Prakarana 1

Verse 11 (श्लोक)

सीता सहित अवध कहुँ कीन्ह कृपाल प्रनाम। सजल नयन तन पुलकित पुनि पुनि हरषित राम।।120(क)।।

sītā sahita avadha kahũ kīnha kṛpāla pranāma | sajala nayana tana pulakita puni-puni haraṣita rāma ||120(ka)||

ด้วยนางสีดาอยู่เคียงข้าง องค์ผู้ทรงความเมตตาทรงน้อมถวายบังคมต่ออโยธยา พระเนตรของพระองค์เปี่ยมด้วยน้ำพระเนตร พระวรกายทรงพระทัยระรื่น และพระรามทรงปลาบปลื้มซ้ำแล้วซ้ำเล่า

Verse 12 (दोहा/सोरठा)

पुनि प्रभु आइ त्रिबेनीं हरषित मज्जनु कीन्ह। कपिन्ह सहित बिप्रन्ह कहुँ दान बिबिध बिधि दीन्ह।।120(ख)।।

puni prabhu āi tribenī̃ haraṣita majjanu kīnha | kapin̄hi sahita bipran̄ha kahũ dāna bibidhi bidhi dīnha ||120(kha)||

แล้วพระผู้เป็นเจ้าเสด็จมายังตรีเวนีและทรงชื่นบาน ทรงสรงน้ำที่นั่น ด้วยพวกลิงอยู่เคียงข้าง พระองค์ทรงประทานของขวัญแก่พวกพราหมณ์ในหลายรูปแบบ

Verse 13 (चौपाई)

रहेउ एक दिन अवधि अधारा। समुझत मन दुख भयउ अपारा।। कारन कवन नाथ नहिं आयउ। जानि कुटिल किधौं मोहि बिसरायउ।। अहह धन्य लछिमन बड़भागी। राम पदारबिंदु अनुरागी।। कपटी कुटिल मोहि प्रभु चीन्हा। ताते नाथ संग नहिं लीन्हा।। जौं करनी समुझै प्रभु मोरी। नहिं निस्तार कलप सत कोरी।। जन अवगुन प्रभु मान न काऊ। दीन बंधु अति मृदुल सुभाऊ।। मोरि जियँ भरोस दृढ़ सोई। मिलिहहिं राम सगुन सुभ होई।। बीतें अवधि रहहि जौं प्राना। अधम कवन जग मोहि समाना।।

raheu eka dina avadhi adhārā | samujhata mana dukha bhayu apārā || kārana kavana nātha nahiṁ āyu | jāni kuṭila kidhauṁ mohi bisarāyu || ahaha dhanya lachimana baṛabhāgī | rāma padārabindu anurāgī || kapaṭī kuṭila mohi prabhu cīnhā | tāte nātha saṅga nahiṁ līnhā || jauṁ karanī samujhai prabhu morī | nahiṁ nistāra kalapa sata korī || jana avaguna prabhu māna na kāū | dīna baṁdhu ati mṛdula subhāū || mori jiyaṁ bharosa dṛṛha soī | milihahiṁ rāma saguna subha hoī || bīteṁ avadhi rahahi jauṁ prānā | adhama kavana jaga mohi samānā ||

ผ่านไปทั้งวันโดยปราศจากที่พึ่งพิงหรือความปลอบโยน เมื่อทรงพิจารณา พระหฤทัยของพระองค์เปี่ยมด้วยความโศกอนันต์ เหตุใดพระนาถของข้าพระองค์จึงยังไม่เสด็จมา หรือบางทีเมื่อทรงทราบว่าข้าพระองค์เป็นคนคด พระองค์อาจทรงลืมข้าพระองค์ อนิจจา พระลักษมณ์ผู้มีบุญมากเป็นผู้ศักดิ์สิทธิ์ ผู้ทรงรักซึ่งบุปผาบาทแห่งพระรามเสมอ พระผู้เป็นเจ้าทรงจำข้าพระองค์ได้ว่าเป็นคนหลอกลวงและคดโกง เพราะเหตุนี้นาถจึงมิได้ทรงพาข้าพระองค์ไปด้วย หากพระผู้เป็นเจ้าจะทรงพิจารณาการกระทำของข้าพระองค์ ข้าพระองค์จะไม่ได้รับความหลุดพ้นในร้อยๆ โกฏิกัป แต่พระผู้เป็นเจ้ามิทรงนับความผิดของผู้ใด พระองค์ทรงเป็นวงศ์วานของผู้ต่ำต้อย ทรงพระนิสัยอ่อนโยนยิ่ง ขอเพียงความไว้วางใจมั่นคงนี้ในหฤทัยของข้าพระองค์ ข้าพระองค์จะได้พบพระราม ลางมงคลจะบังเกิดแน่นอน หากหลังจากเวลาผ่านไปแล้ว ชีวิตของข้าพระองค์ยังคงอยู่ คนชั่วร้ายใดในโลกจะเสมอเหมือนข้าพระองค์

