Varaha Purana 2.28: Adhyaya 2, Shloka 28

Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī-Veda Narrative

Devanagari script

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

Recitation with translationVaraha Purana 2.28

Transliteration

punar anyad abhūt tasya dhyāyataḥ sargam uttamam | tiryaksrotas tu vai yasmāt tiryaksrotas tu vai smṛtaḥ || 2.28 ||

Translation

Pagkaraan, habang siya’y nagmumuni-muni sa dakilang gawa ng paglikha, may isa pang uri ng nilalang ang sumibol. Sapagkat ang agos (srotas) nito ay pahalang, kaya ito’y inaalala bilang ‘tiryak-srotas’, ang kaayusang pahalang ang daloy.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• अन्यत्: another (thing/event)
• अन्यत्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन (neuter nom/acc sg)

• अभूत्: came into being / occurred
• अभूत्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लुङ् (Aorist), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• तस्य: of him/that (one)
• तस्य: सम्बन्ध (Genitive/Relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी विभक्ति, एकवचन (gen sg)

• ध्यायतः: of (him) meditating / while meditating
• ध्यायतः: काल/अवस्था (Temporal/State)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु)
• Form: वर्तमान कृदन्त (शतृ/शानच्-प्राय), षष्ठी विभक्ति, एकवचन; ‘ध्यायतः’ = ‘while (he) was meditating’ (genitive absolute/possessive construction)

• सर्गम्: creation; emanation
• सर्गम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: सर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (acc sg)

• उत्तमम्: excellent; highest
• उत्तमम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषणं ‘सर्गम्’ (acc sg)

• तिर्यक्स्रोतः: the sideways-stream (category)
• तिर्यक्स्रोतः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तिर्यक् + स्रोतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (कर्मधारय-प्राय): ‘तिर्यक्’ (horizontal) + ‘स्रोतस्’ (stream/channel)

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्धसूचक (Discourse/Contrast)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• वै: indeed
• वै: सम्बन्धसूचक (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic particle)

• यस्मात्: from which; because of which
• यस्मात्: अपादान (Apādāna/Ablative cause-source)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, पञ्चमी विभक्ति, एकवचन (abl sg)

• तिर्यक्स्रोतः: the sideways-stream (category)
• तिर्यक्स्रोतः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तिर्यक् + स्रोतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• तु: and/but
• तु: सम्बन्धसूचक (Discourse/Contrast)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• वै: indeed
• वै: सम्बन्धसूचक (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphasis)

• स्मृतः: is called / is known as
• स्मृतः: क्रिया (Predicate/Verbal adjective)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; कर्मणि प्रयोगः (passive sense): ‘is called/remembered’

Speaker

Varāha

Tags

• Classical Literature
• Vaishnavism
• Puranic Cosmology
• Sanskrit Philology

FAQs

What is the historical significance of this verse?

It reflects a Purāṇic method of classifying living beings through typologies of creation (sarga), preserving older cosmological and philosophical vocabularies used across Sanskrit literature.

Which geographic location is identified?

No specific geographic site is named in this verse; the content is cosmological and taxonomic rather than topographical.

What is the primary ethical instruction?

The verse primarily provides a classificatory description rather than an explicit ethical injunction; its philosophical instruction is the ordered intelligibility of creation through traditional categories.