Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

บัดนี้ว่าด้วยการจำแนกสุขและทุกข์ ศรีวราหะตรัสว่า: ผู้ใดกระทำกรรมตามวิธีที่เรากล่าวไว้—โอ้ผู้มีบุญยิ่ง จงฟัง—ด้วยสิ่งนั้นย่อมบรรลุความสำเร็จ

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

มีจิตเป็นหนึ่ง ตั้งมั่น ปราศจากอหังการ; รวมจิตไว้ในเราเสมอ อดทน สำรวม และชนะอินทรีย์ทั้งหลาย

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

ในวันทวาทศี บางคราวรับประทานผลไม้ ราก และผัก; ในกาลนั้นให้ถือปโยวรตะ (พรตน้ำนม) แล้วกลับเป็นนิรามิษะ คือเว้นเนื้อสัตว์อีกครั้ง

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

ในวันตถีที่หกและที่แปด ในวันอมาวาสยา และในวันตถีที่สิบสี่ของทั้งสองปักษ์ (ขึ้นและแรม) รวมทั้งในวันตถีที่สิบสองด้วย โอ้ที่รัก ไม่พึงเสพเมถุน

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

ดังนี้ตามระเบียบแห่งโยคะที่กำหนดไว้ ผู้มั่นคงในปณิธานพึงปฏิบัติกรรม; เมื่อจิตตนบริสุทธิ์และประกอบด้วยธรรม ย่อมไปสู่โลกของพระวิษณุโดยแท้

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

สำหรับผู้นั้นย่อมไม่มีความอ่อนล้า ไม่มีชรา ไม่มีความหลง และไม่มีโรค; แขนสิบแปดข้างบังเกิดขึ้น—เป็นผู้ถือธนู ผู้ถือดาบ ผู้ถือหอก และผู้ถือคทา

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

เราจักกล่าวถึงระยะเวลาของพวกเขา อันเกิดจากพิธีกรรมของเรา: หกหมื่นปี และอีกหกสิบร้อยปีด้วย

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

เมื่อประกอบวิธีบูชาต่อเราแล้ว ผู้นั้นย่อมได้รับการยกย่องในโลกของเรา บัดนี้เราจักอธิบายเรื่องทุกข์โดยประการนี้; จงฟังเถิด โอ้ วสุธรา (แผ่นดิน)

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

ด้วยการปรนนิบัติและการประพฤติปฏิบัติอันเหมาะสม ย่อมทำลายความทุกข์และบรรลุโมกษะ (ความหลุดพ้น) แต่ทว่ามนุษย์ถูกปกคลุมด้วยอหังการอยู่เสมอ และยังถูกห่อหุ้มด้วยโมหะด้วย

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

หากผู้ใดไม่หันมาสู่เรา จะมีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านั้นเล่า? และเมื่อถึงกาลอันควรสำหรับการถวายไวศวเทวะ (Vaiśvadeva) ครั้นเห็นแขกผู้มาถึงแล้ว…

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

ผู้ใดกินโดยไม่ให้แก่เขา (แขกนั้น) ก่อน จะมีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านั้นเล่า? และผู้ใดแม้อาหารทั้งปวงปรุงสำเร็จแล้ว ยังทำความแตกต่างในสำรับ (คือเลือกปฏิบัติในการจัดสรร)…

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

สำหรับผู้นั้น เหล่าเทวะไม่ร่วมเสวย—จะมีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านั้นเล่า? และผู้ที่ไม่รู้จักพอ ลำเอียงในความอยุติธรรม และผู้ที่ล่วงละเมิดภรรยาของผู้อื่น…

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

ผู้ที่เบียดเบียนผู้อื่น มีจิตใจต่ำทราม—จะมีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านั้นเล่า? และบุคคลผู้มิได้กระทำกรรมอันสมบูรณ์และควรค่า กลับเพียงอาศัยอยู่แต่ในเรือน…

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

เขาตกอยู่ใต้อำนาจแห่งกาลเวลาแห่งความตาย—จะมีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านี้เล่า? เขาเห็นช้าง ม้า และรถศึกถูกขับเคลื่อนไป แต่ตนเองกลับไร้หนทาง

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

พวกเขาวิ่งอยู่ทั้งข้างหน้าและข้างหลังเขา—จะมีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านี้เล่า? บางคนกินเนื้อสัตว์ และบางคนกินอาหารพร้อมข้าว

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

บางคนกินอาหารแห้ง—จะมีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านี้เล่า? (อีกคนหนึ่ง) เสวยสุขบนที่นอนซึ่งคลุมด้วยผ้าดีงาม ประดับตกแต่งพร้อมสรรพ

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

บางคนนอนบนหญ้า—จะมีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านี้เล่า? และมีบุรุษผู้หนึ่งปรากฏว่างามสง่า ด้วยอำนาจแห่งกรรมของตนเอง

