandungan, isinilang mula sa mismong diwa ng poot.

Verse 15

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥

Nang siya’y umiiyak, siya’y pinigil ng Brahmā na may di-nahahayag na anyo. Sinabi niya, “Bigyan mo ako ng pangalan.” Kaya ibinigay ni Brahmā sa kanya ang pangalang “Rudra.”

Verse 16

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥

O mapalad, siya man ay inutusan niya: “Likhain mo ang sanlibutang ito.” Ngunit dahil hindi niya kaya, siya’y sumisid sa tubig, matatag sa pagsasagawa ng tapas (mahigpit na pag-aayuno at pagninilay).

Verse 17

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥

Nang (ang daigdig) ay nalubog sa mga tubig na iyon, muling lumikha si Brahmā ng isa pang Prajāpati sa gitna ng mga nilalang: mula sa kanyang kanang hinlalaki ay iniluwal niya ang dakila; at gayundin, mula sa kanyang kaliwang hinlalaki ay nilikha niya ang asawa nito.

Verse 18

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥

Pagkaraan, ipinanganak ng Panginoon sa kanya si Svāyambhuva Manu; mula sa kanya, noong unang panahon, sinimulan ni Brahmā ang paglikha at pagdami ng mga nilalang.

Verse 19

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥

Wika ni Dharāṇī (ang Daigdig): “Ipaliwanag mo sa akin nang masinsinan, O Panginoon ng mga diyos, ang unang paglikha—kung paanong sa simula ng isang kalpa ang Brahmā na ito ay nakilala bilang Nārāyaṇa.”

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥

Sinabi ng Mapalad na Panginoon: “Iniluwal Niya ang lahat ng nilalang ayon sa simulain na ang diwa ay si Nārāyaṇa. O Diyosa, O Kṣiti (Daigdig), pakinggan mo nang buo ang aking pagpapaliwanag.”

Verse 21

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥

Sa pagtatapos ng nagdaang kalpa, O mapalad, si Brahmā—pagkagising mula sa pagkakatulog sa gabi at pinangingibabawan ng sattva—ay minasdan ang daigdig na wari’y walang laman.

Verse 22

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥

Si Nārāyaṇa ay kataas-taasan at di-maaarok, ang pinagmulan maging ng mga dakila; ang Mapalad na Panginoon, na ang likas ay Brahman, walang pasimula, at pinagmumulan ng lahat ng pag-iral.

Verse 23

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥

Dito rin ay binabanggit nila ang talatang ito na iniaalay kay Nārāyaṇa: “ang banal na Diyos na ang likas ay Brahman, ang pinagmulan at pagkalusaw ng sanlibutan.”

Verse 24

आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥

“Ang mga tubig ay tinatawag na ‘nārā’; tunay ngang ang mga tubig ay sinasabing supling ni Nara. Noong una, ang mga iyon ang ‘ayana’ (tahanan/pananahanan) Niya; kaya Siya’y inaalala bilang Nārāyaṇa.”

Verse 25

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥

Nang pagnilayan Niya ang paglikha—gaya noong unang panahon sa mga pasimula ng mga kalpa—bago pa man sumilang ang malinaw na pag-unawa, lumitaw sa Kanya ang isang kalagayang binubuo ng kadiliman (tamas).

Verse 26

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥

Ang kadiliman (tamas), ang pagkalito (moha), ang dakilang pagkalito (mahāmoha), at ang kalagayang tinatawag na tāmisra, na tinatawag ding andhasa—ang limang-bahaging anyo ng kamangmangan (avidyā) na ito ay nahayag mula sa Dakilang Kaluluwa.

Verse 27

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥

Ang paglikha ay nakatatag sa limang anyo—gaya ng nagmumuni ngunit walang hayag na pagkaunawa; walang liwanag sa labas at sa loob; natatakpan ang sariling kalikasan; at may katangiang hindi gumagalaw. Ito ang dapat maunawaang pangunahing paglikha ng mga marurunong na nakaaalam ng sarga.