Verse 14 (दोहा/सोरठा)

राम बिरह सागर महँ भरत मगन मन होत। बिप्र रूप धरि पवन सुत आइ गयउ जनु पोत।।1(क)।। बैठि देखि कुसासन जटा मुकुट कृस गात। राम राम रघुपति जपत स्त्रवत नयन जलजात।।1(ख)।।

rāma biraha sāgara mahaṁ bharata magana mana hota | bipra rūpa dhari pavana suta āi gayau janu pota ||1(ka)|| baiṭhi dekhi kusāsana jaṭā mukuṭa kṛsa gāta | rāma rāma raghupati japata stravata nayana jalajāta ||1(kha)||

พระหฤทัยของพระภรตะจมลงในมหาสมุทรแห่งการพลัดพรากจากพระศรีราม เมื่อทรงจำแลงพระวรกายเป็นพราหมณ์ บุตรแห่งเทพแห่งลมก็เสด็จมาถึง ดั่งเรือลำหนึ่ง ประทับนั่ง ณ ที่นั่น พระองค์ทอดพระเนตรพระองค์นั้นบนอาสน์กุศะ มวยพระเกศาเป็นมงกุฎ พระวรกายทรงผอมบาง ทรงสวดภาวนา ราม ราม ทรงระลึกถึงรฆุปติ พระเนตรหยาดน้ำพระเนตรไหลริน

Verse 15 (चौपाई)

देखत हनूमान अति हरषेउ। पुलक गात लोचन जल बरषेउ।। मन महँ बहुत भाँति सुख मानी। बोलेउ श्रवन सुधा सम बानी।। जासु बिरहँ सोचहु दिन राती। रटहु निरंतर गुन गन पाँती।। रघुकुल तिलक सुजन सुखदाता। आयउ कुसल देव मुनि त्राता।। रिपु रन जीति सुजस सुर गावत। सीता सहित अनुज प्रभु आवत।। सुनत बचन बिसरे सब दूखा। तृषावंत जिमि पाइ पियूषा।। को तुम्ह तात कहाँ ते आए। मोहि परम प्रिय बचन सुनाए।। मारुत सुत मैं कपि हनुमाना। नामु मोर सुनु कृपानिधाना।। दीनबंधु रघुपति कर किंकर। सुनत भरत भेंटेउ उठि सादर।। मिलत प्रेम नहिं हृदयँ समाता। नयन स्त्रवत जल पुलकित गाता।। कपि तव दरस सकल दुख बीते। मिले आजु मोहि राम पिरीते।। बार बार बूझी कुसलाता। तो कहुँ देउँ काह सुनु भ्राता।। एहि संदेस सरिस जग माहीं। करि बिचार देखेउँ कछु नाहीं।। नाहिन तात उरिन मैं तोही। अब प्रभु चरित सुनावहु मोही।। तब हनुमंत नाइ पद माथा। कहे सकल रघुपति गुन गाथा।। कहु कपि कबहुँ कृपाल गोसाईं। सुमिरहिं मोहि दास की नाईं।।

