Adhyaya 69

Verse 1

अफ्-#-#कत एकोनसप्ततितमो<ध्याय: वध करनेके लिये उद्यत हुए भगवान्‌ बलाकव्याध और कौशिक पनिकी कण सुनाते हुए धर्मका तत्त्व बताकर समझाना संजय उवाच युधिष्ठिरेणैवमुक्त: कौन्तेय: श्वेतवाहन: । असिं जग्राह संक्रुद्धों जिघांसुर्भरतर्षभम्‌,संजय कहते हैं--राजन्‌! युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर श्वेतवाहन कुन्तीकुमार अर्जुनको बड़ा क्रोध हुआ। उन्होंने भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिरको मार डालनेकी इच्छासे तलवार उठा ली

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang masabi ni Yudhishthira ang gayon, si Arjuna—anak ni Kuntī, tanyag bilang sakay ng karwaheng hinihila ng mapuputing kabayo—ay sinakmal ng matinding poot. Nagnanais patayin si Yudhishthira, ang toro sa angkan ng Bharata, hinugot niya ang kanyang espada.”

Verse 2

तस्य कोपं समुद्वीक्ष्य चित्तज्ञ: केशवस्तदा । उवाच किमिदं पार्थ गृहीतः खड्ग इत्युत,उस समय उनका क्रोध देखकर सबके मनकी बात जाननेवाले भगवान्‌ श्रीकृष्णने पूछा --'पार्थ! यह क्या? तुमने तलवार कैसे उठा ली?

Nang makita ang pag-alab ng kanyang galit, si Keśava—na nakakabatid sa galaw ng bawat isipan—ay agad nagsalita: “Pārtha, ano ito? Bakit mo hinugot ang espada?” Ang tanong ay isang pagpigil na maka-dharma sa bugso ng poot sa gitna ng digmaan, na nagpapaalala sa mandirigma na kahit ang makatarungang labanan ay dapat pamunuan ng pagpipigil-sa-sarili at wastong layon.

Verse 3

न हि पश्यामि योद्धव्यं त्वया किज्चिद्‌ धनंजय । ते ग्रस्ता धार्तराष्ट्रा हि भीमसेनेन धीमता,“धनंजय! यहाँ तुम्हें किसीके साथ युद्ध करना हो, ऐसा तो नहीं दिखायी देता; क्योंकि धृतराष्ट्रके पुत्रोंकोी बुद्धिमान भीमसेनने कालका ग्रास बना रखा है

Wika ni Sañjaya: “Dhanañjaya, hindi ko nakikita na may natitira pang dapat mong labanan dito. Sapagkat ang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra ay nalulon na—na wari’y ng Kamatayan mismo—ng marunong at makapangyarihang si Bhīmasena.”

Verse 4

अपयातोड<सि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यपि । स राजा भवता दृष्ट: कुशली च युधिषछिर:,“कुन्तीनन्दन! तुम तो यह सोचकर युद्धसे हट आये थे कि राजा युधिष्ठिरका दर्शन कर लूँ। सो तुमने राजाका दर्शन कर लिया। राजा युधिष्ठिर सब प्रकारसे सकुशल हैं

Wika ni Sañjaya: “O anak ni Kuntī, umurong ka sa labanan sa pag-aakalang, ‘Kailangan kong makita ang hari.’ Ngayon ay nakita mo na nga ang haring iyon; at si Yudhiṣṭhira ay ligtas at maayos sa lahat ng bagay.”

Verse 5

स दृष्टवा नृपशार्दूलं शार्टूल्समविक्रमम्‌ । हर्षकाले च सम्प्राप्ते किमिदे मोहकारितम्‌,“सिंहके समान पराक्रमी नृपश्रेष्ठ युधिष्ठिरको स्वस्थ देखकर जब तुम्हारे लिये हर्षका अवसर आया है, ऐसे समयमें यह मोहकारित कौन-सा कृत्य होने जा रहा है?

Wika ni Sañjaya: “Nang makita mo si Haring Yudhiṣṭhira—ang tigre sa mga tao—na ligtas at taglay ang tapang na tulad ng tigre, sa panahong dapat ay para sa galak, anong gawa itong udyok ng pagkalito ang magaganap?”

Verse 6

न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भविष्यति । प्रहर्तुमिच्छसे कस्मात्‌ कि वा ते चित्तविभ्रम:,“कुन्तीनन्दन! मैं किसी ऐसे मनुष्यको भी यहाँ नहीं देखता, जो तुम्हारे द्वारा वध करनेके योग्य हो। फिर तुम प्रहार क्यों करना चाहते हो? तुम्हारे चित्तमें भ्रम तो नहीं हो गया है?

Wika ni Sañjaya: “O anak ni Kuntī, wala akong nakikitang sinuman dito na nararapat mong patayin. Bakit mo nanaising manalakay? Nalilito ba ang iyong isip?”

Verse 7

कस्माद्‌ भवान्‌ महाखडूगं परिगृह्नाति सत्वर: । तत्‌ त्वां पृच्छामि कौन्तेय किमिदं ते चिकीर्षितम्‌

Wika ni Sañjaya: “Bakit mo agad-agad dinampot ang dakilang espada? Itinatanong ko sa iyo, O anak ni Kuntī—ano ang balak mong gawin?”

Verse 8

एवमुक्तस्तु कृष्णेन प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang siya’y kausapin nang gayon ni Kṛṣṇa, hindi niya inalis ang tingin kay Yudhiṣṭhira—mapagmatyag at tinataya ang payo sa gitna ng bigat na moral ng digmaan.

Verse 9

अन्यस्मै देहि गाण्डीवमिति मां योडभिचोदयेत्‌,“जो मुझसे यह कह दे कि तुम अपना गाण्डीव धनुष दूसरेको दे दो, उसका मैं सिर काट लूँगा।' मैंने मन-ही-मन यह प्रतिज्ञा कर रखी है। अनन्त पराक्रमी गोविन्द! आपके सामने ही इन महाराजने मुझसे वह बात कही है, अतः मैं इन्हें क्षमा नहीं कर सकता; इन धर्मभीरु नरेशका वध करूँगा

Wika ni Sañjaya: “Sinumang mag-udyok sa akin, ‘Ibigay mo ang Gāṇḍīva sa iba,’—nangako ako sa aking kalooban na puputulin ko ang ulo niya. O Govinda na walang hanggan ang tapang! Ang dakilang haring ito ang nagsabi ng gayong salita sa akin sa harap mo; kaya hindi ko siya mapatatawad. Papatayin ko ang haring ito, bagaman siya’y isang pinunong takót lumabag sa dharma.”

Verse 10

भिन्द्यामहं तस्य शिर इत्युपांशुब्रतं मम । तदुक्त मम चानेन राज्ञामितपराक्रम,“जो मुझसे यह कह दे कि तुम अपना गाण्डीव धनुष दूसरेको दे दो, उसका मैं सिर काट लूँगा।' मैंने मन-ही-मन यह प्रतिज्ञा कर रखी है। अनन्त पराक्रमी गोविन्द! आपके सामने ही इन महाराजने मुझसे वह बात कही है, अतः मैं इन्हें क्षमा नहीं कर सकता; इन धर्मभीरु नरेशका वध करूँगा

Wika ni Sañjaya: “May lihim akong panata sa aking sarili: ‘Babasagin ko ang ulo ng sinumang magsabi sa akin, “Ibigay mo ang iyong Gāṇḍīva sa iba.”’ Ang salitang iyon ay sinabi na ngayon sa akin ng haring ito, O Govinda na walang hanggan ang lakas, at sinabi pa sa harap mo mismo. Kaya hindi ko siya mapatatawad. Kahit siya’y haring may pagkatakot sa dharma, papatayin ko siya.”

Verse 11

समक्ष तव गोविन्द न तत्‌ क्षन्तुमिहोत्सहे | तस्मादेनं वधिष्यामि राजानं धर्मभीरुकम्‌,“जो मुझसे यह कह दे कि तुम अपना गाण्डीव धनुष दूसरेको दे दो, उसका मैं सिर काट लूँगा।' मैंने मन-ही-मन यह प्रतिज्ञा कर रखी है। अनन्त पराक्रमी गोविन्द! आपके सामने ही इन महाराजने मुझसे वह बात कही है, अतः मैं इन्हें क्षमा नहीं कर सकता; इन धर्मभीरु नरेशका वध करूँगा

Wika ni Sañjaya: “O Govinda, sa harap mo mismo, hindi ko kayang patawarin iyon dito. Kaya papatayin ko ang haring ito—na nanginginig sa ngalan ng dharma.”

Verse 12

प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वैनं नरसत्तमम्‌ | एतदर्थ मया खड्गो गृहीतो यदुनन्दन,“यदुनन्दन! इन नरश्रेष्ठका वध करके मैं अपनी प्रतिज्ञाका पालन करूँगा; इसीलिये मैंने यह खड्ग हाथमें लिया है

Wika ni Sañjaya: “Tutupadin ko ang aking panata sa pagpatay sa pinakadakila sa mga lalaki. Dahil dito mismo, O ligaya ng angkan ng Yadu, kinuha ko ang tabak.”

Verse 13

सो<हं युधिष्ठिरं हत्वा सत्यस्यानृण्यतां गत: । विशोको विज्वरश्नापि भविष्यामि जनार्दन,'जनार्दन! मैं युधिष्ठिरका वध करके उस सच्ची प्रतिज्ञाके भारसे उक्रणप हो शोक और चिन्तासे मुक्त हो जाऊँगा

“Kapag napatay ko si Yudhiṣṭhira, makakalaya ako sa pagkakautang ng aking sinumpaang pangako. Pagkatapos, O Janārdana, mawawala sa akin ang dalamhati at ang nag-aapoy na pagkabalisa.”

Verse 14

किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन्‌ काल उपस्थिते । त्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्व गतागतम्‌

Wika ni Sañjaya: “Kung gayon, ano sa palagay mo ang naganap, ngayong dumating na ang mapanganib na sandaling ito? Ikaw, mahal na ginoo, ay nakaaalam ng buong takbo ng daigdig—ng lahat ng dumarating at lumilipas.”