Verse 28

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

Pagkaraan, habang siya’y nagmumuni-muni sa dakilang gawa ng paglikha, may isa pang uri ng nilalang ang sumibol. Sapagkat ang agos (srotas) nito ay pahalang, kaya ito’y inaalala bilang ‘tiryak-srotas’, ang kaayusang pahalang ang daloy.

Verse 29

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

Ang mga nilalang na nagsisimula sa mga hayop ay kilala; sila nga ang kumakapit sa mga landas na lihis. Itinuring iyon na hindi nakapagdadala sa ganap na pagsasakatuparan, kaya inuri ng Apat-ang-Mukha (Brahmā) bilang ‘tiryak-srotas’, ang pahalang na agos ng mga nilalang.

Verse 30

ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥

Ngunit yaong ‘paitaas na agos’ (ūrdhva-srotas), na nahahati sa tatlo—sāttvika at sumusunod sa dharma—mula roon sumisilang ang mga deva na paitaas ang paggalaw, ipinanganak mula sa bawat uri ng sinapupunan (lahat ng paraan ng pagkapanganak).

Verse 31

ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥

Sila’y sagana sa ginhawa at kasiyahan, walang hadlang sa labas at sa loob. Sa yugtong iyon ng paglikha, sumibol ang galak, at noon ay nahayag ang mga nilalang.

Verse 32

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥

Pagkatapos, nang malikha ang isa pang (pangalawang) paglikha, nagmuni-muni si Prajāpati. Itinuring niyang ang mga nilalang na yaon—na nagmula sa pangunahing paglikha at sa mga unang yugto nito—ay hindi angkop at hindi mabisa para sa nilalayong layon, kaya siya’y nagpatuloy sa pagninilay.

Verse 33

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥

Pagkaraan nito, pinagmuni-munihan ng Panginoon ang ‘arvāksrotas’, ang agos o kalagayang dumadaloy pababa. Ang mga taong lumitaw sa loob ng arvāksrotas ay itinuturing na sādhaka (mga nagsasanay at nagsisikap).

Verse 34

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥

At ang mga kalagayang iyon ay sagana sa liwanag, ngunit nahahalo sa dilim at pinangingibabawan ng rajas; kaya nagbubunga ang mga ito ng matinding pagdurusa, paulit-ulit.

Verse 35

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥

Kaya, O mapalad na isa, ang anim na paglalang o pag-emanate (sarga) na ito ay naipahayag sa iyo. Ang una ay ang sarga na nagsisimula sa Mahat (Dakilang Prinsipyo), at ang ikalawa ay yaong sa mga tanmātra, ang maseselang elemento.

Verse 36

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥

Ang ikatlong paglalang ay kilala bilang vaikārika, at inaalala rin bilang aindriyaka, ang paglalang na nakabatay sa mga pandama. Kaya ang likas o primordial na paglalang (prākṛta) na ito ay nahahayag na may buddhi (talino) bilang naunang prinsipyo.

Verse 37

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥

Ang ikaapat na paglalang ay sinasabing pangunahing paglalang; tunay na ang mga hindi gumagalaw na nilalang (mga halaman at nakapirming anyo ng buhay) ay inaalala bilang ‘pangunahing’. At ang agos ng paglalang na inilalarawang dumadaloy nang ‘pahalang’ ay tinatawag na tairyaksrota, ang pahilis o transbersal na agos.

Verse 38

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥

Kaya nga, sa mga nilalang na “umaagos paitaas” (ūrdhva-srotas), ang ikapito—tunay na pinakadakila—ay ang tao. Ang ikawalong paglikha ay ang “anugraha” (pagpapala/kagandahang-loob) na paglikha; ito’y may katangiang kapwa sāttvika at tāmasa.