dekhata hanūmāna ati haraṣeu | pulaka gāta locana jala baraṣeu || mana mahaṁ bahuta bhāँti sukha mānī | boleu śravana sudhā sama bānī || jāsu birahaṁ socahu dina rātī | raṭahu nirantara guna gana pāṁtī || raghukula tilaka sujana sukhadātā | āyu kusala deva muni trātā || ripu rana jīti sujasa sura gāvata | sītā sahita anuja prabhu āvata || sunata bacana bisare saba dūkhā | tṛṣāvanta jimi pāi piyūṣā || ko tumha tāta kahāँ te āe | mohi parama priya bacana sunāe || māruta suta maiṁ kapi hanumānā | nāmu mora sunu kṛpānidhānā || dīnabandhu raghupati kara kiṅkara | sunata bharata bheṁṭeu uṭhi sādara || milata prema nahiṁ hṛdayaँ samātā | nayana stravata jala pulakita gātā || kapi tava darasa sakala dukha bīte | mile āju mohi rāma pirīte || bāra bāra būjhī kusalātā | to kahuँ deuँ kāha sunu bhrātā || ehi saṁdesa sarisa jaga māhīṁ | kari bicāra dekheuँ kachu nāhīṁ || nāhina tāta urina maiṁ tohī | aba prabhu carita sunāvahu mohī || taba hanumaṁta nāi pada māthā | kahe sakala raghupati guna gāthā || kahu kapi kabahuँ kṛpāla gosāīṁ | sumirahiṁ mohi dāsa kī nāīṁ ||

เมื่อได้เห็น พระหนุมานทรงปลาบปลื้มยินดีอย่างยิ่ง พระวรกายทรงพระทัยระรื่น น้ำพระเนตรไหลรินจากพระเนตร ในพระหฤทัยทรงรู้สึกความสุขในหลายประการ และตรัสพระวาจาดุจอมฤตแก่พระกรรณ ท่านผู้ซึ่งด้วยการพลัดพรากจากพระองค์ ท่านโศกเศร้าทั้งวันทั้งคืน ท่านสวดภาวนาคุณลักษณะของพระองค์อย่างต่อเนื่องในบทกวี เครื่องหมายแห่งราชวงศ์รฆุ ผู้ประทานความสุขแก่ผู้ดี ผู้คุ้มครองเทพและฤาษี เสด็จกลับมาอย่างปลอดภัยแล้ว หลังจากทรงพิชิตศัตรูในสงคราม ขณะที่เทพทั้งหลายสรรเสริญพระเกียรติยศอันงดงาม พระผู้เป็นเจ้าเสด็จมาพร้อมด้วยนางสีดาและพระอนุชา เมื่อได้ยินพระวาจาเหล่านี้ ความทุกข์ทั้งปวงถูกลืมเลือน ดั่งคนกระหายได้พบอมฤต ท่านเป็นใคร ท่านผู้เป็นที่รัก และมาจากไหน จึงมาบอกข่าวอันเป็นที่รักยิ่งแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าเป็นบุตรแห่งเทพแห่งลม คือพระหนุมานวานร ขอให้ท่านจงฟังนามของข้าพเจ้า ดุจคลังแห่งความเมตตา ข้าพเจ้าเป็นผู้รับใช้ของรฆุปติ มิตรของผู้ยากไร้ เมื่อได้ยินเช่นนี้ พระภรตะทรงลุกขึ้นและโอบกอดด้วยความเคารพ ในการพบกันนั้น ความรักมิอาจบรรจุไว้ในหฤทัยได้ น้ำพระเนตรไหลริน พระวรกายทั้งสองสั่นไหวด้วยความปลาบปลื้ม วานรเจ้าข้า ด้วยการเห็นท่านเพียงครั้งเดียว ความทุกข์ทั้งหมดของข้าพเจ้าหายไป วันนี้ข้าพเจ้าได้พบความรักของพระรามเอง ทรงถามถึงความเป็นอยู่ซ้ำแล้วซ้ำเล่า แล้วตรัสว่า ข้าพเจ้าจะประทานอะไรแก่ท่านได้ โปรดตรัสบอก ไม่มีสารสำคัญใดในโลกเสมอเหมือนสารนี้ ข้าพเจ้าได้พิจารณาแล้วและไม่พบสิ่งใดเทียบได้ ท่านผู้เป็นที่รัก ข้าพเจ้าไม่อาจตอบแทนท่านได้เลย บัดนี้จงเล่าเรื่องราวแห่งพระกรณียกิจของพระผู้เป็นเจ้าแก่ข้าพเจ้า แล้วพระหนุมานทรงน้อมถวายบังคม วางพระเศียรลงบนพระบาท และทรงเล่าเรื่องราวทั้งหมดแห่งคุณลักษณะของรฆุปติ พระภรตะตรัสว่า จงบอกข้าพเจ้า วานรเจ้าข้า พระผู้ทรงความเมตตาทรงระลึกถึงข้าพเจ้าบ้างหรือไม่ ในฐานะผู้รับใช้ของพระองค์