Verse 15

संजय उवाच धिग्‌ धिगित्येव गोविन्द: पार्थमुक्त्वाब्रवीत्‌ पुन:,संजय कहते हैं--राजन्‌! यह सुनकर भगवान्‌ श्रीकृष्ण अर्जुनसे 'धिक्कार है! धिककार है!!' ऐसा कहकर पुनः इस प्रकार बोले

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang marinig ito, sinaway ni Govinda (Śrī Kṛṣṇa) si Arjuna, sumigaw ng ‘Kahihiyan! Kahihiyan!’ at muling nagsalita sa kanya.”

Verse 16

श्रीकृष्ण उवाच इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धा: सेवितास्त्वया । काले न पुरुषव्याप्र संरम्भं॑ यद्‌ भवानगात्‌

Sinabi ni Śrī Kṛṣṇa: “Ngayon, O Pārtha, nauunawaan ko na hindi mo pinaglingkuran o pinakinggan ang mga nakatatanda. Sapagkat sa tamang sandali, O taong kumikilos, hindi ka tumindig na may kinakailangang paninindigan.”

Verse 17

श्रीकृष्णने कहा--पार्थ! इस समय मैं समझता हूँ कि तुमने वृद्ध पुरुषोंकी सेवा नहीं की है। पुरुषसिंह! इसीलिये तुम्हें बिना अवसरके ही क्रोध आ गया है ।। न हि धर्मविभागज्ञ: कुयदिवं धनंजय । यथा त्वं पाण्डवाद्येह धर्मभीरुरपण्डित:,पाण्डुपुत्र धनंजय! जो धर्मके विभागको जाननेवाला है, वह कभी ऐसा नहीं कर सकता, जैसा कि यहाँ आज तुम करना चाहते हो। वास्तवमें तुम धर्मभीरु होनेके साथ ही बुद्धिहीन भी हो

Sinabi ni Śrī Kṛṣṇa: “Pārtha, sa sandaling ito iniisip kong hindi ka naglingkod at hindi natuto sa mga nakatatanda. O leon sa mga tao, kaya sinakmal ka ng galit nang wala sa tamang pagkakataon. Ang tunay na nakaaalam ng mga pagkakaiba sa dharma ay hindi gagawa ng gaya ng nais mong gawin dito ngayon, Dhanañjaya. Anak ni Pāṇḍu, natatakot ka sa dharma, ngunit kumikilos ka nang walang pag-unawa.”

Verse 18

अकार्याणां क्रियाणां च संयोगं य: करोति वै । कार्याणामक्रियाणां च स पार्थ पुरुषाधम:,पार्थ! जो करनेयोग्य होनेपर भी असाध्य हों तथा जो साध्य होनेपर भी निषिद्ध हों ऐसे कर्मोसे जो सम्बन्ध जोड़ता है, वह पुरुषोंमें अधम माना गया है

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “O Pārtha, ang pinakamarangya sa mga tao ay yaong nakikipag-alyansa sa hindi dapat gawin at sa mga gawaing hindi nararapat pasimulan; at yaong tumatalikod sa dapat gawin, hindi kumikilos kapag tungkulin ang tumatawag. Nililito niya ang hangganan ng tama at mali, at sa gayon ay nahuhulog mula sa dharma.”

Verse 19

अनुसृत्य तु ये धर्म कथयेयुरुपस्थिता: । समासविस्तरदविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम्‌,जो स्वयं धर्मका अनुसरण एवं आचरण करके शिष्योंद्वारा उपासित होकर उन्हें धर्मका उपदेश देते हैं; धर्मके संक्षेप एवं विस्तारको जाननेवाले उन गुरुजनोंका इस विषयमें क्या निर्णय है, इसे तुम नहीं जानते

Ngunit hindi mo nalalaman ang tiyak na pasya ng mga gurong yaon—yaong sila mismo’y sumusunod at nagsasagawa ng dharma, nilalapitan at pinararangalan ng mga alagad, at saka nagtuturo ng dharma—yaong nakauunawa kapwa ng maiikling simulain at ng masusing paglalapat nito.

Verse 20

अनिन्चयज्ञो हि नर: कार्याकार्यविनिश्चये । अवशो मुहाते पार्थ यथा त्वं मूढ एव तु,पार्थ! उस निर्णयको न जाननेवाला मनुष्य कर्तव्य और अकर्तव्यके निश्चयमें तुम्हारे ही समान असमर्थ, विवेकशून्य एवं मोहित हो जाता है

Ang taong salat sa kakayahang umunawa nang may tiyak na pasya ay nagiging walang magawa at nalulunod sa pagkalito kapag kailangang pagpasiyahan ang dapat gawin at ang hindi dapat gawin. O Pārtha, nahuhulog siya sa pagkalito—gaya mo ring ngayo’y nalilito.

Verse 21

न हि कार्यमकार्य वा सुखं ज्ञातुं कथंचन । श्रुतेन ज्ञायते सर्व तच्च त्वं नावबुध्यसे,कर्तव्य और अकर्तव्यका ज्ञान किसी तरह भी अनायास ही नहीं हो जाता है। वह सब शास्त्रसे जाना जाता है और शास्त्रका तुम्हें पता ही नहीं है

Wika ni Kṛṣṇa: “Hindi sa anumang madaling paraan matutukoy ang dapat gawin at ang hindi dapat gawin. Ang lahat ng ito’y nalalaman sa pamamagitan ng śruti—ang maykapangyarihang banal na turo—ngunit hindi mo ito nauunawaan.”

Verse 22

अविज्ञानाद्‌ भवान्‌ यच्च धर्म रक्षति धर्मवित्‌ | प्राणिनां त्वं वध पार्थ धार्मिको नावबुध्यसे,कुन्तीनन्दन! तुम अज्ञानवश अपनेको धर्मज्ञ मानकर जो धर्मकी रक्षा करने चले हो, उसमें प्राणिहिंसाका पाप है, यह बात तुम्हारे-जैसे धार्मिककी समझमें नहीं आती है

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Dahil sa kamangmangan, lumalakad ka upang ‘ipagtanggol ang dharma,’ inaakala mong ikaw ay nakaaalam ng dharma. Ngunit hindi mo nauunawaan na sa landasing ito ay naroon ang kasalanan ng karahasan laban sa mga nilalang na may buhay. O Pārtha, o anak ni Kuntī—iyan ang hindi mo maunawaan, kahit itinuturing mo ang sarili mong matuwid.”

Verse 23

प्राणिनामवधस्तात सर्वज्यायान्‌ मतो मम । अनृतां वा वदेद्‌ वाचं न तु हिंस्थात्‌ कथंचन,तात! मेरे विचारसे प्राणियोंकी हिंसा न करना ही सबसे श्रेष्ठ धर्म है। किसीकी प्राणरक्षाके लिये झूठ बोलना पड़े तो बोल दे, किंतु उसकी हिंसा किसी तरह न होने दे

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Mahal kong anak, sa aking paghatol, ang pinakamataas na landas ay ito: huwag pumatay ng mga nilalang na may buhay. Kung kailangan mang magsabi ng di-katotohanan upang iligtas ang isang buhay, sabihin mo—ngunit sa anumang paraan ay huwag kang gagawa ng karahasan laban sa kanya.”

Verse 24

स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम्‌ | हन्याद्‌ भवान्‌ नरश्रेष्ठ प्राकृतो5न्य: पुमानिव,नरश्रेष्ठ) तुम दूसरे गवाँर मनुष्यके समान अपने बड़े भाई धर्मज्ञ नरेशका वध कैसे करोगे?

“O pinakamainam sa mga lalaki, paano mo magagawang patayin ang iyong nakatatandang kapatid—ang haring bihasa sa dharma—na parang isang karaniwang taong magaspang at walang pinag-aralan?”

Verse 25

अयुध्यमानस्य वधस्तथाशत्रोश्व मानद | पराड्मुखस्य द्रवत: शरणं चापि गच्छत:,मानद! जो युद्ध न करता हो, शत्रुता न रखता हो, संग्रामसे विमुख होकर भागा जा रहा हो, शरणमें आता हो, हाथ जोड़कर आश्रयमें आ पड़ा हो तथा असावधान हो, ऐसे मनुष्यका वध करना श्रेष्ठ पुरुष अच्छा नहीं समझते हैं। तुम्हारे बड़े भाईमें उपर्युक्त सभी बातें हैं

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “O marangal, ang pagpatay sa taong hindi lumalaban, walang kinikimkim na poot, tumalikod na sa digmaan at tumatakas, o naghahanap ng kanlungan—oo, yaong lumalapit upang humingi ng pag-iingat—ay hindi sinasang-ayunan ng pinakamahuhusay na tao. Lahat ng kalagayang ito ay nasa iyong nakatatandang kapatid.”

Verse 26

कृताञ्जले: प्रपन्नस्य प्रमत्तस्य तथैव च | न वध: पूज्यते सद्धिस्तच्च सर्व गुरौ तव,मानद! जो युद्ध न करता हो, शत्रुता न रखता हो, संग्रामसे विमुख होकर भागा जा रहा हो, शरणमें आता हो, हाथ जोड़कर आश्रयमें आ पड़ा हो तथा असावधान हो, ऐसे मनुष्यका वध करना श्रेष्ठ पुरुष अच्छा नहीं समझते हैं। तुम्हारे बड़े भाईमें उपर्युक्त सभी बातें हैं

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Hindi sinasang-ayunan ng mabubuti ang pagpatay sa taong dumulog upang magpasaklolo, sa taong nakatindig na magkadikit ang palad sa pagsusumamo, o sa taong pabaya at hindi handa. Ang gayong pagpaslang ay hindi pinararangalan sa hanay ng mga matuwid. At, O tagapagkaloob ng dangal, lahat ng ito ay nasa iyong nakatatandang kapatid.”

Verse 27

त्वया चैवं व्रतं पार्थ बालेनेव कृत॑ पुरा । तस्मादधर्मसंयुक्त मौख्यात्‌ कर्म व्यवस्यसि,पार्थ! तुमने नासमझ बालकके समान पहले कोई प्रतिज्ञा कर ली थी, इसीलिये तुम मूर्खतावश अधर्मयुक्त कार्य करनेको तैयार हो गये हो

“O Pārtha, minsan ay gumawa ka ng gayong panata na parang batang walang pag-iisip. Kaya dahil sa kamangmangan, ngayo’y nagpasiya kang isagawa ang isang gawang nakaugnay sa adharma.”

