Home›Upanishads›Paingala›Verse 1.6
←Previous Verse
Next Verse→

Paingala Upanishad: Verse 1.6

हिरण्यगर्भाधिष्ठितविक्षेपशक्तितस्तमोद्रिक्ता अहङ्काराभिधा स्थूलशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विराटचैतन्यमासीत्। स तदभिमानी स्पष्टवपुः सर्वस्थूलपालको विष्णुः प्रधानपुरुषो भवति। तस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः। आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः। अग्नेरापः। अद्भ्यः पृथिवी। तानि पञ्च तन्मात्राणि त्रिगुणानि भवन्ति॥६॥

हिरण्यगर्भ-अधिष्ठित-विक्षेप-शक्तितः । तमः-उद्रिक्ता । अहङ्कार-अभिधा । स्थूल-शक्तिः । आसीत् । तत्-प्रतिबिम्बितम् । यत् । तत् । विराट्-चैतन्यम् । आसीत् । सः । तत्-अभिमानी । स्पष्ट-वपुः । सर्व-स्थूल-पालकः । विष्णुः । प्रधान-पुरुषः । भवति । तस्मात् । आत्मनः । आकाशः । सम्भूतः । आकाशात् । वायुः । वायोः । अग्निः । अग्नेः । आपः । अद्भ्यः । पृथिवी । तानि । पञ्च । तन्मात्राणि । त्रि-गुणानि । भवन्ति ॥६॥

Recitation with translationPaingala Upanishad 1.6

hiraṇyagarbhādhiṣṭhitavikṣepaśaktitas tamodriktā ahaṅkārābhidhā sthūlaśaktir āsīt | tatpratibimbitaṃ yat tad virāṭcaitanyam āsīt | sa tadabhimānī spaṣṭavapuḥ sarvasthūlapālako viṣṇuḥ pradhānapuruṣo bhavati | tasmād ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ | ākāśād vāyuḥ | vāyor agniḥ | agner āpaḥ | adbhyḥ pṛthivī | tāni pañca tanmātrāṇi triguṇāni bhavanti ||6||

จากศักติฉายออกที่มีหิรัณยครรภ์เป็นผู้กำกับ จึงบังเกิด—ด้วยตมัสเด่น—ศักติหยาบที่เรียกว่า “อะหังการะ”. สิ่งที่สะท้อนอยู่ในนั้นคือจิตสำนึกของวิราฏ. ท่านเมื่อยึดถือสิ่งนั้นเป็นตน จึงมีรูปภาวะชัดเจน เป็นผู้พิทักษ์สรรพสิ่งฝ่ายหยาบ คือพระวิษณุ ปุรุษะประธาน. จากอาตมันนั้นเกิดอากาศ; จากอากาศเกิดวายุ; จากวายุเกิดอัคนี; จากอัคนีเกิดอาปะ (น้ำ); จากน้ำเกิดปฤถวี (แผ่นดิน). สิ่งเหล่านี้เป็นตนมาตระทั้งห้า อันประกอบด้วยตรีคุณ.

From the projecting power presided over by Hiraṇyagarbha there arose, predominated by tamas, the gross power called ‘ahaṅkāra’. That which is reflected in it was the consciousness of Virāṭ. He, identifying with that, becomes of a distinct form—the protector of all gross (beings), Viṣṇu, the primal person. From that Self arose space; from space, air; from air, fire; from fire, waters; from waters, earth. These become the five tanmātras, constituted of the three guṇas.