Verse 16 (छंद)

निज दास ज्यों रघुबंसभूषन कबहुँ मम सुमिरन कर् यो। सुनि भरत बचन बिनीत अति कपि पुलकित तन चरनन्हि पर् यो।। रघुबीर निज मुख जासु गुन गन कहत अग जग नाथ जो। काहे न होइ बिनीत परम पुनीत सदगुन सिंधु सो।।

nija dāsa jyoṁ raghubaṁsabhūṣana kabahuṁ mama sumirana kar yo | suni bharata bacana binīta ati kapi pulakita tana carananhī par yo || raghubīra nija mukha jāsu guna gana kahata aga jaga nātha jo | kāhe na hoi binīta parama punīta sadaguna siṁdhu so ||

อัญมณีแห่งราชวงศ์รฆุทรงระลึกถึงข้าพเจ้าบ้างหรือไม่ ในฐานะผู้รับใช้ของพระองค์ เมื่อได้ยินพระวาจาของพระภรตะ วานรผู้ทรงถ่อมพระทัยยิ่ง พระวรกายทรงพระทัยระรื่น ทรงซบลงบนพระบาทของพระองค์ พระองค์ผู้ซึ่งพระวีรบุรุษแห่งรฆุทรงสรรเสริญคุณลักษณะนับไม่ถ้วนจากพระโอษฐ์ของพระองค์เอง พระองค์ผู้เป็นองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลกเหนือการวัด มหาสมุทรแห่งคุณลักษณะนิรันดร์อันบริสุทธิ์ยิ่งนั้น จะไม่ทรงทำให้ผู้ใดถ่อมตนอย่างสมบูรณ์ได้อย่างไร

Verse 17 (दोहा/सोरठा)

राम प्रान प्रिय नाथ तुम्ह सत्य बचन मम तात। पुनि पुनि मिलत भरत सुनि हरष न हृदयँ समात।।2(क)।। भरत चरन सिरु नाइ तुरित गयउ कपि राम पहिं। कही कुसल सब जाइ हरषि चलेउ प्रभु जान चढ़ि।।2(ख)।।

rāma prāna priya nātha tumha satya bacana mama tāta | puni puni milata bharata suni haraṣa na hṛdayaँ samāta ||2(ka)|| bharata carana siru nāi turita gayau kapi rāma pahiṁ | kahī kusala saba jāi haraṣi caleu prabhu jāna caṛhi ||2(kha)||

พระนาถผู้ทรงเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิต พระวาจาของพระองค์เป็นจริง ท่านผู้เป็นมิตร เมื่อได้พบกันซ้ำแล้วซ้ำเล่า พระภรตะทรงฟังสิ่งนี้ และความปลาบปลื้มของพระองค์มิอาจบรรจุไว้ในพระหฤทัยได้ โดยการน้อมพระเศียรลงบนพระบาทของพระภรตะ วานรเสด็จไปหาพระรามอย่างรวดเร็ว ทรงเล่าข่าวดีทั้งหมด และพระผู้เป็นเจ้าทรงปลาบปลื้ม เสด็จออกเดินทาง พร้อมด้วยนางชานกีเคียงข้าง

Verse 18 (चौपाई)