Verse 28

स गुरु पार्थ कस्मात्‌ त्वं हन्तुकामोडभिधावसि । असम्प्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरत्ययाम्‌

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “O Pārtha, siya’y nakatatandang dapat igalang at guro mo—bakit ka sumugod na may hangaring patayin siya nang hindi muna pinag-iisipan ang masalimuot at mahirap tawiring landas ng dharma? Sa ganitong sandali, ang kilos ay dapat timbangin laban sa tungkulin, utang-na-loob, at sa mga lihim na bunga ng paglabag sa kaayusang moral.”

Verse 29

कुन्तीकुमार! बताओ तो तुम धर्मके सूक्ष्म एवं दुर्बोध स्वरूपका अच्छी तरह विचार किये बिना ही अपने ज्येष्ठ भ्राताका वध करनेके लिये कैसे दौड़ पड़े? ।। इदं धर्मरहस्यं च तव वक्ष्यामि पाण्डव । यद्‌ ब्रूयात्‌ तव भीष्मो हि पाण्डवो वा युधिषछिर:,पाण्डुनन्दन! मैं तुम्हें यह धर्मका रहस्य बता रहा हूँ। धनंजय! पितामह भीष्म, पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर विदुरजी अथवा यशस्विनी कुन्तीदेवी--ये लोग तुम्हें धर्मके जिस तत्त्वका उपदेश कर सकते हैं, उसीको मैं ठीक-ठीक बता रहा हूँ। इसे ध्यान देकर सुनो

Wika ni Krishna: “Anak ni Kuntī, sabihin mo—paano ka nakapagsugod upang patayin ang iyong panganay na kapatid nang hindi muna pinagbulay-bulayan ang maselang at mahirap unawaing anyo ng dharma? O Pandava, ipaliliwanag ko sa iyo ang lihim ng dharma. Anumang aral tungkol sa prinsipyong ito na maibibigay nina Bhīṣma, o ni Yudhiṣṭhira na Pandava, o ni Vidura, o ng marangal na Ginang Kuntī—iyon din ang tumpak kong ihahayag sa iyo. Makinig kang may natipong diwa, O Dhanañjaya.”

Verse 30

विदुरो वा तथा क्षत्ता कुन्ती वापि यशस्विनी । तत्‌ ते वक्ष्यामि तत्त्वेन निबोधैतद्‌ धनंजय,पाण्डुनन्दन! मैं तुम्हें यह धर्मका रहस्य बता रहा हूँ। धनंजय! पितामह भीष्म, पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर विदुरजी अथवा यशस्विनी कुन्तीदेवी--ये लोग तुम्हें धर्मके जिस तत्त्वका उपदेश कर सकते हैं, उसीको मैं ठीक-ठीक बता रहा हूँ। इसे ध्यान देकर सुनो

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Maging si Vidura, ang Kṣattā (tagapangasiwa ng palasyo), o ang marangal na Kuntī—anumang simulain ng dharma na maituturo nila sa iyo, iyon ang ihahayag ko ngayon sa tunay nitong diwa. Makinig kang mabuti, O Dhanañjaya, anak ni Pāṇḍu.”

Verse 31

सत्यस्य वचन साधु न सत्याद्‌ विद्यते परम्‌ तत्त्वेनैव सुदुर्ज्ञेयं पश्य सत्यमनुछितम्‌,सत्य बोलना उत्तम है। सत्यसे बढ़कर दूसरा कुछ नहीं है; परंतु यह समझ लो कि सत्पुरुषोंद्वारा आचरणमें लाये हुए सत्यके यथार्थ स्वरूपका ज्ञान अत्यन्त कठिन होता है

“Marangal ang pagsasabi ng katotohanan; walang hihigit sa katotohanan. Ngunit unawain mo ito: ang tunay na anyo ng katotohanan—ang katotohanang isinasabuhay at isinasakatawan ng mabubuti—ay napakahirap matukoy. Tingnan kung gaano kaselan at nakatali sa kalagayan ang katotohanan.”

Verse 32

भवेत्‌ सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत्‌ । यत्रानृतं भवेत्‌ सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत्‌,जहाँ मिथ्या बोलनेका परिणाम सत्य बोलनेके समान मंगलकारक हो अथवा जहाँ सत्य बोलनेका परिणाम असत्यभाषणके समान अनिष्टकारी हो, वहाँ सत्य नहीं बोलना चाहिये। वहाँ असत्य बोलना ही उचित होगा

“May pagkakataong ang katotohanan ay hindi dapat sabihin; at may pagkakataong ang di-katotohanan ay dapat sabihin. Kung saan ang di-totoo ay nagbubunga ng kabutihang gaya ng katotohanan, o kung saan ang pagsasabi ng totoo ay nagbubunga ng kapahamakan na gaya ng kasinungalingan—doon, hindi dapat sabihin ang katotohanan; ang pagsasabi ng di-totoo ang nararapat.”

Verse 33

विवाहकाले रतिसम्प्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे । विप्रस्य चार्थे हानृतं वदेत पज्चानृतान्याहुरपातकानि,विवाहकालमें, स्त्रीप्रसंगके समय, किसीके प्राणोंपर संकट आनेपर, सर्वस्वका अपहरण होते समय तथा ब्राह्मणकी भलाईके लिये आवश्यकता हो तो असत्य बोल दे; इन पाँच अवसरोंपर झूठ बोलनेसे पाप नहीं होता

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Sa oras ng kasal, sa usapin ng pagsasamang-laman, kapag nanganganib ang buhay, kapag inaagaw ang buong yaman, at kapag kinakailangan para sa kapakanan ng isang brāhmaṇa—maaaring magsalita ng di-totoo. Ang mga di-totoong sinabi sa limang pagkakataong ito ay ipinahahayag na hindi kasalanan.”

Verse 34

सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत्‌ । तत्रानृतं भवेत्‌ सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत्‌

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Kapag ang buong kabuhayan at ari-arian ay inaagaw, ang pagsasalita ng di-totoo ay maaaring maging tungkulin. Sa gayong kagipitan, ang ‘di-totoo’ ay maaaring gumanap bilang katotohanan, at ang ‘totoo’ ay maaaring, sa bisa ng bunga, maging di-totoo—sapagkat ang bigat ng dharma ay nasa pag-iingat ng buhay at ng makatarungang kapakanan, hindi sa hubad na katumpakan ng salita.”

Verse 35

भवेत्‌ सत्यमवक्तव्यं न वक्तव्यमनुछितम्‌ । सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित्‌,केवल अनुष्ठानमें लाया गया असत्यरूप सत्य बोलनेयोग्य नहीं होता, अतः वैसा सत्य न बोले। पहले सत्य और असत्यका अच्छी तरह निर्णय करके जो परिणाममें सत्य हो उसका पालन करे। जो ऐसा करता है, वही धर्मका ज्ञाता है

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “May mga pagkakataong ang isang bagay ay totoo sa pangyayari, ngunit hindi nararapat sabihin; at ang di-wasto ay hindi dapat bigkasin. Dapat munang timbangin nang maingat ang totoo at di-totoo, saka sundin ang landas na sa kinalabasan ay nagtataguyod ng katotohanan. Ang kumikilos nang may ganitong pag-unawa ang tunay na nakaaalam ng dharma.”

Verse 36

किमाश्चर्य कृतप्रज्ञ: पुरुषोडपि सुदारुण: । सुमहत्‌ प्राप्तुयात्‌ पुण्यं बलाको5न्धवधादिव

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Ano ang kagila-gilalas dito? Kahit ang lalaking matatag ang pasya, bagaman lubhang malupit, ay maaaring magtamo ng napakalaking kabutihang-gawa—gaya ni Balāka na nagkamit ng dakilang merit sa pagpatay sa bulag.”

Verse 37

जिसकी बुद्धि शुद्ध (निष्काम) है, वह पुरुष यदि अत्यन्त कठोर होकर भी, जैसे अंधे पशुको मार देनेसे बलाक नामक व्याध पुण्यका भागी हुआ था, उसी प्रकार महान्‌ पुण्य प्राप्त कर ले तो कया आश्चर्य है? ।। किमाश्चर्य पुनर्मूढो धर्मकामो हापण्डित: । सुमहत्‌ प्राप्तुयात्‌ पापमापगास्विव कौशिक:,इसी तरह जो धर्मकी इच्छा तो रखता है, पर है मूर्ख और अज्ञानी, वह नदियोंके संगमपर बसे हुए कौशिक मुनिकी भाँति यदि अज्ञानपूर्वक धर्म करके भी महान्‌ पापका भागी हो जाय तो क्या आश्चर्य है?

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Kung gayon, ano ang kataka-taka kung ang isang taong naliligaw—bagaman nagnanais ng katuwiran ngunit salat sa tunay na pag-unawa—ay magtamo ng napakalaking kasalanan, gaya ng pantas na si Kauśika na nanirahan sa tagpuan ng mga ilog at nasangkot sa mabigat na kamalian dahil sa gawang isinagawa sa kamangmangan sa ngalan ng dharma? Sa kabaligtaran, kapag ang isip ay dalisay at walang pansariling hangarin, kahit ang gawang wari’y malupit ay maaaring magbunga ng dakilang merit—gaya ng mangangaso na si Bālaka na nagkamit ng kabutihang-gawa sa pagpatay sa isang bulag na hayop.”

Verse 38

अजुन उवाच आचक्ष्व भगवन्नेतद्‌ यथा विन्दाम्यहं तथा । बलाकस्यानुसम्बन्धं नदीनां कौशिकस्य च

Wika ni Arjuna: “O kagalang-galang na Panginoon, ipaliwanag mo ito sa akin upang tunay kong maunawaan—paano nauugnay ang Balāka, ang tagak, sa mga ilog, at paano rin ito nauugnay kay Kauśika.”

Verse 39

अर्जुन बोले--भगवन्‌! बलाक नामक व्याध और नदियोंके संगमपर रहनेवाले कौशिक मुनिकी कथा कहिये, जिससे मैं इस विषयको अच्छी तरह समझ सकूँ ।। वायुदेव उवाच पुरा व्याधो5भवत्‌ कश्चिद्‌ बलाको नाम भारत । यात्रार्थ पुत्रदारस्य मृगान्‌ हन्ति न कामतः,भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--भारत! प्राचीनकालमें बलाक नामसे प्रसिद्ध एक व्याध रहता था, जो अपनी स्त्री और पुत्रोंकी जीवनरक्षाके लिये ही हिंसक पशुओंको मारा करता था, कामनावश नहीं

Wika ni Arjuna: “O Pinagpala, isalaysay mo sa akin ang kuwento ng mangangaso na si Balāka at ng pantas na si Kauśika na naninirahan sa tagpuan ng mga ilog, upang malinaw kong maunawaan ang bagay na ito.” Sabi ni Vāyu: “Noong unang panahon, O Bhārata, may isang mangangaso na tinatawag na Balāka. Upang buhayin at ingatan ang kanyang asawa at mga anak, pumapatay siya ng mga mailap na hayop—hindi dahil sa pagnanasa o kalupitan.”

