Mantra 23
Sukta 6.16
Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
स हि यो मानुषा युगा सीदद्धोता कविक्रतुः । दूतश्च हव्यवाहनः ॥
Samhita Patha (IAST)
स हि यो मानु॑षा यु॒गा सीद॒द्धोता॑ क॒विक्र॑तुः । दू॒तश्च॑ हव्य॒वाह॑नः ॥
Transliteration
sá hí yó mā́nuṣā yugā́ sī́dad dhótā kavi-krátuḥ | dūtáś ca havya-vā́hanaḥ ||
Translation
แท้จริงเขานั่นเอง ผู้ประทับอยู่ตลอดยุคสมัยของมนุษย์—เป็นปุโรหิตผู้เชิญ (Hotṛ) ผู้มีกำลังตามเจตจำนงแห่งฤๅษีกวี (kavi-kratu); และเขายังเป็นทูต (dūta) ผู้ขนส่งเครื่องบูชาไปสู่เทพทั้งหลาย (havyavāhana).
Padapatha (Word Analysis)
सः । हि । यः । मानु॑षा । यु॒गा । सीद॑त् । होता॑ । क॒विऽक्र॑तुः । दू॒तः । च॒ । ह॒व्य॒ऽवाह॑नः ॥सः । हि । यः । मानुषा । युगा । सीदत् । होता । कविक्रतुः । दूतः । च । हव्यवाहनः ॥saḥ | hi | yaḥ | mānuṣā | yugā | sīdat | hotā | kavi-kratuḥ | dūtaḥ | ca | havya-vāhanaḥ
Word by Word
सःhe (that one)
सः:
कर्तृ (मुख्य-वाक्यस्य कर्ता) / विषयः
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
हिindeed, for
हि:
—
TypeIndeclinable
Rootहि (निपात)
यःwho
यः:
कर्तृ (यः-उपवाक्यस्य कर्ता) / सम्बन्धकः
TypePronoun
Rootयद् (संबन्ध-सर्वनाम)
मानुषाhuman, of men
मानुषा:
विशेषणम् (युगा-शब्दस्य)
TypeAdjective
Rootमानुष (प्रातिपदिक; ‘मनु’सम्बद्ध)
युगाages, yugas
युगा:
अधिकरण/काल-परिसरः (काल-निर्देशः: ‘युगों में/युगों तक’)
TypeNoun
Rootयुग (प्रातिपदिक)
सीदत्sat down, took his seat
सीदत्:
क्रिया (यः…सीदत्) / कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√सद् (सीदति) ‘उपवेशन/आसन/स्थितिः’
होताHotṛ-priest (invoking priest)
होता:
कर्तृ-विशेषणम् (यः…होता) / पद-निर्देशः
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक; √हु ‘यज्/आह्वान’ से)
कविक्रतुःof poet-like insight and will (wise in resolve)
कविक्रतुः:
कर्तृ-विशेषणम् (अग्नेः) / गुणवाचकः
TypeNoun/Adjective
Rootकवि + क्रतु (समासः: कर्मधारय/बहुव्रीहि-प्रायः)
दूतःmessenger
दूतः:
कर्तृ-विशेषणम् (अग्नेः) / पद-निर्देशः
TypeNoun
Rootदूत (प्रातिपदिक)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
हव्यवाहनःcarrier of the oblation (conveyor of offerings)
हव्यवाहनः:
कर्तृ-विशेषणम् (अग्नेः) / पद-निर्देशः
TypeNoun/Adjective
Rootहव्य + वाहन (समासः: षष्ठी-तत्पुरुषः ‘हव्यस्य वाहनः’)