Prakarana 7

Verse 113 (चौपाई)

निज बिकलता बिचारि बहोरी। बिहँसि गयउ ग्रह करि भय भोरी।। मंदोदरीं सुन्यो प्रभु आयो। कौतुकहीं पाथोधि बँधायो।। कर गहि पतिहि भवन निज आनी। बोली परम मनोहर बानी।। चरन नाइ सिरु अंचलु रोपा। सुनहु बचन पिय परिहरि कोपा।। नाथ बयरु कीजे ताही सों। बुधि बल सकिअ जीति जाही सों।। तुम्हहि रघुपतिहि अंतर कैसा। खलु खद्योत दिनकरहि जैसा।। अतिबल मधु कैटभ जेहिं मारे। महाबीर दितिसुत संघारे।। जेहिं बलि बाँधि सहजभुज मारा। सोइ अवतरेउ हरन महि भारा।। तासु बिरोध न कीजिअ नाथा। काल करम जिव जाकें हाथा।।

nija bikalatā bicāri bahorī | bihaṁsi gayau graha kari bhaya bhorī || mandodarīṁ sunyo prabhu āyo | kautukahīṁ pāthodhi baṁdhāyo || kara gahi patihi bhavana nija ānī | bolī parama manohara bānī || carana nāi siru aṁcalu ropā | sunahu bacana piya parihari kopā || nātha bayaru kīje tāhī soṁ | budhi bala sakia jīti jāhī soṁ || tumhahi raghupatihi antara kaisā | khalu khadyota dinakarahi jaisā || atibala madhu kaiṭabha jehiṁ māre | mahābīra diti-suta saṁghāre || jehiṁ bali bāṁdhi sahaja-bhuja mārā | soi avatareu harana mahi bhārā || tāsu birodha na kījia nāthā | kāla karama jiva jākeṁ hāthā ||

ทรงตรึกตรองความทุกข์ในพระองค์อีกครั้ง ท้าวราวณะทรงหัวเราะ แต่ความกลัวได้ยึดถือพระองค์อย่างหนัก นางมันโททรีทรงได้ยินว่าองค์พระผู้เป็นเจ้าเสด็จมาและดุจการละเล่น ทรงให้สร้างสะพานข้ามมหาสมุทร ทรงจับมือพระสวามีนำไปสู่วังของนางแล้วตรัสถ้อยคำอันหวานซื่อยิ่ง ทรงโค้งคำนับแด่บาทพระบุตร วางพระเศียรบนผ้าคลุมเพื่อทูลขอ แล้วตรัสว่า จงฟังพ่อจ๋า ละทิ้งความโกรธเสีย จงเป็นศัตรูกับผู้ที่ปัญญาและกำลังของท่านสามารถพิชิตได้เท่านั้น มีการเปรียบเทียบใดระหว่างท่านกับองค์พระรามเจ้าแห่งราคู ดั่งหิ่งห้อยต่อหน้าดวงอาทิตย์ ผู้ทรงปราบมธุและไกตภะผู้มีกำลังยิ่ง วีรบุรุษผู้ทำลายบุตรทิติ ผู้ทรงจำกัดพลีและปราบผู้มีปลายแขนทรนง พระองค์เสด็จลงมาเพื่อขจัดภาระแห่งแผ่นดิน อย่าทรงต่อต้านพระองค์เจ้าข้า กาล กรรม และชีวิตสถิตในพระหัตถ์ของพระองค์

Verse 114 (दोहा/सोरठा)

रामहि सौपि जानकी नाइ कमल पद माथ। सुत कहुँ राज समर्पि बन जाइ भजिअ रघुनाथ।।6।।

rāmahi saupi jānakī nāi kamala pada mātha | suta kahuṁ rāja samarpi bana jāi bhajiʿa raghunātha ||6||

จงมอบนางสีดาให้แด่องค์พระราม โค้งกราบพระเศียรแดนบาทบัวบุบผ้า มอบราชสมบัติให้โอรส เสด็จสู่ป่า และบูชาองค์พระรฆุนาถ