Verse 40

वृद्धी च मातापितरी बिभर्त्यन्यांश्व॒ संश्रितान्‌ स्वधर्मनिरतो नित्यं सत्यवागनसूयक:

Inaalalayan niya ang matatanda, inaaruga ang kanyang ina at ama; at tinutustusan din ang iba pang dumudulog at sumisilong sa kanya. Laging tapat sa sariling dharma, nagsasalita siya ng katotohanan at walang masamang loob o hilig manlait.

Verse 41

वह बूढ़े माता-पिता तथा अन्य आश्रित जनोंका पालन-पोषण किया करता था। सदा अपने धर्ममें लगा रहता, सत्य बोलता और किसीकी निन्दा नहीं करता था ।। स कदाचिन्मृगं लिप्सुर्नाभ्यविन्दन्मृगं क्वचित्‌ । अप: पिबन्तं ददशे श्वापदं प्राणचक्षुषम्‌,एक दिन वह पशुको मार लानेके लिये वनमें गया; किंतु कहीं किसी हिंसक पशुको न पा सका। इतनेहीमें उसे एक पानी पीता हुआ हिंसक जानवर दिखायी दिया, जो अंधा था, नाकसे सूँघकर ही आँखका काम निकाला करता था

Inaalagaan niya ang matatandang magulang at ang iba pang umaasa sa kanya. Lagi siyang nakatuon sa dharma, nagsasabi ng totoo, at hindi naninira ng kapwa. Isang araw, lumabas siya sa gubat upang humanap ng mahuhuli, ngunit wala siyang matagpuang anumang mabangis na hayop. Pagkaraan, nakita niya ang isang mabangis na halimaw na umiinom ng tubig—bulag, at ginagawang ‘mga mata’ ang hininga at pang-amoy.

Verse 42

अदृष्टपूर्वमपि तत्‌ सत्त्वं तेन हतं तदा । अन्धे हते ततो व्योम्न: पुष्पवर्ष पपात च,यद्यपि वैसे जानवरको व्याधने पहले कभी नहीं देखा था, तो भी उस समय उसने मार डाला। उस अंधे पशुके मारे जाते ही आकाशसे व्याधपर फूलोंकी वर्षा होने लगी

Bagaman hindi pa niya kailanman nakita ang nilalang na iyon, pinatay pa rin niya ito noon. At nang mapatay ang bulag na halimaw, mula sa langit ay bumuhos ang pag-ulan ng mga bulaklak sa ibabaw ng mangangaso.

Verse 43

अप्सरोगीतवादिन्रै्नादितं च मनोरमम्‌ | विमानमगमत्‌ स्वर्गान्मृगव्याधनिनीषया

Wika ni Vāyu: “Ang kaaya-ayang karwaheng makalangit, na umaalingawngaw sa awit ng mga Apsarā at sa tugtugin ng kanilang mga instrumento, ay umalis mula sa langit—dahil sa layuning iangat ang mangangaso sa mas mataas na kalagayan.”

Verse 44

साथ ही उस हिंसक पशुओंको मारनेवाले व्याधको ले जानेके लिये स्वर्गसे एक सुन्दर विमान उतर आया, जो अप्सराओंके गीतों और वाद्योंकी मधुर ध्वनिसे मुखरित होनेके कारण बड़ा मनोरम जान पड़ता था ।। तद्‌ भूत॑ सर्वभूतानामभावाय किलार्जुन । तपस्तप्त्वा वरं प्राप्त कृतमन्ध॑ स्वयम्भुवा,अर्जुन! लोग कहते हैं कि उस जन्तुने पूर्वजन्ममें तप करके सम्पूर्ण प्राणियोंका संहार कर डालनेके लिये वर प्राप्त किया था; इसीलिये ब्रह्माजीने उसे अन्धा बना दिया था

Wika ni Vāyu: “O Arjuna, sinasabi ng mga tao na ang nilalang na ito, sa dating kapanganakan, ay nagsagawa ng matinding pag-aayuno at pagninilay at nagkamit ng biyayang nakatuon sa paglipol sa lahat ng may buhay. Kaya si Svayambhū (Brahmā), upang pigilan ang mapanganib na kapangyarihang iyon, ay ginawa itong bulag.”

Verse 45

तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम्‌ । ततो बलाक: स्वरगादेवं धर्म: सुदुर्विद:,इस प्रकार समस्त प्राणियोंका अन्त कर देनेके निश्चयसे युता उस जन्तुको मारकर बलाक स्वर्गलोकमें चला गया; अतः धर्मका स्वरूप अत्यन्त दुर्ज्य है

Nang mapatay niya ang nilalang na yaon, na matibay ang pasyang lipulin ang lahat ng may buhay, si Balāka ay nagtungo sa langit. Kaya nga, ang tunay na anyo ng dharma ay lubhang mahirap matukoy.

Verse 46

कौशिकोडप्यभवद्‌ विप्रस्तपस्वी नो बहुश्रुतः । नदीनां संगमे ग्रामाददूरात्‌ू स किलावसत्‌,इसी तरह कौशिक नामका एक तपस्वी ब्राह्मण था, जो बहुत पढ़ा-लिखा या शास्त्रज्ञ नहीं था। वह गाँवके पास ही नदियोंके संगमपर निवास करता था

Wika ni Vāyu: “Mayroon ding isang brāhmaṇa na nagngangalang Kauśika—isang asetiko, bagaman hindi malawak ang kaalaman sa mga śāstra. Siya’y nanirahan hindi kalayuan sa isang nayon, sa tagpuan ng mga ilog.”

Verse 47

सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद्‌ व्रतम्‌ । सत्यवादीति विख्यात: स तदा55सीद्‌ू धनंजय,धनंजय! उसने यह नियम ले लिया था कि मैं सदा सत्य ही बोलूँगा। इसलिये उन दिनों वह सत्यवादीके नामसे विख्यात हो गया था

Nagpanata siya: “Dapat kong laging sabihin ang katotohanan.” Dahil sa pasyang iyon, O Dhanaṃjaya, siya noon ay nakilala sa pangalang “tagapagsalita ng katotohanan.”

Verse 48

अथ दस्युभयात्‌ केचित्‌ तदा तद्‌ वनमाविशन्‌ | तत्रापि दस्यव: क्रुद्धास्तानमार्गन्त यत्नतः,एक दिनकी बात है, कुछ लोग लुटेरोंके भयसे छिपनेके लिये उस वनमें घुस गये; परंतु वे लुटेरे कुपित हो वहाँ भी उन लोगोंका यत्नपूर्वक अनुसंधान करने लगे

Pagkaraan, dahil sa takot sa mga tulisan, may ilang taong pumasok sa gubat na iyon upang magtago. Ngunit kahit doon, ang mga tulisan na nagngangalit sa galit ay masikap na naghanap sa kanila—ipinapakita kung paanong ang takot ay nakapagtutulak sa inosente sa panganib, samantalang ang poot at kasakiman ay ginagawang walang humpay ang marahas sa kanilang paghabol.

Verse 49

अथ कौशिकमभ्येत्य प्राहुस्ते सत्यवादिनम्‌ । कतमेन पथा याता भगवन्‌ बहवो जना:

Pagkatapos, lumapit sila sa ermitanyong si Kauśika, na bantog sa pagsasalita ng katotohanan, at nagsabi: “O kagalang-galang, saang daan dumaan ang maraming tao?” Ang tanong na ito’y naglalatag ng pagsubok sa asal: paano isasagawa ang paninindigan sa katotohanan kapag ang salita ay maaaring makaapekto sa kapakanan ng iba.

Verse 50

स पृष्ट: कौशिक: सत्यं वचनं तानुवाच ह

Nang tanungin, si Kauśika ay nagsabi sa kanila ng isang pahayag na totoo—pinanghawakan ang asal ng pagsasabi ng katotohanan kahit nasa ilalim ng pagpilit, at inihanda ang tunggalian sa pagitan ng pagsasabi ng totoo at pag-iwas sa kapahamakan.

Verse 51

बहुवृक्षलतागुल्ममेतद्‌ वनमुपाश्रिता: । इति तान्‌ ख्यापयामास तेभ्यस्तत्त्वंस कौशिक:

“Ang gubat na ito, na siksik sa maraming punò, baging, at mga palumpong, ang kanilang ginawang kanlungan.” Sa gayon ay ipinaalam ni Kauśika sa kanila, at malinaw na inilahad ang tunay na kalagayan. Sa daloy ng salaysay, itinatampok ng taludtod na ang gabay o nakaaalam ng dharma ay dapat magsalita nang lantad tungkol sa pangyayari—lalo na kapag may mga taong naghanap ng masisilungan—upang ang tamang gawa ay mapili sa ganap na pagkaunawa, hindi sa kalituhan o pagtatakip.

Verse 52

उनके इस प्रकार पूछनेपर कौशिक मुनिने उन्हें सच्ची बात बता दी--“इस वनमें जहाँ बहुत-से वृक्ष, लताएँ और झाड़ियाँ हैं, वहीं वे गये हैं।! इस प्रकार कौशिकने उन दस्युओंको यथार्थ बात बता दी ।। ततस्ते तान्‌ समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुति: । तेनाधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिक:

Nang tanungin nila siya nang gayon, sinabi ni ermitanyong Kauśika ang totoo: “Sa bahaging iyon ng gubat na ito na maraming punò, baging, at palumpong—doon sila nagtungo.” Sa gayon ay inihayag ni Kauśika sa mga tulisan ang tunay na pangyayari. Pagkaraan, nang maabutan nila ang mga iyon, malupit nilang pinaslang—gaya ng sinasabi ng salinlahi. Dahil sa malaking adharmang iyon, na nagbunga mula sa salitang matigas at maling nagamit, si Kauśika ay nasangkot sa mabigat na pagkukulang sa moral.

