Adhyaya 65

Verse 1

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! जब भीष्मजी युद्धका मुहाना छोड़कर दूर हट गये

Sinabi ni Vaiśampāyana: O Haring Janamejaya, sa labang iyon, ang anak ni Dhṛtarāṣṭra—bagaman paulit-ulit na hinahamon ng dakilang-loob na bayani—ay napigil at napaurong, sinupil ng kanyang mga salita na parang dambuhalang elepanteng nagngangalit na napipigil ng kawit.

Verse 2

स भीमधन्वानमुदग्रवीर्य धनंजयं शत्रुगणे चरन्तम्‌ । आकर्णपूर्णायतचोदितेन विव्याध भल्लेन ललाटमध्ये

Noon, si Dhanañjaya (Arjuna), na may hawak na nakapanghihilakbot na busog at matinding lakas, ay gumagalaw sa hanay ng kaaway. Hinila ni Duryodhana ang busog hanggang tainga at pinakawalan ang palasong bhalla, tumama at bumaon sa gitna ng noo niya.

Verse 3

स तेन बाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाग्रेण सुसंहितेन । रराज राजन्‌ महनीयकर्मा यथैकपर्वा रुचिरैकशृज्गध:

Sinabi ni Vaiśampāyana: O Hari, nang bumaon nang matatag ang palasong iyon—na ang dulo’y kumikislap na tila dalisay na ginto—lalo pang nagningning si Arjuna, na ang mga gawa’y karapat-dapat purihin; gaya ng isang magandang bundok na may iisang tuktok, na pinapaganda ng nag-iisang kawayan na tumutubo sa ibabaw nito.

Verse 4

अथास्य बाणेन विदारितस्य प्रादुर्बभूवासृगजस्रमुष्णम्‌ । स तस्य जाम्बूनदपुड्खचित्रो भित्त्वा ललाटं सुविराजते सम

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang mabiyak ang kanyang noo dahil sa palaso, agad na bumulwak ang tuluy-tuloy na agos ng mainit na dugo. Ang kahanga-hangang palasong iyon, na may palamuting balahibong kulay-gintong jāmbūnada, matapos tumusok sa noo ay kumislap doon nang maningning—tanda ng marahas na biglaang bagsik ng labanan at ng lantad na kabayarang dinaranas ng katawan sa digmaan.

Verse 5

दुर्योधनश्वापि तमुग्रतेजा: पार्थश्व दुर्योधनमेकवीर: । अन्योन्यमाजोौ पुरुषप्रवीरी समौ समाजग्मतुराजमीढौ

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraan nito, sumugod si Duryodhana na nag-aalab sa lakas kay Arjuna, at si Arjuna—ang walang kapantay na bayani—ay sumugod din pabalik kay Duryodhana. Sa gitna ng digmaan, ang dalawang pangunahing lalaki, kapwa pantay sa tapang at kapwa mula sa angkan ni Ajamīḍha, ay nagdagsaan sa isa’t isa nang ubod-bilis, harapang nagsalubong. Ipinakikita ng tagpong ito ang paulit-ulit na tensiyon sa Mahābhārata: ang personal na kagitingan at maharlikang pagmamataas ang nagtutulak sa labanan kahit nakataya ang mas malawak na kaayusang moral—ang dharma.

Verse 6

ततः प्रभिन्नेन महागजेन महीधराभेन पुनर्विकर्ण: । रथैश्नतुर्भिर्गजपादरक्षै: कुन्तीसुतं जिष्णुमथा भ्यधावत्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraan nito, si Vikarṇa, muling sumakay sa dambuhalang elepanteng tila bundok, na ang mga sentido’y umaagos sa rut, ay sumugod kay Arjuna—ang matagumpay na anak ni Kuntī na tinatawag na Jiṣṇu. Kasama niya ang apat na mandirigmang nasa karwahe, nakapuwesto bilang mga bantay upang ipagtanggol ang apat na paa ng elepante, na nagpapakita ng sinadyang disiplina at magkakaugnay na dahas ng digmaan kahit sa gitna ng personal na tunggalian.

Verse 7

तमापतत्तं त्वरितं गजेन्द्रं धनंजय: कुम्भविभागमध्ये । आकर्णपूर्णेन महायसेन बाणेन विव्याध महाजवेन

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang makita ni Dhanañjaya (Arjuna) ang elepanteng panginoon na rumaragasa patungo sa kanya sa matinding bilis, hinila niya ang busog hanggang tainga at, sa pamamagitan ng mabigat na palasong bakal na pinakawalan nang ubod-lakas, tinuhog ang elepante sa gitna ng mga sentido. Ipinakikita nito ang disiplinado at sinukat na dahas—mabilis at tiyak—upang pigilin ang mapanganib na pagsalakay, hindi upang magpakasasa sa kalupitan.