Verse 115 (चौपाई)

नाथ दीनदयाल रघुराई। बाघउ सनमुख गएँ न खाई।। चाहिअ करन सो सब करि बीते। तुम्ह सुर असुर चराचर जीते।। संत कहहिं असि नीति दसानन। चौथेंपन जाइहि नृप कानन।। तासु भजन कीजिअ तहँ भर्ता। जो कर्ता पालक संहर्ता।। सोइ रघुवीर प्रनत अनुरागी। भजहु नाथ ममता सब त्यागी।। मुनिबर जतनु करहिं जेहि लागी। भूप राजु तजि होहिं बिरागी।। सोइ कोसलधीस रघुराया। आयउ करन तोहि पर दाया।। जौं पिय मानहु मोर सिखावन। सुजसु होइ तिहुँ पुर अति पावन।।

nātha dīnadayāla raghurāī | bāghau sanmukha gaeṁ na khāī || cāhia karana so saba kari bīte | tumha sur asura carācara jīte || saṁta kahahiṁ asi nīti dasānana | cauthēṁpana jāihi nṛpa kānana || tāsu bhajana kījia tahaṁ bhartā | jo kartā pālaka saṁhartā || soi raghuvīra pranata anurāgī | bhajahu nātha mamatā saba tyāgī || munibara jatanu karahiṁ jehi lāgī | bhūpa rāju taji hohiṁ birāgī || soi kosaladhīsa raghurāyā | āyau karana tohi para dāyā || jauṁ piya mānahu mora sikhāvana | sujasu hoi tihuṁ pura ati pāvana ||

เจ้าข้า องค์พระรามผู้ทรงเมตตาต่อผู้ยากไร้ แม้เสือยังไม่กินผู้ที่มาตรงหน้ามัน สิ่งที่ต้องกระทำ พระองค์ทรงกระทำแล้ว ท่านได้พิชิตเทพ อสูร และสรรพสัตว์ทั้งปวง บรรดานักบุญสอนนโยบายนี้ ท้าวทศกัณฐ์เจ้าข้า ในวัยที่สี่พระราชาควรเสด็จสู่ป่า ณ ที่นั้น สามีจ๋า จงบูชาพระองค์ผู้เป็นผู้สร้าง ผู้รักษา และผู้ทำลาย องค์วีรแห่งราคูนั้นทรงรักผู้ที่น้อมวอน จงบูชาพระองค์เจ้าข้า ละทิ้งความผูกพันทั้งปวง เพื่อพระองค์บรรดามุนีผู้ยิ่งใหญ่ตั้งใจบำเพ็ญ พระราชาทรงสละราชย์และเป็นผู้ไม่ยึดมั่น องค์พระรามเจ้าแห่งโกสลนั้นเสด็จมาเพื่อทรงแสดงความเมตตาแก่ท่าน หากพ่อจ๋าทรงรับคำแนะนำของหม่อม ชื่อเสียงอันดีของท่านจะบริสุทธิ์ยิ่งในสามโลก

Verse 116 (दोहा/सोरठा)

अस कहि नयन नीर भरि गहि पद कंपित गात। नाथ भजहु रघुनाथहि अचल होइ अहिवात।।7।।

asa kahi nayan nīra bhari gahi pada kampita gāta | nātha bhajahu raghunāthahi acala hoi ahi-vāta ||7||

ตรัสเช่นนั้นแล้ว พระเนตรหลั่งน้ำตา ทรงกอดบาทพระบุตร พระวรกายสั่นสะท้าน แล้วตรัสว่า เจ้าข้า จงบูชาองค์พระรฆุนาถ จงยืนหยัดมั่นคง อย่าถูกครอบงำด้วยความหวาดกลัวดั่งงู

Verse 117 (चौपाई)

