Sarga 23

Verse 1

इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः।श्रृत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः।।।।

Nang magsalita si Rāma nang gayon, si Lakṣmaṇa’y nakinig na nakayuko ang ulo; at ang kanyang isip ay paulit-ulit na napapagitna sa pagitan ng dalamhati at biglang galak.

Verse 2

तदा तु बध्द्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः।निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः।।।।

Pagkaraan, si Lakṣmaṇa—pinakamainam sa mga tao—ay nagkunot-noo sa pagitan ng kanyang mga kilay at huminga nang mariin, na wari’y dambuhalang ahas na nagngangalit sa loob ng kanyang lungga.

Verse 3

तस्य दुष्प्रतिवीक्षं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा।बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम्।।।।

Noon, ang kanyang mukha—mahirap titigan at nakakunot ang noo—ay nagmistulang mukha ng isang leon na nagngangalit sa galit.

Verse 4

अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः।तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम्।।।।अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत्।

Iwinagayway niya ang kanyang braso tulad ng isang elepanteng itinataas ang nguso, at iginalaw ang leeg, si Lakshmana ay tumingin nang matalim at pahilis sa kanyang kapatid at nagsalita.

Verse 5

अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्।।।।धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया।कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति।।।।यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ।

Sa di-nararapat na sandali, sumiklab sa iyo ang malaking pagkabahala—sa pangambang masugatan ang dharma at sa pagkabalisa sa hatol ng mga tao. Paano makapagsasalita ang tulad mo, na di natitinag ang tapang, na wari’y makapangyarihan ang tadhana, gayong ito’y walang lakas, O toro sa mga kshatriya?

Verse 6

अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्।।2.23.5।।धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया।कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति।।2.23.6।।यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ।

Sa di-nararapat na sandali, sumiklab sa iyo ang malaking pagkabagabag—dahil sa pag-aalala sa dharma at sa pangamba sa hatol ng mga tao. Paano makapagsasalita ang tulad mo, matatag at di natitinag, na wari’y makapangyarihan ang kapalaran, O matapang, pinakamainam sa mga kshatriya, gayong ang kapalaran ay walang lakas?

Verse 7

किन्नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि।।।।पापयोस्ते कथं नाम तयोश्शङ्का न विद्यते।

Bakit mo pinupuri ang kaawa-awang, walang-lakas na bagay na tinatawag na “tadhana”? At paanong wala kang anumang pagdududa laban sa dalawang yaong gumagawa ng kasamaan?

Verse 8

सन्ति धर्मोपधा श्लक्ष्णाः धर्मात्मन्किं न बुध्यसे।।।।तयोस्सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात्परिजिहीर्षतोः।

O matuwid na puso, hindi mo ba nauunawaan? May mga maseselang pakana—mga panlilinlang na binalutan ng dharma—na sa pamamagitan nito’y yaong dalawa, sa tusong pagdaraya, ay nagnanais kamtin ang pansariling pakinabang habang nagkukunwaring mabuting asal.

Verse 9

यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव।।।।तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः।

O Raghava, kung hindi pa noon pa man napagpasyahan sa ganitong paraan, ang biyayang iyon—na likas na dapat ipagkaloob—ay natupad na sana para sa kanila noon pang una.

Verse 10

लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्।नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि।।।।

Ang pagpapahid ng banal na pagtatalaga na sinimulan para sa iba at hindi para sa iyo ay kinapopootan sa paningin ng daigdig. Hindi ko ito matiis, O bayani—patawarin mo ako sa aking pagsasalita nang ganito sa bagay na ito.

Verse 11

येनेय मागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते।स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि।।।।

O dakilang may isip, ang mismong ‘dharma’ na siyang nagtulak sa iyong paghatol sa ganitong pag-aalinlangan—na dahil sa bigat nito ikaw ay nalilito—ang gayong dharma ay kinapopootan ko.

Verse 12

कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः।करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम्।।।।

Kung sa gawa ay may lakas kang tumindig, paano mo maisasagawa ang salita ng iyong ama—salitang di-matuwid at kasuklam-suklam—na binigkas sa ilalim ng kapangyarihan ni Kaikeyī?

Verse 13

यद्ययं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते।जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः।।।।

Kung ang mapanlinlang na paglabag na ito—isinilang sa kasalanan—bagaman nagawa na, ay hindi pa rin kinikilalang ganoon, sumisibol sa akin ang dalamhati; at ang pagkapit sa ‘dharma’ ay nagiging kapintasan.