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

บางคนปรากฏรูปร่างอัปลักษณ์—จะมีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านี้เล่า? (แต่บางคน) เป็นบัณฑิต ผู้สำเร็จ ผู้รู้คุณ และเชี่ยวชาญในคัมภีร์ทั้งปวง

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

ผู้ให้กลับเกิดมายากจน—มีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านี้เล่า? และบุรุษผู้มีภรรยาสองคน แต่กลับสรรเสริญเพียงคนเดียวในสองนางนั้น

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

แต่ในนั้นมีภรรยาคนหนึ่งผู้เคราะห์ร้าย—มีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านี้เล่า? โอผู้มีเอวอันงาม มีวรรณะสามคือ พราหมณ์ กษัตริย์ และไวศยะ

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

พวกเขาหมกมุ่นในกรรมชั่วอย่างแท้จริง—มีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านี้เล่า? ครั้นได้สภาพ/นามแห่งความเป็นมนุษย์ อันประกอบด้วยมหาภูตทั้งห้าแล้ว,

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

พวกเขามิได้เข้าพึ่งพาเราแต่ผู้เดียว—มีสิ่งใดเจ็บปวดยิ่งกว่านี้เล่า? โอผู้เป็นมงคล ข้อนี้เราได้กล่าวแก่ท่านแล้ว คือข้อวินิจฉัยแห่งกรรมอันก่อทุกข์

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

บาปอันเป็นโทษแก่สรรพสัตว์ ซึ่งท่านได้ไต่ถาม; และอีกทั้ง โอผู้เป็นมงคล ท่านยังถามเราว่า ‘ความดี (ศุภะ)’ นั้นกล่าวว่าเป็นเช่นไร

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

โอ้ผู้มีอวัยวะไร้มลทิน จงฟังความตั้งมั่นของเราว่าด้วยจรรยา: ครั้นกระทำกุศลกรรมอันยิ่งแล้ว พึงอุทิศถวายแก่ภักตะของเรา

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

ผู้ใดมีความคิดอันหลงผิดเช่นนั้นเกิดขึ้นในปัญญา ผู้นั้นย่อมก่อให้เกิดทุกข์ ครั้นบูชาเราแล้ว พึงจัดเตรียมนైవेदยะอันประณีตเป็นพิเศษ

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

แล้วจึงฉันอาหารที่เหลืออยู่; จะมีสิ่งใดเกื้อกูลสุขยิ่งกว่านี้เล่า? โอ้ วสุธรา ผู้ที่ประพฤติตามถ้อยคำของเราทั้งสามกาล—มีสิ่งใดเป็นประโยชน์ยิ่งกว่านี้?

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

ครั้นประกอบกิจวัตรยามเย็น (สายาหฺนิกะ) แล้ว จะมีสิ่งใดเกื้อกูลสุขยิ่งกว่านี้? และโอ้ วสุธรา เมื่อกันอาหารไว้แก่เทวะ แขกผู้มาเยือน และมนุษย์ทั้งหลายแล้ว—มีสิ่งใดเป็นประโยชน์ยิ่งกว่านี้?

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

ไม่ว่าด้วยวิธีใดก็ตามเมื่อมีการให้ทาน (ทานะ) แล้ว จะมีสิ่งใดเกื้อกูลสุขยิ่งกว่านี้? เดือนแล้วเดือนเล่ามีวันหนึ่งที่เรียกว่า อมาวาสยา คือวันเดือนดับ

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

ผู้ใดทำให้บรรพชนพึงพอใจได้ จะมีสิ่งใดเกื้อกูลสุขยิ่งกว่านั้นเล่า? ผู้ใดมอบอาหารจากข้าวบาร์เลย์แก่ผู้มาขออาหาร—จะมีบุญคุณยิ่งกว่านั้นหรือ?

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

ด้วยสีหน้าไม่แปรเปลี่ยนและความสงบสำรวม—จะมีสิ่งใดเกื้อกูลสุขยิ่งกว่านั้น? ในเรื่องภรรยาทั้งสอง ผู้ใดปัญญาไม่เสื่อมไม่คลอน—จะมีสิ่งใดประเสริฐยิ่งกว่านั้น?