तब रावन मयसुता उठाई। कहै लाग खल निज प्रभुताई।। सुनु तै प्रिया बृथा भय माना। जग जोधा को मोहि समाना।। बरुन कुबेर पवन जम काला। भुज बल जितेउँ सकल दिगपाला।। देव दनुज नर सब बस मोरें। कवन हेतु उपजा भय तोरें।। नाना बिधि तेहि कहेसि बुझाई। सभाँ बहोरि बैठ सो जाई।। मंदोदरीं हदयँ अस जाना। काल बस्य उपजा अभिमाना।। सभाँ आइ मंत्रिन्ह तेंहि बूझा। करब कवन बिधि रिपु सैं जूझा।। कहहिं सचिव सुनु निसिचर नाहा। बार बार प्रभु पूछहु काहा।। कहहु कवन भय करिअ बिचारा। नर कपि भालु अहार हमारा।।

taba rāvan maya-sutā uṭhāī | kahai lāga khala nija prabhutāī || sunu tai priyā bṛthā bhaya mānā | jaga jodhā ko mohi samānā || baruṇa kubera pavana jama kālā | bhuja bala jiteũ sakala diga-pālā || deva danuja nara saba basa morẽ | kavan hetu upajā bhaya torẽ || nānā bidhi tehi kahesi bujhāī | sabhā̃ bahori baiṭha so jāī || mandodarī̃ hṛdayã asa jānā | kāla basya upajā abhimānā || sabhā̃ āi mantrinh tẽhi būjhā | karaba kavan bidhi ripu saĩ jūjhā || kahahĩ saciva sunu nisicara-nāhā | bāra bāra prabhu pūchahu kāhā || kahahu kavan bhaya kari'a bicārā | nara kapi bhālu ahāra hamārā ||

แล้วท้าวราวณะทรงยกนางมันโททรีธิดาของมายะขึ้น และในความเลวทรามนั้น ทรงเริ่มอวดอำนาจของพระองค์ จงฟังที่รัก ท่านหวาดกลัวโดยไร้เหตุผล นักรบใดในโลกเสมอเรา ด้วยกำลังพระกรเราพิชิตผู้พิทักษ์ทิศทั้งปวง พระวรุณ พระกุเวร พระวายุ พระยม และแม้กระทั่งกาล เทพ อสูร และมนุษย์ทั้งหมดอยู่ในอำนาจเรา เพราะเหตุใดความกลัวจึงเกิดในท่าน นางทรงพยายามทำให้พระองค์เข้าใจในหลายประการ แต่พระองค์เสด็จกลับประทับในสภาอีกครั้ง นางมันโททรีทรงเข้าใจในพระหฤทัย ภายใต้อำนาจแห่งมรณะ ความทะนงของพระองค์ได้ลุกลามขึ้น เสด็จมาสู่ราชสภา ทรงถามบรรดามนตรีว่า จะรบกับศัตรูด้วยวิธีใด บรรดาที่ปรึกษาทูลว่า จงฟังเจ้าแห่งพวกรากษส ไยทรงถามซ้ำแล้วซ้ำอีก มีความกลัวใดที่ต้องชั่งวัด มนุษย์ ลิง และหมีเป็นเหยื่อของเรานั่นเอง

Verse 118 (दोहा/सोरठा)

सब के बचन श्रवन सुनि कह प्रहस्त कर जोरि। निति बिरोध न करिअ प्रभु मत्रिंन्ह मति अति थोरि।।8।।

saba ke bacana śravan suni kaha prahasta kara jori | nīti birodha na kari'a prabhu mantrinh mati ati thori ||8||

ทรงฟังถ้อยคำของทุกคนแล้ว ท้าวปรหัสตะทูลด้วยพระหัตถ์ประนม เจ้าข้า อย่าฝ่าฝืนคำแนะนำอันชอบธรรม วิจารณญาณของบรรดามนตรีนั้นเบาบางนัก

Verse 119 (चौपाई)