Verse 53

यथा चाल्पश्रुतो मूढो धर्माणामविभागवित्‌

Gaya ng isang hangal na kakaunti ang natutuhan, na hindi kayang kilalanin ang wastong pagkakaiba-iba ng mga tungkulin ng dharma,

Verse 54

वृद्धानपृष्टवा संदेहं महच्छवभ्रमिवाहति । जिसे शास्त्रोंका बहुत थोड़ा ज्ञान है, जो विवेकशून्य होनेके कारण धर्मोके विभागको ठीक-ठीक नहीं जानता, वह मनुष्य यदि वृद्ध पुरुषोंसे अपने संदेह नहीं पूछता तो अनुचित कर्म कर बैठनेके कारण वह महान्‌ नरकके सदृश कष्ट भोगनेके योग्य हो जाता है ।। ५३ ३ || तत्र ते लक्षणोद्ेश: कश्षिदेवं भविष्यति,धर्माधर्मके निर्णयके लिये तुम्हें संक्षेपसे कोई संकेत बताना पड़ेगा, जो इस प्रकार होगा। कुछ लोग परम ज्ञानरूप दुष्कर धर्मको तर्कके द्वारा जाननेका प्रयत्न करते हैं; परंतु एक श्रेणीके बहुसंख्यक मनुष्य ऐसा कहते हैं कि धर्मका ज्ञान वेदोंसे होता है

Sinabi ni Vāyu: “Ang hindi nagtatanong sa mga nakatatanda upang lutasin ang kanyang pag-aalinlangan ay para bang dinadala sa isang malaking bangin. Ang taong kakaunti lamang ang kaalaman sa mga śāstra at, dahil salat sa pag-unawa, ay hindi nauunawaan nang wasto ang mga paghahati ng dharma—kapag hindi niya tinanong ang mga kagalang-galang na lalaki tungkol sa kanyang mga pagdududa, nauuwi siyang gumagawa ng di-nararapat at nagiging karapat-dapat magdusa ng mabibigat na pahirap, na tulad ng sa isang dakilang impiyerno.”

Verse 55

दुष्करं परम॑ ज्ञानं तर्केणानुव्यवस्यति । श्रुतेर्थर्म इति होके वदन्ति बहवो जना:,धर्माधर्मके निर्णयके लिये तुम्हें संक्षेपसे कोई संकेत बताना पड़ेगा, जो इस प्रकार होगा। कुछ लोग परम ज्ञानरूप दुष्कर धर्मको तर्कके द्वारा जाननेका प्रयत्न करते हैं; परंतु एक श्रेणीके बहुसंख्यक मनुष्य ऐसा कहते हैं कि धर्मका ज्ञान वेदोंसे होता है

Sinabi ni Vāyu: “Ang pinakamataas na kaalaman—na mahirap makamtan—ay hinahabol ng ilan sa pamamagitan ng pangangatwiran at pagtatalo. Ngunit marami sa daigdig ang nagsasabing ang kahulugan ng dharma ay nalalaman mula sa mga Veda, ang śruti (pahayag na banal).”

Verse 56

तत्‌ ते न प्रत्यसूयामि न च सर्व विधीयते । प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम्‌,किंतु मैं तुम्हारे निकट इन दोनों मतोंके ऊपर कोई दोषारोपण नहीं करता; परंतु केवल वेदोंके द्वारा सभी धर्म-कर्मोंका विधान नहीं होता; इसीलिये धर्मज्ञ महर्षियोंने समस्त प्राणियोंके अभ्युदय और नि:श्रेयसके लिये उत्तम धर्मका प्रतिपादन किया है

Sinabi ni Vāyu: “Hindi ko kayo sinisisi sa paghawak sa mga pananaw na iyon. Ngunit hindi lahat ng tuntunin ng dharma at ng pagkilos ay itinatakda lamang ng mga Veda. Kaya naman ang mga dakilang rishi na nakaaalam ng dharma ay naglahad at nagturo ng marangal na dharma para sa kapakanan, pag-angat, at pinakamataas na kabutihan ng lahat ng nilalang.”

Verse 57

यत्‌ स्यादहिंसासंयुक्त स धर्म इति निश्चय: । अहिंसार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम्‌,सिद्धान्त यह है कि जिस कार्यमें हिंसा न हो, वही धर्म है। महर्षियोंने प्राणियोंकी हिंसा नहोने देनेके लिये ही उत्तम धर्मका प्रवचन किया है

Sinabi ni Vāyu-deva: “Ito ang tiyak na pasya: ang anumang may kalakip na ahimsa (di-karahasan) ay Dharma. Itinuro ng mga rishi ang pinakamataas na aral ng Dharma upang ang lahat ng nilalang ay mapangalagaan sa pamamagitan ng di-karahasan.”

Verse 58

धारणाद्‌ धर्ममित्याहुर्धर्मों धारयते प्रजा: । यत्‌ स्यथाद्‌ धारणसंयुक्त स धर्म इति निश्चय:,धर्म ही प्रजाको धारण करता है और धारण करनेके कारण ही उसे धर्म कहते हैं। इसलिये जो धारण--प्राण-रक्षासे युक्त हो--जिसमें किसी भी जीवकी हिंसा न की जाती हो, वही धर्म है। ऐसा ही धर्म-शास्त्रोंका सिद्धान्त है

Sinasabi nilang tinatawag itong dharma sapagkat ito ang nagtataguyod. Ang dharma ang nagtataguyod sa mga tao. Kaya’t anumang kaugnay ng “pagtataguyod”—yaong nagpapanatili ng buhay at nag-iingat sa mga nilalang—ay tiyak na dharma. Ito ang matibay na pasya ng mga dharma-śāstra.

Verse 59

येउन्यायेन जिहीर्षन्तो धर्ममिच्छन्ति कहिचित्‌ । अकूजनेन मोक्ष वा नानुकूजेत्‌ कथंचन

May ilan na habang naghahangad na agawin ang hindi naman kanila, ay nag-aangking nagnanais pa rin ng dharma. Ngunit maging kalayaan (moksha) man o alinmang layunin ang hanapin, hindi kailanman dapat magbigay ng pagsang-ayon—sa pamamagitan ng tahimik na pagpayag—sa anumang di-wasto.

Verse 60

जो लोग अन्यायपूर्वक दूसरोंके धन आदिका अपहरण कर लेना चाहते हैं, वे कभी अपने स्वार्थकी सिद्धिके लिये दूसरोंसे सत्यभाषणरूप धर्मका पालन कराना चाहते हों तो वहाँ उनके समक्ष मौन रहकर उनसे पिण्ड छुड़ानेकी चेष्टा करे, किसी तरह कुछ बोले ही नहीं ।। अवश्यं कूजितव्ये वा शड्केरन्नप्पकूजत: । श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत्‌ सत्यमविचारितम्‌,किंतु यदि बोलना अनिवार्य हो जाय अथवा न बोलनेसे लुटेरोंको संदेह होने लगे तो वहाँ असत्य बोलना ही ठीक है। ऐसे अवसरपर उस असत्यको ही बिना विचारे सत्य समझो

Sinabi ni Vāyu-deva: Kung mapipilitang magsalita, o kung ang pananahimik ay magpapaghinala sa mga magnanakaw, sa gayong kalagayan ay higit na mabuti ang magsabi ng di-katotohanan. Sa ganitong kagipitan, ang di-katotohanang iyon ay dapat tanggapin—nang hindi na labis na pinag-iisipan—bilang “katotohanang” dapat bigkasin, sapagkat naglilingkod ito sa mas mataas na layon: makaiwas sa kapahamakan at mapangalagaan ang sarili laban sa di-makatarungang mananalakay.

Verse 61

यः कार्येभ्यो व्रतं कृत्वा तस्य नानोपपादयेत्‌ । न तत्कलमवाप्रोति एवमाहुर्मनीषिण:

Sinabi ni Vāyu: “Ang sinumang tumatanggap ng panata upang maisakatuparan ang ilang tungkulin, ngunit hindi ito naisasagawa nang wasto hanggang wakas, ay hindi nakakamit ang nilalayong bunga. Ganyan ang ipinahayag ng mga pantas.”

Verse 62

जो मनुष्य किसी कार्यके लिये प्रतिज्ञा करके उसका प्रकारान्तरसे उपपादन करता है, वह दम्भी होनेके कारण उसका फल नहीं पाता, ऐसा मनीषी पुरुषोंका कथन है ।। प्राणात्यये विवाहे वा सर्वज्ञातिवधात्यये । नर्मण्यभिप्रवृत्ते वा न च प्रोक्ते मृषा भवेत्‌

Sinabi ni Vāyu: “Ang taong nanunumpa para sa isang gawain ngunit saka sinusubukang ‘tuparin’ iyon sa ibang pakana ay hindi nakakamit ang bunga, sapagkat ang gayong asal ay pawang pagpapakitang-tao; ganyan ang sabi ng mga pantas. Gayunman, ang di-katotohanan ay hindi nagiging kapintasan kapag nakataya ang buhay, o sa kasalan, o kapag nalalapit ang paglipol sa buong angkan, o sa mapaglarong biro—kung hindi naman ito tunay na binibigkas.”

Verse 63

अधर्म नात्र पश्यन्ति धर्मतत्त्वार्थदर्शिन: । प्राणसंकटकालमें, विवाहमें, समस्त कुटुम्बियोंके प्राणान्‍्तका समय उपस्थित होनेपर तथा हँसी-परिहास आरम्भ होनेपर यदि असत्य बोला गया हो तो वह असत्य नहीं माना जाता। धर्मके तत्त्वको जाननेवाले विद्वान्‌ उक्त अवसरोंपर मिथ्या बोलनेमें पाप नहीं समझते ।। यः स्तेनैः सह सम्बन्धान्मुच्यते शपथैरपि

Wika ni Vāyu: Ang mga tunay na nakakakita sa kahulugan at mga simulain ng dharma ay hindi nakakikita ng adharma rito. Kung may salitang hindi totoo na nabigkas upang magligtas ng buhay sa oras ng matinding panganib, sa panahon ng kasal, kapag ang buhay ng buong angkan ay nakataya, o kapag nagsimula na ang biruan at mapaglarong tukso, hindi iyon itinuturing na kasinungalingan sa diwang moral. Ang marurunong na nakaaalam sa diwa ng dharma ay hindi itinuturing na kasalanan ang ganitong pagsasalita ng di-totoo sa mga pagkakataong iyon. At higit pa, ang sinumang napalaya mula sa pakikipag-ugnayan sa mga magnanakaw—kahit sa pamamagitan ng panunumpa—ay hindi sinisisi.