हरषि भरत कोसलपुर आए। समाचार सब गुरहि सुनाए।। पुनि मंदिर महँ बात जनाई। आवत नगर कुसल रघुराई।। सुनत सकल जननीं उठि धाईं। कहि प्रभु कुसल भरत समुझाई।। समाचार पुरबासिन्ह पाए। नर अरु नारि हरषि सब धाए।। दधि दुर्बा रोचन फल फूला। नव तुलसी दल मंगल मूला।। भरि भरि हेम थार भामिनी। गावत चलिं सिंधु सिंधुरगामिनी।। जे जैसेहिं तैसेहिं उटि धावहिं। बाल बृद्ध कहँ संग न लावहिं।। एक एकन्ह कहँ बूझहिं भाई। तुम्ह देखे दयाल रघुराई।। अवधपुरी प्रभु आवत जानी। भई सकल सोभा कै खानी।। बहइ सुहावन त्रिबिध समीरा। भइ सरजू अति निर्मल नीरा।।

haraṣi bharata kosalapura āe | samācāra saba gurahi sunāe || puni mandira mahā̃ bāta janāī | āvata nagara kusala raghurāī || sunata sakala jananī̃ uṭhi dhāī̃ | kahi prabhu kusala bharata samujhāī || samācāra pura-bāsinh pāe | nara aru nāri haraṣi saba dhāe || dadhi durbā rocan phala phūlā | nava tulasī dala maṅgala mūlā || bhari-bhari hema thāra bhāminī | gāvata caliṁ sindhu sindhuragāminī || je jaisehiṁ taisehiṁ uṭhi dhāvahiṁ | bāla bṛddha kahaṁ saṅga na lāvahiṁ || eka-ekanha kahaṁ būjhahiṁ bhāī | tumha dekhe dayāla raghurāī || avadhapurī prabhu āvata jānī | bhaī sakala sobhā kai khānī || bahai suhāvana tribidha samīrā | bhaī sarajū ati nirmala nīrā ||

ด้วยความปลาบปลื้ม พระภรตะเสด็จมายังนครโกศลและทรงรายงานข่าวทั้งหมดแก่พระครู แล้วทรงแจ้งข่าวภายในพระราชวังว่า รฆุรายเสด็จมายังนครอย่างปลอดภัย เมื่อได้ยินเช่นนี้ พระมารดาทั้งหลายทรงลุกขึ้นและวิ่งไป พระภรตะทรงตรัสถึงความสวัสดิภาพของพระผู้เป็นเจ้าเพื่อปลอบโยนพระองค์ทั้งหลาย ชาวเมืองได้รับข่าว ทั้งชายและหญิงต่างวิ่งด้วยความปลาบปลื้ม ด้วยโยเกิร์ต หญ้าทุรวา ขมิ้น ผลไม้และดอกไม้ และใบตุลสีสด ซึ่งเป็นรากแห่งความเป็นมงคล พวกเขาเตรียมการต้อนรับ สตรีทั้งหลายบรรจุถาดทองเต็ม เดินขับร้องไป ทรงเคลื่อนไหวด้วยความงามดุจช้าง แต่ละคนลุกขึ้นและวิ่งตามกำลัง ทั้งเด็กและผู้สูงอายุมิอาจถูกห้ามได้ คนหนึ่งถามอีกคนหนึ่งว่า พี่น้องเอ๋ย ท่านได้เห็นรฆุรายผู้ทรงความเมตตาหรือไม่ เมื่อทรงทราบว่าพระผู้เป็นเจ้าเสด็จมา อโยธยากลายเป็นเหมืองแห่งความงาม สายลมสามประการอันงดงามเริ่มพัด และน้ำของแม่น้ำสรยูกลายเป็นบริสุทธิ์ยิ่ง

Verse 19 (दोहा/सोरठा)

हरषित गुर परिजन अनुज भूसुर बृंद समेत। चले भरत मन प्रेम अति सन्मुख कृपानिकेत।।3(क)।। बहुतक चढ़ी अटारिन्ह निरखहिं गगन बिमान। देखि मधुर सुर हरषित करहिं सुमंगल गान।।3(ख)।। राका ससि रघुपति पुर सिंधु देखि हरषान। बढ़यो कोलाहल करत जनु नारि तरंग समान।।3(ग)।।

haraṣita guru parijana anuj bhūsura bṛnda sameta | cale bharata mana prema ati sanmukha kṛpāniketa ||3(ka)|| bahutaka caṛhī aṭāri-nha nirakhahiṁ gagana bimāna | dekhi madhura sura haraṣita karahiṁ sumaṅgala gāna ||3(kha)|| rākā sasi raghupati pura sindhu dekhi haraṣāna | baṛhayo kolāhala karata janu nāri taraṅga samāna ||3(ga)||