hiraṇyagarbha-adhiṣṭhita-vikṣepa-śaktitaḥfrom the Hiraṇyagarbha-governed projecting power
hiraṇyagarbha-adhiṣṭhita-vikṣepa-śaktitaḥ:
TypeNoun
Roothiraṇyagarbha (puṃ) + adhiṣṭhita (kta) + vikṣepa (puṃ) + śakti (strī) + tasil (abl.)
Formstrīliṅga-śakti-śabda-āśrayaḥ; pañcamī vibhaktiḥ, ekavacanam (tasila-artha)
tamas-udriktātamas-predominant
tamas-udriktā:
TypeAdjective
Roottamas (napuṃsaka) + udrikta (prātipadika)
Formstrīliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
ahaṅkāra-abhidhānamed ‘ahaṅkāra’
ahaṅkāra-abhidhā:
TypeAdjective
Rootahaṅkāra (puṃ) + abhidhā (strī-prātipadika)
Formstrīliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
sthūla-śaktiḥthe gross power
sthūla-śaktiḥ:
TypeNoun
Rootsthūla (prātipadika) + śakti (strī)
Formstrīliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
āsītwas
āsīt:
TypeVerb
Root√as (dhātu)
Formlaṅ (imperfect), prathamapuruṣaḥ, ekavacanam
tat-pratibimbitamreflected in that
tat-pratibimbitam:
TypeAdjective
Roottad + pratibimbita (kṛdanta/prātipadika)
Formnapuṃsakaliṅgaḥ, prathamā/dvitīyā vibhaktiḥ, ekavacanam
yatwhich/that which
yat:
TypeNoun
Rootyad (sarvanāma-prātipadika)
Formnapuṃsakaliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
tatthat
tat:
TypeNoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formnapuṃsakaliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
virāṭ-caitanyamVirāṭ-consciousness
virāṭ-caitanyam:
TypeNoun
Rootvirāṭ (puṃ-prātipadika) + caitanya (napuṃsaka)
Formnapuṃsakaliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
āsītwas
āsīt:
TypeVerb
Root√as (dhātu)
Formlaṅ (imperfect), prathamapuruṣaḥ, ekavacanam
saḥhe/that (Virāṭ)
saḥ:
TypeNoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
tad-abhimānīthe presider identifying with that
tad-abhimānī:
TypeAdjective
Roottad (sarvanāma) + abhimānin (puṃ-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
spaṣṭa-vapuḥa clear/manifest form
spaṣṭa-vapuḥ:
TypeNoun
Rootspaṣṭa (prātipadika) + vapuṣ (napuṃsaka-prātipadika)
Formnapuṃsakaliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
sarva-sthūla-pālakaḥprotector of all gross (forms)
sarva-sthūla-pālakaḥ:
TypeNoun
Rootsarva (prātipadika) + sthūla (prātipadika) + pālaka (puṃ-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
viṣṇuḥViṣṇu
viṣṇuḥ:
TypeNoun
Rootviṣṇu (puṃ-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
pradhāna-puruṣaḥthe principal person
pradhāna-puruṣaḥ:
TypeNoun
Rootpradhāna (napuṃsaka/adj) + puruṣa (puṃ)
Formpuṃliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
bhavatibecomes/is
bhavati:
TypeVerb
Root√bhū (dhātu)
Formlaṭ (present), prathamapuruṣaḥ, ekavacanam
tasmātfrom that
tasmāt:
TypeNoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃ/napuṃ, pañcamī vibhaktiḥ, ekavacanam
ātmanaḥof/from the Self
ātmanaḥ:
TypeNoun
Rootātman (puṃ-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, ṣaṣṭhī vibhaktiḥ, ekavacanam
ākāśaḥspace/ether
ākāśaḥ:
TypeNoun
Rootākāśa (puṃ-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
sambhūtaḥarisen
sambhūtaḥ:
TypeAdjective
Rootsam-√bhū (dhātu) ; past passive participle (kta)
Formpuṃliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
ākāśātfrom space/ether
ākāśāt:
TypeNoun
Rootākāśa (puṃ-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, pañcamī vibhaktiḥ, ekavacanam
vāyuḥair
vāyuḥ:
TypeNoun
Rootvāyu (puṃ-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
vāyoḥfrom/of air
vāyoḥ:
TypeNoun
Rootvāyu (puṃ-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, ṣaṣṭhī vibhaktiḥ, ekavacanam
agniḥfire
agniḥ:
TypeNoun
Rootagni (puṃ-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
agneḥfrom/of fire
agneḥ:
TypeNoun
Rootagni (puṃ-prātipadika)
Formpuṃliṅgaḥ, ṣaṣṭhī vibhaktiḥ, ekavacanam
āpaḥwaters
āpaḥ:
TypeNoun
Rootap (strī-prātipadika; pluralia tantum)
Formstrīliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, bahuvacanam
adbhyahfrom the waters
adbhyah:
TypeNoun
Rootap (strī-prātipadika; pluralia tantum)
Formstrīliṅgaḥ, pañcamī vibhaktiḥ, bahuvacanam
pṛthivīearth
pṛthivī:
TypeNoun
Rootpṛthivī (strī-prātipadika)
Formstrīliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, ekavacanam
tānithose
tāni:
TypeNoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formnapuṃsakaliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, bahuvacanam
pañcafive
pañca:
TypeIndeclinable
Rootpañca (saṅkhyā-avyaya/prātipadika)
Formsaṅkhyā (indeclinable)
tanmātrāṇisubtle elements
tanmātrāṇi:
TypeNoun
Roottanmātrā (napuṃsaka-prātipadika)
Formnapuṃsakaliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, bahuvacanam
tri-guṇānithree-guṇa constituted
tri-guṇāni:
TypeAdjective
Roottri (saṅkhyā) + guṇa (puṃ)
Formnapuṃsakaliṅgaḥ, prathamā vibhaktiḥ, bahuvacanam
bhavantibecome/are
bhavanti:
TypeVerb
Root√bhū (dhātu)
Formlaṭ (present), prathamapuruṣaḥ, bahuvacanam
  • hiraṇyagarbha+adhiṣṭhita→hiraṇyagarbhādhiṣṭhita
  • adhiṣṭhita+vikṣepa→adhiṣṭhitavikṣepa
  • śakti+taḥ→śaktitaḥ
  • tamas+udriktā→tamodriktā
  • śaktiḥ+āsīt→śaktirāsīt
  • tat+pratibimbitam→tatpratibimbitam
  • yat+tat→yattat
  • tat+virāṭ→tadvirāṭ
  • caitanyam+āsīt→caitanyamāsīt
  • tasmāt+ātmanaḥ→tasmād ātmanaḥ
  • ākāśāt+vāyuḥ→ākāśād vāyuḥ
  • vāyoḥ+agniḥ→vāyor agniḥ
  • agneḥ+āpaḥ→agner āpaḥ
  • adbhyah+pṛthivī→adbhyḥ pṛthivī
Ahaṅkāra, Virāṭ (gross totality), pañcīkaraṇa/elemental emanation (ākāśa→pṛthivī), guṇasMahavakya: Indirect: distinguishes conditioned cosmic identities (Virāṭ/Hiraṇyagarbha/Īśvara) from the unconditioned Ātman implied by ‘ayam ātmā brahma’; not a direct mahāvākya statement.AtharvaChandas: Prose

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play