Verse 8

पार्थेन सृष्ट: स तु गार्ध्रपत्र आपुड्खदेशात्‌ प्रविवेश नागम्‌ | विदार्य शैलप्रवरं प्रकाशं यथाशनि: पर्वतमिन्द्रसृष्ट:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Ang palasong pinakawalan ni Pārtha, na may balahibo ng buwitre, ay pumasok sa elepante sa bandang sentido at bumaon hanggang sa mga balahibo nito. Para bang ang kulog-kidlat na sandata ni Indra ay humati sa isang maningning na hari ng mga bundok at saka naglaho sa pinakaloob nito—larawan ng puwersang di-mapipigil na sumasalubong sa pagmamataas ng hilaw na lakas.

Verse 9

शरप्रतप्त: स तु नागराज: प्रवेषिताड़ो व्यथितान्तरात्मा । संसीदमानो निपपात मह्ं वज्राहतं शुड्रमिवाचलस्यथ

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nasunog sa tindi ng mga palaso, ang panginoon ng mga elepante—makapangyarihang gaya ng hari ng mga nāga—ay dumanas ng matinding paghihirap sa kaibuturan ng loob. Nanghina ang lakas at nayanig ang diwa, at siya’y bumagsak sa lupa, gaya ng tuktok ng bundok na tinamaan ng kidlat at gumuho. Ipinakikita ng tagpong ito ang malamig na bunga ng lakas-militar: kahit ang makapangyarihan ay naibabagsak kapag ang dahas ay sinalubong ng higit na husay.

Verse 10

निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां त्रासाद्‌ विकर्ण: सहसावतीर्य । तूर्ण पदान्यष्टशतानि गत्वा विविंशते: स्यन्दनममारुरोह

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang maibagsak sa lupa ang makapangyarihang elepante, si Vikarṇa ay sinakmal ng takot at agad na lumundag pababa. Nagmamadaling tumakas, nilampasan niya ang walong daang hakbang at saka sumakay sa karwahe ni Viviṃśati. Ipinakikita ng pangyayaring ito kung paanong ang biglaang pagbaligtad sa labanan ay sumusubok sa tibay ng isip; ang takot ay nakapagtutulak kahit sa mandirigma na humanap ng agarang kanlungan, mula sa pag-asa sa sarili tungo sa pag-asa sa pag-iingat ng kakampi.

Verse 11

निहत्य नागं तु शरेण तेन वज्रोपमेनाद्रिवराम्बुदा भम्‌ । तथाविधेनैव शरेण पार्थो दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद

Sinabi ni Vaiśampāyana: Matapos mapatay ang malaking elepante sa pamamagitan ng palasong iyon—tigas na parang vajra at wari’y bundok at nagkakapal na ulap ng ulan—si Pārtha (Arjuna) ay gumamit pa ng isa pang palasong katulad nito at tinuhog ang dibdib ni Duryodhana. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-humpay na agos ng digmaan: ang galing at paninindigan ang nagtutulak sa pangyayari, samantalang ang tahimik na tensiyong moral ng dahas at mga bunga nito ay nananatiling nakatago sa ilalim ng salaysay na makabayaning himig.

Verse 12

ततो गजे राजनि चैव भिन्ने भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे । गाण्डीवमुक्तिविशिखेै: प्रणुन्ना- स्‍्ते योधमुख्या: सहसापजग्मु:

Pagkaraan, nang masugatan ang hari ng mga elepante at ang hari ng mga Kuru, at nang si Vikarṇa—kasama ang mga bantay-paa ng elepante—ay matalo at tumakas, ang mga pangunahing mandirigma, pinahihirapan ng mga palasong pinakawalan mula sa Gāṇḍīva, ay biglang tumalikod sa larangan at nagtakbuhan. Ipinakikita ng tagpong ito kung paanong gumuho ang yabang sa digmaan kapag hinarap ng higit na husay at paninindigan, at kung paanong ang takot ay kayang tunawin agad ang pagkakabuklod ng hukbo.