Verse 64

न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचन

At huwag silang bigyan ng yaman—kung nasa kapangyarihan ng tao ang magpasya—sa anumang pagkakataon.

Verse 65

पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्‌ । जहाँतक वश चले, किसी तरह उन लुटेरोंको धन नहीं देना चाहिये; क्योंकि पापियोंको दिया हुआ धन दाताको भी दुःख देता है ।। ६४ $ ।। तस्माद्‌ धर्मार्थमनृतमुक्त्वा नानृतभाग्‌ भवेत्‌,एतच्छुत्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिर: । अतः धर्मके लिये झूठ बोलनेपर मनुष्य असत्यभाषणके दोषका भागी नहीं होता। अर्जुन! मैं तुम्हारा हित चाहता हूँ, इसलिये आज मैंने अपनी बुद्धि और धर्मके अनुसार संक्षेपसे तुम्हारे लिये यह विधिपूर्वक धर्माधर्मके निर्णयका संकेत बताया है। यह सुनकर अब तुम्हीं बताओ, क्या अब भी राजा युधिष्ठिर तुम्हारे वध्य हैं

Wika ni Vāyu: “Ang yaman na ibinibigay sa masasama ay sa huli’y nagpapahirap maging sa nagbigay. Kaya hangga’t may magagawa pa, huwag magbigay ng salapi sa mga mandarambong; sapagkat ang yaman na ibinigay sa mga makasalanan ay bumabalik bilang pagdurusa sa nagkaloob. Kaya kung ang di-katotohanan ay sinabi alang-alang sa dharma, hindi nagiging kabahagi ang tao sa sala ng pagsisinungaling. Ngayon, matapos mong marinig ito, sabihin mo sa akin, O Pārtha: si Yudhiṣṭhira ba’y dapat pang patayin?”

Verse 66

एष ते लक्षणोद्ेशो मयोद्दिष्टो यथाविधि । यथाथधर्म यथाबुद्धि मयाद्य वै हितार्थिना

“Ito ang paglilinaw sa mga palatandaan na aking itinuro sa iyo ayon sa nararapat. Ngayon ay ipinaliwanag ko ito—ayon sa tunay na kahulugan at sa dharma, at ayon sa wastong pag-unawa—na ang tanging hangad ay ang iyong kapakanan.”

Verse 67

अर्जुन उवाच यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महामति:

Sinabi ni Arjuna: “Nawa’y magsalita ang lubhang marunong ayon sa nararapat; nawa’y magsalita ang dakilang-isip ayon sa nararapat.”

Verse 68

हितं चैव यथास्माकं तथैतद्‌ वचनं तव । अर्जुन बोले--प्रभो! कोई बहुत बड़ा विद्वान्‌ और परम बुद्धिमान्‌ मनुष्य जैसा उपदेश दे सकता है तथा जिसके अनुसार आचरण करनेसे हमलोगोंका हित हो सकता है, वैसा ही आपका यह भाषण हुआ है ।। भवान्‌ मातृसमो<स्माकं तथा पितृसमो5पि च

Sinabi ni Arjuna: “Ang iyong mga salita ay tunay na para sa aming kapakanan. Ang pananalitang ito ay tulad ng payo ng isang dakilang pantas at lubhang marunong—isang patnubay na kung aming susundin sa pamumuhay, matitiyak ang aming ikabubuti. Tunay nga, sa amin ikaw ay tulad ng isang ina, at tulad din ng isang ama.”

Verse 69

नहितेत्रिषु लोकेषु विद्यतेडविदितं क्वचित्‌,इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कृष्णार्जुनसंवादे एकोनसप्ततितमो<5ध्याय:

Sinabi ni Arjuna: “Tunay nga, sa tatlong daigdig ay wala kahit saan mang bagay na hindi mo nalalaman.”

Verse 70

तस्माद्‌ भवान्‌ परं धर्म वेद सर्व यथातथम्‌ । तीनों लोकोंमें कहीं कोई भी ऐसी बात नहीं है जो आपको विदित न हो; अत: आप ही परम धर्मको सम्पूर्ण और यथार्थरूपसे जानते हैं ।। ६९ $ ।। अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम्‌,अब मैं पाण्डुनन्दन धर्मराज युधिष्ठिरको वधके योग्य नहीं मानता। मेरी इस मानसिक प्रतिज्ञेक विषयमें आप ही कोई अनुग्रह (भाईका वध किये बिना ही प्रतिज्ञाकी रक्षाका उपाय) बताइये। मेरे मनमें जो यहाँ कहनेयोग्य उत्तम बात है, इसे पुनः सुन लीजिये

Sinabi ni Arjuna: “Kaya nga nalalaman mo ang Kataas-taasang Dharma—ang lahat ay ayon sa tunay na kalagayan. Itinuturing kong ang Pāṇḍava na si Haring Yudhiṣṭhira, ang Dharmarāja, ay hindi dapat patayin. Kaya, ipakita mo sa akin ang isang mahabaging paraan upang mapanatili ko ang aking panata nang hindi nagkakasala sa pagpatay sa sarili kong kapatid.”

Verse 71

अस्मिंस्तु मम संकल्पे ब्रूहि किंचिदनुग्रहम्‌ । इदं वा परमनत्रैव शृणु हृत्स्थं विवक्षितम्‌,अब मैं पाण्डुनन्दन धर्मराज युधिष्ठिरको वधके योग्य नहीं मानता। मेरी इस मानसिक प्रतिज्ञेक विषयमें आप ही कोई अनुग्रह (भाईका वध किये बिना ही प्रतिज्ञाकी रक्षाका उपाय) बताइये। मेरे मनमें जो यहाँ कहनेयोग्य उत्तम बात है, इसे पुनः सुन लीजिये

Sinabi ni Arjuna: “Sa pasyang ito, sabihin mo sa akin ang isang gawang biyaya—isang paraan upang mapanatili ko ang aking panata nang hindi kinakailangang patayin ang sarili kong kapatid. O kung hindi man, pakinggan mong muli ang pinakamataas na bagay na nasa aking dibdib at nais kong sabihin dito.”

Verse 72

जानासि दाशार्ह मम व्रतं त्वं यो मां ब्रूयात्‌ कश्नन मानुषेषु । अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ त्वत्तोउस्त्रैर्वा वीर्यतो वा विशिष्ट:,दशाईकुलनन्दन! आप तो यह जानते ही हैं कि मेरा व्रत क्या है? मनुष्योंमेंसे जो कोई भी मुझसे यह कह दे कि 'पार्थ! तुम अपना गाण्डीव धनुष किसी दूसरे ऐसे पुरुषको दे दो जो अस्त्रोंके ज्ञान अथवा बलमें तुमसे बढ़कर हो; तो केशव! मैं उसे बलपूर्वक मार डालूँ।' इसी प्रकार भीमसेनको कोई “मूँछ-दाढ़ीरहित” कह दे तो वे उसे मार डालेंगे, वृष्णिवीर! राजा युधिष्ठिरने आपके सामने ही बारंबार मुझसे कहा है कि “तुम अपना धनुष दूसरेको दे दो'

Sinabi ni Arjuna: “O Dāśārha, alam mo ang aking panata. Kung may sinumang tao ang magsabi sa akin, ‘Pārtha, ibigay mo ang iyong busog na Gāṇḍīva sa iba—sa isang nakahihigit sa iyo sa kaalaman sa mga sandata o sa lakas,’ kung gayon, O Keśava, papatayin ko ang taong iyon sa pamamagitan ng puwersa. Ngunit si Haring Yudhiṣṭhira, sa harap mo mismo, ay paulit-ulit na nagsabi sa akin: ‘Ibigay mo ang iyong busog sa iba.’”

Verse 73

हन्यामहं केशव तं प्रसहा भीमो हन्यात्‌ तूबरकेति चोक्त: । तन्मे राजा प्रोक्तवांस्ते समक्ष॑ धनुर्देहीत्यसकृद्‌ वृष्णिवीर,दशाईकुलनन्दन! आप तो यह जानते ही हैं कि मेरा व्रत क्या है? मनुष्योंमेंसे जो कोई भी मुझसे यह कह दे कि 'पार्थ! तुम अपना गाण्डीव धनुष किसी दूसरे ऐसे पुरुषको दे दो जो अस्त्रोंके ज्ञान अथवा बलमें तुमसे बढ़कर हो; तो केशव! मैं उसे बलपूर्वक मार डालूँ।' इसी प्रकार भीमसेनको कोई “मूँछ-दाढ़ीरहित” कह दे तो वे उसे मार डालेंगे, वृष्णिवीर! राजा युधिष्ठिरने आपके सामने ही बारंबार मुझसे कहा है कि “तुम अपना धनुष दूसरेको दे दो'

Sinabi ni Arjuna: “Keśava, ang sinumang magsabi sa akin ng ganyan ay papatayin ko sa lakas. At si Bhīma man ay papatay sa sinumang tumawag sa kanya na ‘tūbaraka’ (walang balbas). Sapagkat ang hari (Yudhiṣṭhira) ay paulit-ulit na nagsabi sa akin—sa harap mo mismo, O bayani ng mga Vṛṣṇi—‘Ibigay mo ang iyong busog sa iba.’”

Verse 74

त॑ हन्यां चेत्‌ केशव जीवलोके स्थाता नाहं कालमप्यल्पमात्रम्‌ । ध्यात्वा नूनं होनसा चापि मुक्तो वध राज्ञो भ्रष्टवीर्यो विचेता:,केशव! यदि मैं युधिष्ठिरको मार डालूँ तो इस जीव-जगतमे थोड़ी देर भी मैं जीवित नहीं रह सकता। यदि किसी तरह पापसे छूट जाऊँ तो भी राजा युधिष्ठिरके वधका चिन्तन करके जी नहीं सकता। निश्चय ही इस समय मैं किंकर्तव्यविमूढ़ होकर पराक्रमशून्य और अचेत- सा हो गया हूँ

Sinabi ni Arjuna: “O Keśava, kung papatayin ko siya, hindi ako mabubuhay sa mundong ito kahit isang sandali. Kahit pa sa anumang paraan ay makaligtas ako sa kasalanan, hindi ko pa rin kayang magpatuloy sa buhay matapos pag-isipan ang pagpatay sa hari. Tunay na sa oras na ito, nalilito ako sa dapat gawin—nawalan ng tapang at halos wala sa sarili.”