Verse 14

मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं कामवृत्तयोः।तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः।।।।

Paano mo, kahit sa isip lamang, matutupad ang nais ng dalawang yaong alipin ng pagnanasa—na laging laban sa iyong kapakanan—mga kaaway na tanging sa pangalan ay ‘mga magulang’?

Verse 15

यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्।तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते।।।।

Kahit isipin mong ang kanilang pagpupumilit ay tadhanang maka-Diyos, gayon ma’y dapat mo itong ipagwalang-bahala; ni ang gayong paniwala ay hindi ko kinalulugdan.

Verse 16

विक्लबो वीर्यहीनो यस्स दैवमनुवर्तते।वीरास्सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते।।।।

Ang duwag at salat sa lakas lamang ang sumusunod sa tadhana; ang matatapang na may dangal-sa-sarili ay hindi nag-aalay ng pagsamba sa kapalaran.

Verse 17

दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्।न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषस्सोऽवसीदति।।।।

Ang taong may kakayahang salagin ang tadhana sa pamamagitan ng sariling pagsisikap ay hindi nabibigo sa layon dahil sa kapalaran, ni lumulubog sa kawalang-pag-asa.

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च।दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति।।।।

Ngayong araw makikita nila ang lakas ng tadhana at ang lakas ng tao; ngayong araw magiging lantad ang malinaw na pagkakaiba ng kapalaran at pagsisikap ng tao.

Verse 19

अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः।यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम्।।।।

Ngayong araw makikita ng mga tao ang tadhanang napabagsak ng aking kagitingan—gaya ng nakita nila ngayon na ang iyong banal na paghirang sa kaharian ay napigil ng tadhana.

Verse 20

अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम्।प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये।।।।

Pipigilin ko ang tadhana sa aking kagitingan—gaya ng pagpigil sa isang mailap na elepanteng hindi mapasunod kahit sa pang-udyok, na sumasalakay sa pagkalasing ng sariling lakas.

Verse 21

लोकपालास्समस्ता स्ते नाद्य रामाभिषेचनम्।न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता।।।।

Kahit magsama-sama ang lahat ng mga tagapangalaga ng mga dako, hindi nila mapipigil ngayon ang paghirang kay Rama; ni ang tatlong daigdig—lalo pa kaya ang ating ama?

Verse 22

यैर्निवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः।अरण्ये ते निवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा।।।।

O hari, yaong mga magkakasamang nagtaguyod na ikaw ay manirahan sa gubat—sila ring yaon ang maninirahan sa gubat sa loob ng labing-apat na taon.

Verse 23

अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव।अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते।।।।

Kaya puputulin ko ang pagnanasang iyon—ng ating ama at ng babaeng iyon—na sa pagpigil sa iyong paghirang ay nagnanais ipamana ang kaharian sa kanyang anak.

Verse 24

मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा।प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम।।।।

Laban sa sinumang sumasalungat sa aking lakas, kahit ang kapangyarihan ng tadhana’y di makapagdudulot ng pagdurusang gaya ng idudulot ng aking mabagsik na kagitingan.

Verse 25

ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्।आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि।।।।

Pagkaraan mong pamahalaan ang mga tao—maging sa loob pa ng sanlibong taon—kapag ikaw ay pumaroon upang manirahan sa gubat, ang iyong mararangal na anak ang mamumuno kapalit mo.

Verse 26

पूर्वं राजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते।प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने।।।।

Noong unang panahon, ayon sa gawi ng mga rajarshi, ang pag-urong sa gubat ay itinatakda lamang matapos ipagkatiwala ang mga mamamayan sa mga anak, na mag-iingat sa kanila na parang sariling mga anak.

Verse 27

स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया।नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि।।।।प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक्।राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्।।।।

Kung, O dharmatmang Rāma, dahil ang hari’y nalilito at nangangamba ka sa kaguluhan sa kaharian, ayaw mong tanggapin ang pagkamaharlika para sa iyong sarili, kung gayon, O bayani, ito ang aking panunumpa sa iyo: nawa’y hindi ko makamtan ang daigdig ng mga bayani kung hindi ko iingatan ang iyong kaharian—gaya ng pampang na pumipigil at nagbabantay sa dagat.

Verse 28

स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया।नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि।।2.23.27।।प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक्।राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्।।2.23.28।।

O magiting na isa, nanunumpa ako sa iyo: nawa’y hindi ko makamtan ang daigdig ng mga bayani kung hindi ko iingatan ang iyong kaharian—gaya ng pampang na matatag na nagbabantay sa dagat.