ด้วยความปีติยินดี พระคุรุ พระญาติ พระอนุชา และหมู่พราหมณ์พร้อมกัน ภรตะจึงเสด็จออกไป พระหฤทัยล้นด้วยความรัก มุ่งสู่สถานแห่งพระกรุณา หลายคนขึ้นไปบนระเบียงเพื่อชมรถทิพย์ในท้องฟ้า ได้ยินเสียงอันไพเราะจึงปีติยินดีและขับร้องบทอันเป็นมงคล เมื่อเห็นมหาสมุทรแห่งนครของพระรามภายใต้พระจันทร์เต็มดวง เสียงโห่ร้องได้เพิ่มพูนขึ้น ดังคลื่นที่ซัดสาดในทะเลแห่งหมู่สตรี

Verse 20 (चौपाई)

इहाँ भानुकुल कमल दिवाकर। कपिन्ह देखावत नगर मनोहर।। सुनु कपीस अंगद लंकेसा। पावन पुरी रुचिर यह देसा।। जद्यपि सब बैकुंठ बखाना। बेद पुरान बिदित जगु जाना।। अवधपुरी सम प्रिय नहिं सोऊ। यह प्रसंग जानइ कोउ कोऊ।। जन्मभूमि मम पुरी सुहावनि। उत्तर दिसि बह सरजू पावनि।। जा मज्जन ते बिनहिं प्रयासा। मम समीप नर पावहिं बासा।। अति प्रिय मोहि इहाँ के बासी। मम धामदा पुरी सुख रासी।। हरषे सब कपि सुनि प्रभु बानी। धन्य अवध जो राम बखानी।।

ihā̃ bhānukula kamala divākara | kapinha dekhāvata nagara manohara || sunu kapīsa aṅgada laṅkesā | pāvana purī rucira yaha desā || jadyapi saba baikunṭha bakhānā | beda purāna bidita jagu jānā || avadhapurī sama priya nahiṁ soū | yaha prasaṅga jānai kou koū || janmabhūmi mama purī suhāvani | uttara disi baha sarajū pāvani || jā majjana te binahiṁ prayāsā | mama samīpa nara pāvahiṁ bāsā || ati priya mohi ihā̃ ke bāsī | mama dhāmadā purī sukha rāsī || haraṣe saba kapi suni prabhu bānī | dhanya avadha jo rāma bakhānī ||

ณ ที่นี้พระสุริยะ ผู้เป็นดวงอาทิตย์แก่ดอกบัวแห่งวงศ์สุริยะ ทรงแสดงนครอันงดงามนั้นแก่หมู่วานร จงฟัง ท่านพระเจ้าลิง ท่านอังคัท ท่านเจ้ากรุงลงกา แผ่นดินนี้งดงาม และนครนี้บริสุทธิ์ แม้ทุกคนจะสรรเสริญไวกุณฐ์ อันเป็นที่รู้จักในโลกโดยพระเวทและพระปุราณ แต่ไม่มีสิ่งใดเป็นที่รักแก่ข้าพเจ้าเหมือนอโยธยา น้อยคนนักที่จะเข้าใจความลี้ลับนี้ นครอันสวยงามนี้เป็นภูมิลำเนาแห่งกำเนิดของข้าพเจ้า ทางทิศเหนือไหลแม่น้ำสรยูอันศักดิ์สิทธิ์ โดยการอาบน้ำในแม่น้ำนั้น โดยมิต้องใช้ความพยายาม มนุษย์ทั้งหลายย่อมได้ที่อยู่ใกล้ชิดกับข้าพเจ้า ผู้อาศัยในนครนี้เป็นที่รักยิ่งแก่ข้าพเจ้า นครนี้เป็นผู้ประทานที่พำนักของข้าพเจ้า เป็นคลังแห่งความสุข หมู่วานรทั้งปวงปีติยินดีเมื่อได้ยินพระดำรัสขององค์พระผู้เป็นเจ้า อโยธยาเป็นสิริมงคลยิ่ง ซึ่งพระรามเองทรงสรรเสริญ