Verse 39

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥

Ang limang ito ay inaalala bilang mga paglikhang “vaikṛta” (binago o nagbago), samantalang ang tatlo ay inaalala bilang mga paglikhang “prākṛta” (pangunahing/primordial). Bukod dito, ang prākṛta at vaikṛta (na magkasama), at ang paglikhang “Kaumāra,” ay inaalala bilang ikasiyam.

Verse 40

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥

Sa ganitong paraan, naipaliwanag na ang siyam na paglikha ni Prajāpati—kapwa ang prākṛta at ang vaikṛta—bilang mga ugat na sanhi ng daigdig. Kaya’t nailarawan na ang mga paglikhang ito; ano pa ang nais mong marinig?

Verse 41

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥

Nagsalita si Dharā (Daigdig): “Ang siyam-na-uri na paglikha ay lumitaw mula kay Brahmā, na ang pinagmulan ay di-nahahayag. Paano lumago at lumawak ang paglikhang iyon, O diyos? Isalaysay mo ito sa akin, O Acyuta.”

Verse 42

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥

Sinabi ni Śrī Varāha: “Una, nilikha ni Brahmā ang mga nilalang na may yaman ng pag-aayuno at pagninilay (tapo-dhana), na nagsisimula kina Rudra at iba pa. Pagkaraan nito, nilikha sina Sanaka at ang iba pa, at gayundin sina Marīci at ang iba pa.”

Verse 43

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥

Sina Marīci at Atri, gayundin si Aṅgiras, Pulaha, at Kratu; at si Pulastya na may dakilang liwanag; si Pracetas at Bhṛgu rin; si Nārada bilang ikasampu; at si Vasiṣṭha, ang dakilang asetiko.

Verse 44

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥

Si Sanaka at ang iba pa ay inatasan niya sa dharmang tinatawag na “nivṛtti” (pag-urong o pagtalikod). Si Marīci at ang iba pang mga rishi ay inatasan sa dharmang tinatawag na “pravṛtti” (pagkilos sa daigdig), maliban lamang sa pantas na si Nārada.

Verse 45

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥

Yaong sinaunang Prajāpati, na isinilang mula sa kanang hinlalaki; sa pasimula, mula sa kanya at sa pamamagitan ng angkang iyon, lumitaw ang buong sanlibutan—ang mga nilalang na gumagalaw at yaong di gumagalaw.

Verse 46

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥

Ang mga deva at mga Dānava, gayundin ang mga Gandharva, mga ahas, at mga ibon—lahat sila’y isinilang mula sa mga anak na babae ni Dakṣa, at inilarawang lubhang nakahanay sa dharma.

Verse 47

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥

Ang anak na iyon—na kilala sa pangalang “Rudra”—ay sumibol mula sa poot; mula sa noo ng Parameṣṭhin (ang kataas-taasang pinagmulan), mula sa guhit na nalikha sa pagkunot ng kanyang mga kilay.

Verse 48

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥

Taglay ang katawan na kalahating babae at kalahating lalaki, mabagsik at lubhang nakatatakot—nang sabihan ni Brahmā na “hatiin mo ang iyong sarili,” siya’y muling naglaho sa paningin.

Verse 49

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥

Nang utusan nang gayon, ginawa niya ang sarili na dalawa: ang pagkababae at ang pagkalalaki. Pagkaraan, hinati niya ang panlalaking prinsipyo sa sampung bahagi, at may isa pang bahagi. Mula roon, nakilala ang labing-isang Rudra na nagmula kay Brahmā.

Verse 50

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥

O walang dungis, ang paglikha ng mga Rudra ay aking nasabi nang pangkalahatan. Ngayon ay isasalaysay ko nang maikli ang kadakilaan ng mga yuga (mga kapanahunan ng daigdig).

Verse 51

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥

“Kṛta, Tretā, Dvāpara, at Kali—ito ang apat na yuga na bumubuo sa caturyuga. Sa siklong ito ay may mga haring dakila ang loob, sagana sa mga handog (dakṣiṇā). At ang dharma at gawang-ritwal (karma) na itinatag ng mga deva at asura—pakinggan mo iyon.”