Verse 75

यथा प्रतिज्ञा मम लोकबुद्धौ भवेत्‌ सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ । यथा जीवेत्‌ पाण्डवो<हं च कृष्ण तथा बुद्धि दातुमप्यर्हसि त्वम्‌,धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ श्रीकृष्ण! संसारके लोगोंकी समझमें जिस प्रकार मेरी प्रतिज्ञा सच्ची हो जाय और जिस प्रकार पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर और मैं दोनों जीवित रह सकें, वैसी कोई सलाह आप मुझे देनेकी कृपा करें

Sinabi ni Arjuna: “O Kṛṣṇa, pinakadakila sa mga tagapangalaga ng dharma, ipagkaloob mo sa akin ang payo na sa pagtingin ng daigdig ay mapatunayang totoo ang aking panata—at upang kapwa mabuhay ang Pāṇḍava (Yudhiṣṭhira) at ako. Ipakita mo ang daan kung paanong ang katapatan sa pangako at ang pag-iingat sa aming buhay ay maaaring magsama.”

Verse 76

परामृशसि यत्‌ क्रुद्ध: खड्गमद्भुतविक्रम । 'पार्थ! तुम क्‍यों इतने उतावले होकर विशाल खड्ग हाथमें ले रहे हो। अद्भुत पराक्रमी वीर! मैं तुमसे पूछता हूँ, बताओ, इस समय तुम्हें यह क्या करनेकी इच्छा हुई है, जिससे कुपित होकर तलवार उठा रहे हो?”,वायुदेव उवाच राजा श्रान्तो विक्षतो दुःखितश्व कर्णेन संख्ये निशितैर्बाणसंघै: । यश्चानिशं सूतपुत्रेण वीर शरैर्भुश॑ ताडितो<युध्यमान: श्रीकृष्णने कहा--वीर! राजा युधिष्ठिर थक गये हैं। कर्णने युद्धस्थलमें अपने तीखे बाणसमूहोंद्वारा इन्हें क्षत-विक्षत कर दिया है, इसलिये ये बहुत दु:खी हैं। इतना ही नहीं, जब ये युद्ध नहीं कर रहे थे, उस समय भी सूतपुत्रने इनके ऊपर लगातार बाणोंकी वर्षा करके इन्हें अत्यन्त घायल कर दिया था

Sinabi ni Sañjaya: “Bakit, sa galit, inaabot mo ang iyong espada, O mandirigmang may kahanga-hangang lakas? Arjuna—bakit ka nagmamadaling hawakan sa kamay ang malaking espadang iyon? Bayaning di matutumbasan ang tapang, tinatanong kita: ano ang nais mong gawin sa sandaling ito at ikaw ay nagngitngit at itinaas ang talim?” Sinabi ni Vāyu-deva: “Ang hari (Yudhiṣṭhira) ay pagod, sugatan, at nababagabag. Sa labanan, tinusok at pinunit siya ni Karṇa sa mga bugso ng matutulis na palaso. Bukod pa rito, kahit noong hindi lumalaban ang hari, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe ay patuloy na tumatama sa kanya ng mga palaso nang walang tigil, at malubha siyang nasugatan.”

Verse 77

अतत्त्वमेतेन सरोषमुक्तो दुःखान्वितेनेदमयुक्तरूपम्‌ । अकोपितो होष यदि सम संख्ये कर्ण न हन्यादिति चाब्रवीत्‌ सः,इसीलिये दुःखी होनेके कारण इन्होंने तुम्हारे प्रति रोषपूर्वक ये अनुचित बातें कही हैं। इन्होंने यह भी सोचा है कि यदि अर्जुनको क्रोध न दिलाया गया तो ये युद्धमें कर्णको नहीं मार सकेंगे, इस कारणसे भी वैसी बातें कह दी हैं

Sinabi ni Vāyu: “Ang mga salitang di nararapat na ito ay nasambit sa galit ng isang taong pinahihirapan ng dalamhati, at hindi ito ayon sa katotohanan. Naisip din niya: ‘Kung hindi mapupukaw sa poot si Arjuna, hindi niya mapapatay si Karṇa sa labanang magkasing-lakas.’ Dahil din doon, nasabi niya ang gayong mga salita.”

Verse 78

जानाति त॑ पाण्डव एष चापि पापं लोके कर्णमसहामन्यै: । ततस्त्वमुक्तो भृशरोषितेन राज्ञा समक्षं परुषाणि पार्थ,ये पाण्डुनन्दन राजा युधिष्छिर जानते हैं कि संसारमें पापी कर्णका सामना करना तुम्हारे सिवा दूसरोंके लिये असम्भव है। पार्थ! इसीलिये अत्यन्त रोषमें भरे हुए राजाने मेरे सामने तुम्हें कटु वचन सुनाये हैं

O Pandava, batid din niya na sa mundong ito, ang makasalanang si Karna ay hindi kayang harapin ninuman maliban sa iyo. Kaya, O Partha, ang hari—na sinakmal ng matinding poot—ay nagsalita sa iyo ng mabibigat at masasakit na salita sa harap ko mismo.

Verse 79

नित्योद्युक्ते सततं चाप्रसहो कर्णे द्यूतं हाद्य रणे निबद्धम्‌ । तस्मिन्‌ हते कुरवो निर्जिता: स्यु- रेव॑ं बुद्धिः पार्थिवे धर्मपुत्रे

Wika ni Vāyu: “Si Karna ay laging handa at di kailanman sumusuko; ngayong araw, sa digmaang ito, ang ‘laro ng sugal’ na magpapasya sa panalo at talo ay nakatali sa kanya. Kapag napatay si Karna, matatalo ang mga Kuru. Ganyan ang matibay na hatol sa isip ni Haring Dharmaputra.”

Verse 80

कर्ण नित्य-निरन्तर युद्धके लिये उद्यत और शत्रुओंके लिये असह्य है। आज रणभूमिमें हार-जीतका जूआ कर्णपर ही अवलम्बित है। कर्णके मारे जानेपर अन्य कौरव शीघ्र ही परास्त हो सकते हैं। धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरके मनमें ऐसा ही विचार काम कर रहा था ।। ततो वध नाहति धर्मपुत्र- स्त्वया प्रतिज्ञार्जुन पालनीया । जीवन्नयं येन मृतो भवेद्धि तन्मे निबोधेह तवानुरूपम्‌,अर्जुन! इसलिये धर्मपुत्र युधिष्ठिर वधके योग्य नहीं हैं। इधर तुम्हें अपनी प्रतिज्ञाका पालन भी करना है। अतः जिस उपायसे ये जीवित रहते हुए भी मरेके समान हो जायँ, वही तुम्हारे अनुरूप होगा। उसे बताता हूँ, सुनो

Wika ni Vāyu: “Si Karna ay laging handa sa walang patid na labanan at di matitiis ng kanyang mga kaaway. Ngayon, ang pustahan ng panalo at talo sa digmaan ay nakasalalay kay Karna lamang. Kapag napatay si Karna, ang iba pang Kaurava ay maaaring mabilis na mapabagsak. Ganyan ang kaisipang kumikilos sa loob ni Haring Dharmaputra Yudhiṣṭhira. Kaya’t hindi nararapat patayin si Dharmaputra; subalit ikaw, Arjuna, ay dapat ding tumupad sa iyong panata. Kaya unawain mo mula sa akin ang isang paraan upang siya’y manatiling buhay ngunit maging gaya ng patay—isang paraang angkop sa iyo, Arjuna. Makinig.”

Verse 81

यदा मान॑ं लभते माननार्ह- स्तदा स वै जीवति जीवलोके । यदावमानं लभते महान्तं तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः,इस जीवजगत्‌में माननीय पुरुष जबतक सम्मान पाता है, तभीतक वह वास्तवमें जीवित है। जब वह महान्‌ अपमान पाने लगता है, तब वह जीते-जी मरा हुआ कहलाता है

Wika ni Vāyu: “Hangga’t ang taong karapat-dapat parangalan ay tumatanggap ng dangal, tunay siyang nabubuhay sa daigdig ng mga buhay. Ngunit kapag siya’y tumanggap ng matinding kahihiyan, siya’y tinatawag na ‘patay kahit buhay pa.’”

Verse 82

सम्मानित: पार्थिवो5यं सदैव त्वया च भीमेन तथा यमाभ्याम्‌ | वृद्धैश्व लोके पुरुषैश्न शूरै- स्तस्यापमानं कलया प्रयुड्क्षय,तुमने, भीमसेनने, नकुल-सहदेवने तथा अन्य वृद्ध पुरुषों एवं शूरवीरोंने जगतमें राजा युधिष्ठिरका सदा सम्मान किया है; किंतु इस समय तुम उनका थोड़ा-सा अपमान कर दो

Wika ni Vāyu-deva: “Ang haring ito’y laging pinararangalan mo, ni Bhīma, at ng kambal na mga anak ni Yama; gayundin ng mga nakatatanda at ng mga bayaning lalaki sa daigdig. Ngunit ngayon, alang-alang sa dapat gawin, ipataw mo sa kanya ang bahagyang kahihiyan.”

Verse 83

अर्जुन: प्राह गोविन्द क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्‌ भगवान्‌ श्रीकृष्णके इस प्रकार पूछनेपर अर्जुनने क्रोधमें भरकर फुफकारते हुए सर्पके समान युधिष्ठिरकी ओर देखकर श्रीकृष्णसे कहा--,त्वमित्यत्रभवन्तं हि ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम्‌ । त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवीति भारत पार्थ! तुम युधिष्ठिरको सदा आप कहते आये हो, आज उन्हें “तू” कह दो। भारत! यदि किसी गुरुजनको “तू” कह दिया जाय तो यह साधु पुरुषोंकी दृष्टिमें उसका वध ही हो जाता है

Sinabi ni Sañjaya: “O Pārtha, dito ay tawagin mo si Yudhiṣṭhira sa salitang ‘tvam’ (ang ‘ikaw’ na pamilyar), sa halip na ang magalang na ‘bhavān’. Sapagkat, O Bhārata, kapag ang isang kagalang-galang na nakatatanda o guro ay kinausap bilang ‘tvam’, itinuturing iyon ng mga matuwid na para bang siya’y tinamaan at ibinagsak.”