Verse 21 (दोहा/सोरठा)

आवत देखि लोग सब कृपासिंधु भगवान। नगर निकट प्रभु प्रेरेउ उतरेउ भूमि बिमान।।4(क)।। उतरि कहेउ प्रभु पुष्पकहि तुम्ह कुबेर पहिं जाहु। प्रेरित राम चलेउ सो हरषु बिरहु अति ताहु।।4(ख)।।

āvata dekhi loga saba kṛpāsiṁdhu bhagavāna | nagara nikaṭa prabhu prerēu utarēu bhūmi bimāna ||4(ka)|| utari kahēu prabhu puṣpakahi tumha kubera pahiṁ jāhu | prerita rāma calēu so haraṣu birahu ati tāhu ||4(kha)||

เมื่อเห็นมหาสมุทรแห่งพระกรุณาเสด็จมาใกล้ ประชาชนทั้งปวงจับจ้องดู ใกล้นคร องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงบัญชาให้รถทิพย์ลงสู่พื้นพสุธา เมื่อเสด็จลงจากรถ องค์พระผู้เป็นเจ้าตรัสแก่บุษบกว่า เจ้าจงกลับไปยังท้าวกุเวร เมื่อถูกส่งโดยพระราม รถนั้นก็เสด็จไป ด้วยความปีติ แต่ยังเจือด้วยความเจ็บปวดแห่งการพลัดพราก

Verse 22 (चौपाई)

आए भरत संग सब लोगा। कृस तन श्रीरघुबीर बियोगा।। बामदेव बसिष्ठ मुनिनायक। देखे प्रभु महि धरि धनु सायक।। धाइ धरे गुर चरन सरोरुह। अनुज सहित अति पुलक तनोरुह।। भेंटि कुसल बूझी मुनिराया। हमरें कुसल तुम्हारिहिं दाया।। सकल द्विजन्ह मिलि नायउ माथा। धर्म धुरंधर रघुकुलनाथा।। गहे भरत पुनि प्रभु पद पंकज। नमत जिन्हहि सुर मुनि संकर अज।। परे भूमि नहिं उठत उठाए। बर करि कृपासिंधु उर लाए।। स्यामल गात रोम भए ठाढ़े। नव राजीव नयन जल बाढ़े।।

āe bharata saṅga saba logā | kṛsa tana śrīraghubīra biyogā || bāmadeva basiṣṭha munināyaka | dekhe prabhu mahi dhari dhanu sāyaka || dhāi dhare guru carana saroruhā | anuj sahita ati pulaka tanoruhā || bheṁṭi kusala बूझī munirāyā | hamareṁ kusala tumhārihiṁ dāyā || sakala dvijanha mili nāyu māthā | dharma dhuraṁdhara raghukulnāthā || gahē bharata puni prabhu pada paṅkaja | namata jinhahi sura muni saṅkara aja || parē bhūmi nahiṁ uṭhata uṭhāe | bara kari kṛpāsiṁdhu ura lāe || syāmala gāta roma bhae ṭhāḍhe | nava rājīva nayana jala bāḍhe ||