Verse 13

दृष्टवैव पार्थेन हतं च नागं योधांश्व सर्वान्‌ द्रवतो निशम्य । रथं समावृत्य कुरुप्रवीरो रणात्‌ प्रदुद्राव यतो न पार्थ:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang makita niyang napatay ni Pārtha ang elepante at marinig na ang lahat ng mandirigma’y nagsisitakas, ang pangunahing bayani ng mga Kuru ay iniikot ang kanyang karwahe at tumakas mula sa labanan—patungo sa panig na wala roon si Pārtha (Arjuna). Ipinakikita ng tagpong ito na ang takot at pag-iingat sa sarili ay maaaring manaig sa kodigo ng mandirigma kapag humarap sa di-mapapabulaanang higit na lakas sa digmaan.

Verse 14

त॑ भीमरूपं त्वरितं द्रवन्तं दुर्योधन शत्रुसहोडभिषज्भत्‌ । प्रास्फोटयद्‌ योद्धुमना: किरीटी बाणेन विद्धं रुधिरं वमन्‍्तम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Noon, si Duryodhana—na ngayo’y nakapanghihilakbot ang anyo—ay nagmadaling tumakas, nilamon ng bugso ng kaaway; tinamaan ng palaso at, sa pagkatalo, ay sumusuka ng dugo. Nang makita iyon, si Arjuna na may diadema (Kirīṭī), na ang isip ay nakatuon sa digmaan, ay hinampas ang kanyang mga bisig bilang hamon at nagsimulang umalingawngaw ang sigaw sa pagtawag sa kaaway—pagpapatunay ng paninindigang mandirigma sa ilalim ng mabagsik na batas ng labanan.

Verse 15

अजुन उवाच विहाय कीर्ति विपुलं यशश्नव युद्धात्‌ परावृत्य पलायसे किम्‌ । न तेड्य तूर्याणि समाहतानि तथैव राज्यादवरोपितस्य

Wika ni Arjuna: “Tinalikuran mo ang dakilang karangalan at malawak na katanyagan—bakit ka tumatalikod sa labanan at tumatakas? Ngayon, hindi na tinutugtog gaya ng dati ang mga tambol ng iyong tagumpay. Nakatindig ako rito upang makipagdigma bilang ikatlo sa mga Pāṇḍava, masunurin sa utos ni Haring Yudhiṣṭhira—yaong minsan mong inalis sa kanyang kaharian. Kaya magbalik ka at iharap ang iyong mukha upang harapin ako; alalahanin mo ang asal na nararapat sa isang hari.”

Verse 16

युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी पार्थस्तृतीयो युधि संस्थिती5स्मि । तदर्थमावृत्य मुखं प्रयच्छ नरेन्द्रवृत्तं समर धार्तराष्ट्र

Wika ni Arjuna: “Kumikilos ako sa utos ni Yudhiṣṭhira; ako ang ikatlong Pāṇḍava, matatag na nakatindig sa digmaan. Kaya magbalik ka at iharap ang iyong mukha upang harapin ako, O Dhārtarāṣṭra. Alalahanin ang asal na nararapat sa isang hari—huwag mong hanapin ang kaligtasan sa pagtakas kapag ang dangal at tungkulin ay tumatawag sa iyo na tumindig at lumaban.”

Verse 17

मोघं तवेदं भुवि नामधेयं दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात्‌ | न हीह दुर्योधनता तवास्ति पलायमानस्य रणं विहाय

Wika ni Arjuna: “Ang pangalan mo sa lupa—‘Duryodhana’—ay ibinigay nang walang saysay noon pa man. Sapagkat wala sa iyo ang matatag na pagsuway na ipinahihiwatig ng pangalang iyon: iniwan mo ang labanan at tumatakas mula sa larangan.”

Verse 18

न ते पुरस्तादथ पृष्ठतो वा पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम्‌ अपेहि युद्धात्‌ पुरुषप्रवीर प्राणान्‌ प्रियान्‌ पाण्डवतोउद्य रक्ष

Wika ni Arjuna: “Duryodhana, wala akong nakikitang tagapagtanggol mo—ni sa unahan ni sa likuran. Kaya, O pinakadakila sa mga lalaki, umurong ka sa digmaang ito at iligtas mo ngayon ang mahal mong buhay mula sa kamay ng Pāṇḍava.”

Verse 65

इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि दुर्योधनापयाने पञ्चषष्टितमो 5 ध्याय:

Kaya nga, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Virāṭa Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa paglusob at pag-agaw ng mga baka (cattle-raid)—dito nagtatapos ang ika-animnapu’t limang kabanata, na nagsasalaysay ng pag-urong/pag-atras ni Duryodhana. Ito’y isang kolofon na nagmamarka ng wakas ng kabanata at naglalagay sa pangyayaring ito sa mas malawak na daloy ng tunggalian, panunulsol, at pagsubok sa dharma habang ang mga Pāṇḍava ay namumuhay nang palihim.