Verse 52

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥

“Sa unang kalpa, noong unang panahon, naroon si Manu Svāyambhuva. Sa kanya ay isinilang ang dalawang anak na lalaki, bantog sa mga gawang higit sa karaniwang sukat ng tao—sina Priyavrata at Uttānapāda—na kapwa mapagmahal sa dharma.”

Verse 53

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥

Doon, si Haring Priyavrata—makapangyarihan sa lakas ng tapas at tanyag bilang dakilang tagapaghandog ng yajña—ay nagsagawa ng iba’t ibang ritwal na malawak at may saganang dakṣiṇā para sa mga pari, at nagpatuloy ayon sa nararapat.

Verse 54

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥

Matapos italaga ang sarili niyang mga anak—simula kay Bharata—sa pitong dvīpa, siya mismo ay nagtungo sa Viśālā, ang pook na nagbibigay-biyaya, at nagsagawa ng dakilang tapas.

Verse 55

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥

Habang ang haring cakravartin ay nananatiling matatag sa kanyang tapas, dumating doon si Nārada, na nagnanais makita ang nagsasagawa ng dharma.

Verse 56

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥

Nang makita niya si Nārada sa himpapawid, nagniningas sa liwanag na tulad ng maningning na araw, ang hari—O pinakamainam sa mga hari—ay agad tumindig bilang paggalang, at nagalak noon.

Verse 57

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥

Maayos na inihandog ng hari ang upuan at tubig sa paghuhugas ng paa (pādya); at sila’y nagpalitan ng magagalang na pagbati. Sa dulo ng kanilang pag-uusap, tinanong ng hari si Nārada, ang tagapagsalita ng banal na kaalaman.

Verse 58

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥

Wika ni Priyavrata: “O Mapalad na Panginoon, sa panahong tinatawag na Kṛta (Satya) Yuga—kung may anumang kababalaghan na nakita o kahit narinig lamang—isalaysay mo iyon sa akin, O Nārada.”

Verse 59

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥

Sinabi ni Nārada: “May nakita akong isang kababalaghan—pakinggan mo, O Priyavrata. Kahapon, O pinakadakila sa mga hari, nagtungo ako sa pulo na tinatawag na Śveta. Doon ay nakita ko ang isang lawa na pinalamutian ng mga kuwintas ng ganap na namumulaklak na lotus.”

Verse 60

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥

Pagkaraan, sa pampang ng lawa ring iyon, nang makita ko ang isang dalagang malalaki ang mga mata—isang kumārī, birhen na may mahahabang titig—napuno ako ng pagkamangha.

Verse 61

पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥

O pinakamahusay sa mga hari, noon ay tinanong ko ang babaeng matamis magsalita: “Sino ka, O mapalad? Kumusta ka? At anong gawain ang dapat mong gawin dito? O marikit na may kaaya-ayang mga sangkap, ipahayag mo sa akin ang dapat gawin.”

Verse 62

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥

Nang masabi ko iyon, tumingin siya sa akin nang hindi kumukurap; saka tila may naalala at nanatiling tahimik nang ilang sandali, at sa panahong iyon ay nanatili sa akin ang aking pinakamataas na kaalaman.

Verse 63

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥

Nalilimutan na ang lahat ng Veda, gayundin ang lahat ng mga śāstra; pati ang mga śāstra ng yoga at ang Śikṣā (disiplina ng pagbigkas/ponetika), at gayon din ang mga smṛti na kaugnay ng Veda.

Verse 64

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥

O Hari, matapos kong masdan ang lahat, natuklasan kong ang dalaga ay dinukot sa isang kisapmata. Pagkaraan nito, nabalot ako ng pagkamangha, kalakip ang pag-aalala at dalamhati.