ภรตะเสด็จมาพร้อมด้วยประชาชนทั้งปวง พระวรกายทรงผอมบางเพราะการพลัดพรากจากพระศรีรฆุวีร พวกพระวามเทวและพระวสิษฐ์ ผู้เป็นประมุขแห่งพระมุนี ทอดพระเนตรองค์พระผู้เป็นเจ้าประทับยืนบนพื้นพสุธา ทรงถือพระธนูและพระลูกศร ทรงวิ่งเข้ากอดพระบาทบัวบุบผาของพระคุรุ พร้อมด้วยพระอนุชา พระวรกายทรงพองใจด้วงความปีติโสมนัส หลังจากที่ได้พบกัน พระราชาธิราชแห่งพระมุนีตรัสถามถึงความเป็นอยู่ ความสุขของพวกเรามีได้ก็เพราะพระกรุณาของท่าน พราหมณ์ทั้งปวงพร้อมกันทรงโค้งคำนับแด่ธงชัยแห่งธรรมะ องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งวงศ์รฆุ แล้วภรตะทรงจับพระบาทบัวบุบผาขององค์พระผู้เป็นเจ้า พระบาทที่เทวดาและพระมุนี พระศังกระ และแม้กระทั่งพระพรหมทรงนมัสการ พระองค์ทรงซบลงบนพื้นและมิได้ทรงลุกขึ้นแม้จะถูกเชิญชวน มหาสมุทรแห่งพระกรุณา ทรงประทานพรและทรงยกขึ้นกอดแนบพระอุระ พระวรกายสีเข้มของพระรามทรงมีพระโลมาชูชัน จากพระเนตรดังบัวบานใหม่ หทัยน้ำไหลบ่าล้น

Verse 23 (छंद)

राजीव लोचन स्त्रवत जल तन ललित पुलकावलि बनी॥ अति प्रेम हृदयँ लगाइ अनुजहि मिले प्रभु त्रिभुअन धनी॥ प्रभु मिलत अनुजहि सोह मो पहिं जाति नहिं उपमा कही॥ जनु प्रेम अरु सिंगार तनु धरि मिले बर सुषमा लही॥1॥ बूझत कृपानिधि कुसल भरतहि बचन बेगि न आवई॥ सुनु सिवा सो सुख बचन मन ते भिन्न जान जो पावई॥ अब कुसल कौसलनाथ आरत जानि जन दरसन दियो॥ बूड़त बिरह बारीस कृपानिधान मोहि कर गहि लियो॥2॥

rājīva-locana stravata jala tana lalita pulakāvali banī. ati prema hṛdayã lagāi anujahi mile prabhu tribhuana dhanī.. prabhu milata anujahi soha mo pahĩ jāti nahĩ upamā kahī. janu prema aru siṅgāra tanu dhari mile bara suṣamā lahī..1.. būjhata kṛpānidhi kusala bharatahi bacana begi na āvaī. sunu sivā so sukha bacana mana te bhinna jāna jo pāvaī.. aba kusala kausalnātha ārata jāni jana darasana diyo. būṛata biraha bārīsa kṛpānidhāna mohi kara gahi liyo..2..

พระเนตรดังบัวบานของพระรามทรงหลั่งหทัยน้ำ พระวรกายอันงดงามทรงมีขนชูชันแห่งความปีติ ด้วยความรักไร้ขอบเขตพระองค์ทรงกอดพระอนุชาแนบพระหฤทัย องค์พระผู้เป็นเจ้า ผู้เป็นนายแห่งสามโลก ความงามแห่งการที่องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงพบพระอนุชานั้น เกินกว่าข้าพเจ้าจะเปรียบเทียบด้วยอุปมาใดๆ ราวกับความรักและความงามเองได้จุติเป็นรูปกายและพบกัน บรรลุซึ่งความงามอันยิ่งใหญ่ เมื่อมหาสมุทรแห่งพระกรุณาตรัสถามถึงความเป็นอยู่ของภรตะ พระดำรัสมิได้เปล่งออกมาโดยเร็ว ดูก่อนพระนางอุมา จงรู้เถิดว่าผู้ใดที่มีใจเหนือกว่าใจ ผู้ที่ได้ก้าวพ้นจากวาจาแห่งใจแล้ว เท่านั้นจะบรรลุและรู้จักพระดำรัสอันเป็นสุขเช่นนี้ บัดนี้องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโกศล ทรงทราบถึงความทุกข์ร้อนของผู้รับใช้ จึงประทานทัศนะให้ และเมื่อข้าพเจ้ากำลังจมอยู่ในมหาสมุทรแห่งการพลัดพราก องค์พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงพระกรุณาได้ทรงจับมือข้าพเจ้าและชักนำไปสู่ความปลอดภัย