Verse 84

एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे । अधर्मयुक्तं संयोगं कुरुष्वैनं कुरूद्गह,कुन्तीनन्दन! तुम धर्मराज युधिष्ठिरके प्रति ऐसा ही बर्ताव करो। कुरुश्रेष्ठ) उनके लिये इस समय अधर्मयुक्त वाक्‍्यका प्रयोग करो

Sinabi ni Vāyu: “Ganyan ang gawin mo, O anak ni Kuntī, kay Yudhiṣṭhira na Hari ng Dharma. O pinakamainam sa mga Kuru, ligaya ni Kuntī—sa sandaling ito, gumamit ka laban sa kanya ng paraan ng pagtawag at pakikitungo na may kaugnayan sa adharma.”

Verse 85

अथर्वाड़िरसी होषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुति: । अविचार्यव कार्यषा श्रेयस्कामैनरै: सदा,जिसके देवता अथर्वा और अंगिरा हैं, ऐसी एक श्रुति है, जो सब श्रुतियोंमें उत्तम है। अपनी भलाई चाहनेवाले मनुष्योंको सदा बिना विचारे ही इस श्रुतिके अनुसार बर्ताव करना चाहिये

Sinabi ni Vāyu: “May isang banal na pahayag na nauukol kina Atharvan at Aṅgiras—isang tagubiling itinuturing na pinakamataas sa mga śruti. Ang mga naghahangad ng tunay na kapakanan ay dapat laging kumilos ayon dito, nang hindi nangingimi dahil sa labis na pagninilay.”

Verse 86

अवधेन वध: प्रोक्तो यद्‌ गुरुस्त्वमिति प्रभु: । तद्‌ ब्रूहि त्वं यन्मयोक्तं धर्मराजस्य धर्मवित्‌,उस श्रुतिका भाव यह है--“गुरुको तू कह देना उसे बिना मारे ही मार डालना है।” तुम धर्मज्ञ हो तो भी जैसा मैंने बताया है, उसके अनुसार धर्मराजके लिये “तू” शब्दका प्रयोग करो

Sinabi ni Vāyu: “Ito ang diwa ng śruti: ‘Ang tawagin ang guro bilang “tvam” ay pagpatay na hindi man lamang pumapatay.’ Kaya, kahit ikaw ay nakaaalam ng Dharma, gawin mo ang sinabi ko: gamitin mo ang salitang ‘tvam’ para sa Dharmarāja.”

Verse 87

वर्ध हायं पाण्डव धर्मराज- स्त्वत्तो<्युक्तं वेत्स्यते चैवमेष: | ततो<स्य पादावभिवाद्य पश्चात्‌ सम॑ ब्रूया: सान्त्वयित्वा च पार्थम्‌,पाण्डुनन्दन! तुम्हारे द्वारा किये गये इस अनुचित शब्दके प्रयोगको सुनकर ये धर्मराज अपना वध हुआ ही समझेंगे। इसके बाद तुम इनके चरणोंमें प्रणाम करके इन्हें सान्त्वना देते हुए क्षमा माँग लेना और इनके प्रति न्‍्यायोचित वचन बोलना

Sinabi ni Vāyu: “O anak ni Pāṇḍu, kapag binigkas mo ang gayong salitang di nararapat, iisipin ni Dharmarāja na para bang siya’y napatay na. Kaya pagkatapos, yumuko ka sa kanyang mga paa; saka, matapos siyang mapayapa, kausapin mo siya nang makatarungan—humingi ng tawad at tawagin siya sa mga salitang ayon sa katarungan.”

Verse 88

भ्राता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु कुर्याद्‌ राजा धर्ममवेक्ष्य चापि । मुक्तोडनृताद्‌ भ्रातृवधाच्च पार्थ हृष्ट: कर्ण त्वं जहि सूतपुत्रम्‌,कुन्तीनन्दन! तुम्हारे भाई राजा युधिष्ठिर समझदार हैं। ये धर्मका खयाल करके भी तुमपर कभी क्रोध नहीं करेंगे। इस प्रकार तुम मिथ्याभाषण और भ्रातृ-वधके पापसे मुक्त हो बड़े हर्षके साथ सूतपुत्र कर्णका वध करना

Wika ni Vāyu: “Ang iyong kapatid, ang marunong na hari, ay hindi kailanman magagalit sa iyo—lalo na’t lagi niyang isinasaalang-alang ang dharma. Kaya, O Pārtha, yamang ikaw ay napalaya na sa kasalanan ng pagsisinungaling at sa bigat ng pagpatay sa kapatid, paslangin mo si Karṇa, ang anak ng kutsero, nang may masayang puso.”

Verse 143

तत्‌ तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान्‌ । “तात! आप इस अवसरपर क्या करना उचित समझते हैं? आप ही इस जगतके भूत और भविष्यको जानते हैं, अत: आप मुझे जैसी आज्ञा देंगे, वैसा ही करूँगा”

Sinabi ni Sañjaya: “Gagawin ko ito nang ganap ayon sa iyong ituturo. Ama, ano ang inaakala mong nararapat gawin sa sandaling ito? Nalalaman mo ang nakaraan at ang hinaharap ng daigdig; kaya anumang utos ang ibigay mo, iyon ang aking isasakatuparan.”

Verse 343

तादृशं पश्यते बालो यस्य सत्यमनुछितम्‌ | जब किसीका सर्वस्व छीना जा रहा हो तो उसे बचानेके लिये झूठ बोलना कर्तव्य है। वहाँ असत्य ही सत्य और सत्य ही असत्य हो जाता है। जो मूर्ख है, वही यथाकथंचित्‌ व्यवहारमें लाये हुए एक-जैसे सत्यको सर्वत्र आवश्यक समझता है

Ang tanging hangal ang naniniwalang ang “katotohanan” ay dapat ipatupad nang iisa sa lahat ng pagkakataon, kahit hindi ito angkop sa kalagayan. Kapag ang buong kabuhayan ng isang tao ay inaagaw, ang pagsisinungaling upang mailigtas iyon ay nagiging tungkulin; doon, ang di-totoo ay nagiging totoo, at ang totoo ay nagiging di-totoo.

Verse 496

सत्येन पृष्ट: प्रब्रूहि यदि तान्‌ वेत्थ शंस न: । उन्होंने सत्यवादी कौशिक मुनिके पास आकर पूछा--“भगवन्‌! बहुत-से लोग जो इधर ही आये हैं, किस रास्तेसे गये हैं? मैं सत्यकी साक्षीसे पूछता हूँ। यदि आप उन्हें जानते हों तो बताइये”

Wika ni Vāyu: “Yamang tinatanong ka sa ngalan ng katotohanan, magsalita ka. Kung alam mo kung saan nagtungo ang mga taong iyon, ipaalam mo sa amin. Itinatanong kita na ang Katotohanan ang saksi—marami ang dumaan dito; saang landas sila umalis?”

Verse 523

गत: स कष्ट नरकं सूक्ष्म धर्मेष्वकोविद: । तब उन निर्दयी डाकुओंने उन सबका पता पाकर उन्हें मार डाला, ऐसा सुना गया है। इस तरह वाणीका दुरुपयोग करनेसे कौशिकको महान्‌ पाप लगा, जिससे उसे नरकका कष्ट भोगना पड़ा; क्योंकि वह धर्मके सूक्ष्म स्वरूपको समझनेमें कुशल नहीं था

Nabalitaan na nang matunton ng malulupit na tulisan ang kanilang kinaroroonan, pinaslang nila ang lahat. Sa gayon, dahil sa maling paggamit ng pananalita, si Kauśika ay nagkasala nang mabigat at kinailangang danasin ang pighati sa impiyerno; sapagkat hindi niya nauunawaan ang maseselang anyo ng dharma.

Verse 633

श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत्‌ सत्यमविचारितम्‌ | जो झूठी शपथ खानेपर भी लुटेरोंके साथ बन्धनमें पड़नेसे छुटकारा पा सके, उसके लिये वहाँ असत्य बोलना ही ठीक है। उसे बिना विचारे सत्य समझना चाहिये

Wika ni Vāyu: “Sa gayong kalagayan, higit na mainam ang magsabi ng di-totoo; at ang mismong di-totoong iyon—nang walang karagdagang pagninilay—ay dapat tanggapin bilang ‘katotohanan’—sapagkat kung ang huwad na panunumpa ay makapagpapalaya sa tao mula sa pagkagapos at pagkawasak sa piling ng mga tulisan, ang pagsisinungaling doon ang siyang wastong landas.”

Verse 663

एतच्छुत्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिर: । अतः धर्मके लिये झूठ बोलनेपर मनुष्य असत्यभाषणके दोषका भागी नहीं होता। अर्जुन! मैं तुम्हारा हित चाहता हूँ, इसलिये आज मैंने अपनी बुद्धि और धर्मके अनुसार संक्षेपसे तुम्हारे लिये यह विधिपूर्वक धर्माधर्मके निर्णयका संकेत बताया है। यह सुनकर अब तुम्हीं बताओ, क्या अब भी राजा युधिष्ठिर तुम्हारे वध्य हैं

Wika ni Vāyu: “Pagkarinig nito, sabihin mo sa akin, O Pārtha: dapat bang patayin si Yudhiṣṭhira? Sapagkat kapag ang kasinungalingan ay binibigkas alang-alang sa dharma, ang tao’y hindi nagkakamit ng kasalanan ng pagsisinungaling. Arjuna, ang iyong kapakanan ang aking ninanais; kaya ngayong araw, ayon sa aking pag-unawa at alinsunod sa dharma, aking ipinahiwatig sa iyo nang maikli—sa wastong pangangatwiran—ang palatandaang magpapasya kung alin ang dharma at alin ang hindi. Ngayon, matapos mong marinig ito, ikaw mismo ang magsabi: si Haring Yudhiṣṭhira ba’y nananatiling taong dapat mong patayin?”

Verse 683

गतिश्न परमा कृष्ण त्वमेव च परायणम्‌ | श्रीकृष्ण! आप हमारे माता-पिताके तुल्य हैं। आप ही परमगति और परम आश्रय हैं

Humarap si Arjuna kay Krishna: “O Krishna, ikaw ang pinakamataas na hantungan at ikaw rin ang tanging huling kanlungan. Ikaw ay gaya ng aming ama’t ina; ikaw lamang ang sukdulang patutunguhan at sukdulang sandigan.”