Verse 65

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥

Lumapit ako sa kanya lamang bilang kanlungan at nagmasid, O hari; at sa habang iyon, isang lalaking maningning ang nakitang nahahayag sa loob ng kanyang katawan.

Verse 66

तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥

Maging sa kanyang puso—at muli sa kanyang dibdib—may lumitaw pang ibang maringal na anyo, mapulang-mata, at nagniningning na gaya ng labindalawang Āditya (mga diyos ng araw).

Verse 67

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥

Sa gayon, nakita ko na may tatlong lalaki rito na pumasok (o nanahan) sa mga katawan ng mga dalaga. Pagkaraan, sa isang kisapmata, isang dalaga na lamang ang naroon; O babaeng may mabuting panata, hindi ko na sila nakikita.

Verse 68

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥

Pagkaraan, tinanong ko ang Diyosa: “Paano ka, O dalagang banal, nauugnay sa akin? Ipaalam mo sa akin—O minamahal na mabuti—kung bakit nawala ang aking mga Veda, at ano ang sanhi ng kanilang pagkawasak.”

Verse 69

कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥

Sinabi ng dalaga: “Ako ang Ina ng lahat ng Veda; sa pangalan ay tinatawag akong Sāvitrī. Sapagkat hindi mo ako nakikilala, kaya ang iyong mga Veda ay naagaw.”

Verse 70

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥

Nang masabi niya iyon, O Hari—O ascetikong mayaman sa pag-aayuno—siya’y napuno ng pagkamangha at nagtanong: “Sino ang mga lalaking ito? Ipagpaliwanag mo sa akin ito, O marikit.”

Verse 71

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥

Sinabi ng dalaga: “Siya na nananahan sa loob ng aking katawan—may magagandang mata at kaaya-aya sa lahat ng sangkap—siya mismo ang Diyos na Nārāyaṇa, na may pangalang ‘Ṛgveda’. Kapag naging tulad ng apoy, mabilis niyang sinusunog ang mga kasalanang sumusunod bilang bunga ng pagbigkas.”

Verse 72

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥

Ang anak na nakita mo sa loob ng kanyang puso—siya si Brahmā na dakilang makapangyarihan, na nananahan sa anyo ng Yajurveda.

Verse 73

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥

Ang nakaupo sa Kanyang dibdib—dalisay at maningning—ay nananatiling nasa anyong Rudra, na may pangalang “Sāmaveda.” Kapag inaalala, mabilis niyang winawasak ang mga kasalanan, gaya ng Araw.

Verse 74

एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥

O Brahman, ang mga ito ay inaalala bilang tatlong dakilang Veda at tatlong diyos. At dito, O dalawang-beses-na-ipinanganak, ito ang mga pangkat ng tunog-ponema na nagsisimula sa ‘a’, kasama ang mga ritwal na pagpisil (savana).

Verse 75

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥

Ang lahat ng ito ay naipaliwanag sa iyo nang buod, O pinakamahusay sa mga dalawang-beses-na-ipinanganak. Tanggapin mo ang mga Veda at mga śāstra, at pati ang ganap na pagkaalam, O Nārada.

Verse 76

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥

“Sa lawa ng Vedasāra na ito, O tagapag-ingat ng dakilang panata, magsagawa ka ng banal na paliligo. Kapag natapos ang paliligo, sa bisa nito, O pinakamahusay sa mabubuti, maaalala mo ang nauukol sa ibang kapanganakan (alaala ng nakaraang buhay).”

Verse 77

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥

Pagkasabi nang gayon, naglaho ang dalaga, O panginoon ng mga tao. Pagkaligo ko roon, naparito ako, na nagnanais kang makita.

Verse 78

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥

Nang masabi niya iyon, O Hari, ang ermitanyong mayaman sa pag-aayuno at pagninilay, sa pagkamangha, ay nagtanong: “Sino ang mga taong ito? Ipaliwanag mo ito, O marikit.”