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

ข้าแต่เทวี ผู้ใดมองเห็นด้วยความเสมอภาค จะมีสิ่งใดเกื้อกูลสุขยิ่งกว่านั้น? แท้จริงควรประพฤติอหิงสา ด้วยอาตมันภายในที่บริสุทธิ์ผ่องใส

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

ผู้ใดละเว้นความเบียดเบียนและบริสุทธิ์ ย่อมเป็นเหตุแห่งความผาสุก เมื่อเห็นภรรยาของผู้อื่นแม้งดงาม สายตาของเขาก็มิได้หวั่นไหว

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

ผู้ใดจิตไม่หลงไปนอกทาง จะมีสิ่งใดเกื้อกูลสุขยิ่งกว่านั้น? ไข่มุกและรัตนะทั้งหลาย ตลอดจนทองคำด้วย—ล้วนเป็นสิ่งที่อาจดึงจิตให้เอนเอียงได้

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

จะมีความสุขยิ่งกว่านี้ได้อย่างไร สำหรับผู้ที่มองสรรพสิ่งดุจก้อนดินเท่านั้น? เมื่อจอมแห่งม้าและช้างยินดี และกองทัพทั้งสองตั้งอยู่บนหนทางพร้อมเผชิญหน้า ความเสมอภาคแห่งจิตเช่นนี้แลที่ได้รับการสรรเสริญ

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

จะมีความสุขยิ่งกว่านี้ได้อย่างไร สำหรับผู้ที่แม้ชีวิตก็ยอมสละ? เขาย่อมติเตียนกรรมอันน่ารังเกียจ ไม่ว่าจักได้ลาภหรือมิได้ลาภก็ตาม

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

ผู้ใดดำรงชีวิตด้วยความสันโดษ ผู้นั้นย่อมเหมาะแก่ความสุข และแท้จริง โอ้ วสุธรา! วรตะ/ธรรมของสตรีทั้งหลายก็กล่าวไว้ว่าเป็นไปเพื่อสามีเช่นนี้เอง

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

จะมีความสุขยิ่งกว่านี้ได้อย่างไร สำหรับผู้ที่สำรวมอินทรีย์ทั้งห้า? เขาย่อมอดทนต่อการดูหมิ่น และในคราววิบัติไม่ให้ใจหม่นหมอง

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

จะมีความสุขยิ่งกว่านี้ได้อย่างไร สำหรับผู้ที่รู้สิ่งทั้งปวงนี้แล้ว? โอ้ วสุธรา ในเขตศักดิ์สิทธิ์ของเรา ไม่ว่าเขาจะปราศจากความปรารถนาหรือยังมีความปรารถนา ก็เป็นไปตามนี้

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

จะมีความสุขยิ่งกว่านี้อีกหรือ สำหรับผู้ที่ยอมสละแม้ชีวิต? คือบุรุษผู้บูชาและเคารพมารดาและบิดาอยู่เสมอ

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

จะมีความสุขยิ่งกว่านี้อีกหรือ สำหรับผู้ที่มองท่านเหล่านั้นดุจเทวะอยู่เสมอ? และในทางวินัย ผู้ใดเข้าถึงการร่วมเพศเฉพาะในกาลฤดูอันเหมาะสม และเป็นรายเดือนตามระเบียบ (ผู้นั้นน่ายกย่อง)

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

จะมีความสุขยิ่งกว่านี้อีกหรือ เมื่อทำจิตให้เป็นเอกัคคตา? ผู้ใดปฏิบัติการบูชาตามที่เป็นที่ยอมรับในหมู่เทพทั้งปวง แล้วบูชาข้าพเจ้าโดยประการนี้ (ผู้นั้นน่ายกย่อง)

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

สำหรับผู้นั้น เรามิได้พินาศ และเขาก็มิได้พินาศต่อเรา ข้อนี้เราได้กล่าวแก่เธอแล้ว โอ้ผู้เป็นมงคล—เป็นข้อวินิจฉัยอันมั่นคงแห่งคำชี้แนะอันเป็นสิริมงคล—เพราะเธอถามเราด้วยมุ่งประโยชน์แก่สรรพโลกทั้งปวง

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

จะมีความทุกข์ยิ่งกว่านี้อีกหรือ สำหรับผู้ที่ไม่เข้ามาพึ่งพาเรา? เขาย่อมเป็นผู้กินทุกสิ่งอย่างไม่เลือก เป็นผู้ขายทุกสิ่งอย่างไม่เลือก และปราศจากการนมัสการอันเป็นความเคารพ

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

บางคนปรากฏว่าเป็นใบ้—จะมีสิ่งใดทุกข์ยิ่งกว่านี้เล่า? กระนั้น แม้มีทรัพย์อยู่ บางคนเพราะตระหนี่ก็ยังเว้นจากการเสวยสุขและความเพลิดเพลิน

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

และผู้ใดบริโภคด้วยความพอดีด้วยตนเอง—จะมีสิ่งใดสุขยิ่งกว่านี้เล่า? และยิ่งสุขกว่านั้นคือผู้ที่แขกผู้มาเยือน เมื่อเข้าบ้านแล้ว มิได้จากไปด้วยความผิดหวัง

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

สตรีผู้ยังความพอใจแก่สามี—จะมีสิ่งใดสุขยิ่งกว่านี้เล่า? และแม้มีความมั่งคั่ง ก็ยากนักที่จะพบบุรุษผู้เป็นบัณฑิตโดยแท้