Verse 29

मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव।अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात्।।।।

Isagawa mo roon ang pagpapabanal sa pamamagitan ng mga mapalad na ritwal at manatili kang abala sa gawaing iyon; ako lamang ay sapat, sa aking lakas, upang pigilan ang mga hari.

Verse 30

न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे।नाऽसिराबन्धनार्थाय न शरास्तम्भहेतवः।।।।अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम्।

Ang aking mga bisig na ito’y hindi para sa palamuti; ang busog na ito’y hindi upang pagandahin ako; ang tabak na ito’y hindi lamang para itali sa baywang; at ang mga palasong ito’y hindi upang manatiling nakatengga. Ang apat na ito ay para sa pagdurog sa mga kaaway.

Verse 31

न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम।।।।असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा।प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये।।।।

Hindi ko ninanais kailanman na may ituring na kaaway ko ang sinuman; subalit kapag nahawakan ko na ang aking matalim na tabak, kumikislap na parang kidlat, hindi ko palalampasin ang kaaway—kahit si Vajrin, si Indra man iyon.

Verse 32

न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम।।2.23.31।।असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा।प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये।।2.23.32।।

Hindi ko ninanais ang pakikipag-alit sa kaninuman; gayunman, kapag sinunggaban ko ang aking tabak na matalim ang talim at nagniningning na parang kidlat, hindi ko palalampasin ang kaaway—kahit si Indra, ang may tangan ng kulog, pa iyon.

Verse 33

खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे।हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही।।।।

Ang lupa ay magiging siksik at hindi madaanan dahil sa akin—kalat ang mga nguso ng elepante, mga kabayo, at mga bahagi ng katawan ng mga mandirigmang dinurog ng aking espada.

Verse 34

खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः।पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः।।।।

Sa pagtama ng talim ng aking espada ngayon, ang mga elepante ay babagsak sa lupa tulad ng nagliliyab na mga bundok, tulad ng mga ulap na may kidlat na bumabagsak.

Verse 35

बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने।कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते।।।।

Kapag ako ay tumayo sa gitna ng mga lalaki na nakasuot ang aking proteksyon sa braso at daliri, hawak ang pana, paano pa maipagmamalaki ng sinuman ang kanyang pagkalalaki?

Verse 36

बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहून्जनान्।विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु।।।।

Sa pagpapakawala ng maraming palaso sa isa, at sa pagtama sa marami gamit ang isang palaso, itututok ko ang aking mga tira sa mga vital na parte ng mga tao, kabayo, at elepante.

Verse 37

अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति।राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं तव च प्रभोः।।।।

O Panginoon, ngayon mahahayag ang bisa ng aking kasanayan sa sandata: magagawa nitong agawan ng kapangyarihan ang hari at itatag ang iyong paghahari, O mahal na panginoon.

Verse 38

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च।वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च।।।।अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः।अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे।।।।

Ngayong araw, ang mga bisig na ito—nararapat sa pahid ng sandal, sa mga pulseras sa bisig, sa pamamahagi ng yaman, at sa pag-iingat sa mga kaibigan—ay gagawa ng nararapat na gawain, O Rama: pipigilin nila ang mga humahadlang sa iyong pagluklok.

Verse 39

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च।वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च।।2.23.38।।अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः।अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे।।2.23.39।।

Ngayong araw, ang mga bisig na ito—ukol sa pahid ng sandal, sa mga pulseras sa bisig, sa pagbibigay ng yaman, at sa pagbabantay sa mga kaibigan—ay gaganap ng angkop na tungkulin, O Rama: hahadlangan nila ang mga lumilikha ng sagabal sa iyong pagluklok.

Verse 40

ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यताम्तवा सुहृत्प्राणयशस्सुहृज्जनैः।यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत्तथैव मां शाधि तवास्मि किङ्करः।।।।

Sabihin mo sa akin: sino ang iyong kaaway na ngayong araw din ay dapat kong ihiwalay sa buhay, dangal, at mga kapanalig? Utusan mo ako kung paano mapasasailalim sa iyong kapangyarihan ang daigdig—ako’y iyong alipin.

Verse 41

विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्यचासकृत्स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः।उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितंनिबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः।।।।

Pinunasan niya ang luha nang paulit-ulit at paulit-ulit na inaliw si Lakshmana; saka nagsalita si Rama, tagapagtaguyod ng angkan ni Raghu: “Unawain mo ako, mabuting kapatid. Matatag ako sa salita ng aking ama; ito nga ang tunay na landas.”