कहहिं सचिव सठ ठकुरसोहाती। नाथ न पूर आव एहि भाँती।। बारिधि नाघि एक कपि आवा। तासु चरित मन महुँ सबु गावा।। छुधा न रही तुम्हहि तब काहू। जारत नगरु कस न धरि खाहू।। सुनत नीक आगें दुख पावा। सचिवन अस मत प्रभुहि सुनावा।। जेहिं बारीस बँधायउ हेला। उतरेउ सेन समेत सुबेला।। सो भनु मनुज खाब हम भाई। बचन कहहिं सब गाल फुलाई।। तात बचन मम सुनु अति आदर। जनि मन गुनहु मोहि करि कादर।। प्रिय बानी जे सुनहिं जे कहहीं। ऐसे नर निकाय जग अहहीं।। बचन परम हित सुनत कठोरे। सुनहिं जे कहहिं ते नर प्रभु थोरे।। प्रथम बसीठ पठउ सुनु नीती। सीता देइ करहु पुनि प्रीती।।

kahahĩ saciva saṭha ṭhakura-sohātī | nātha na pūra āva ehi bhā̃tī || bāridhi nāghi eka kapi āvā | tāsu carita mana mahũ sabu gāvā || chudhā na rahī tumhahi taba kāhū | jārat nagaru kasa na dhari khāhū || sunata nīka āgẽ dukha pāvā | sacivan asa mata prabhūhi sunāvā || jehĩ bārīsa bãdhāyu hela | utareu sena sameta subelā || so bhanu manuja khāba hama bhāī | bacana kahahĩ saba gāla phulāī || tāta bacana mama sunu ati ādara | jani mana gunahu mohi kari kādara || priya bānī je sunahĩ je kahahī̃ | aise nara nikāya jaga ahahī̃ || bacana parama hita sunata kaṭhore | sunahĩ je kahahĩ te nara prabhu thore || prathama basīṭha paṭhau sunu nītī | sītā dei karahu puni prītī ||

บรรดามนตรีผู้เป็นคนโง่ถนัดในการประจบสอพลอพระนาย ทูลว่า เจ้าข้า ไม่มีนครใดตั้งอยู่ได้ในเช่นนี้ ลิงตัวเดียวกระโดดข้ามมหาสมุทร วีรกรรมของมันถูกร้องขับขานในใจทุกคน เมื่อความหิวกระหายในการทำลายของท่านยังไม่สิ้นสุด ไยท่านไม่จับกินมันเมื่อมันเผาเมือง ได้ยินดังนั้น ทรงรู้สึกทุกข์ใหม่ และบรรดาที่ปรึกษาทูลคำแนะนำเช่นนั้นแด่พระนาย ผู้ที่สร้างสะพานข้ามทะเลได้อย่างง่ายดายได้ยกพลขึ้นบนเขาสุเวลพร้อมกองทัพ และท่านพูดถึงการกินมนุษย์เหล่านั้น พี่น้อง พวกเขากล่าวพลางพองแก้มด้วยความอวดดี แล้วผู้หนึ่งทูลว่า ลูกเอ๋ย จงฟังคำของเราด้วยความเคารพยิ่ง อย่าชั่งด้วยความคิดว่าเราขลาด ผู้ที่พูดและฟังแต่ถ้อยคำอันพอใจ คนเช่นนั้นมีมากในโลก แต่ผู้ที่สามารถพูดและฟังถ้อยคำที่แข็งกระด้างแต่เป็นประโยชน์ยิ่ง คนเช่นนั้นหาได้น้อยนัก ขั้นต้น จงส่งพระวสิษฐ์เป็นทูต นี่คือนโยบายอันชอบธรรม คืนนางสีดาและสถาปนามิตรภาพ

Verse 120 (दोहा/सोरठा)

नारि पाइ फिरि जाहिं जौं तौ न बढ़ाइअ रारि। नाहिं त सन्मुख समर महि तात करिअ हठि मारि।।9।।

nāri pāi phiri jāhĩ jaũ tau na baṛhāi'a rāri | nāhĩ ta sanmukha samara mahĩ tāta kari'a haṭhi māri ||9||

หากได้นางคืนแล้วเขาถอยกลับ ก็อย่ายุแหย่ให้บาดหมาง แต่หากไม่เช่นนั้น ลูกเอ๋ย จงประจันหน้ารบและสังหารพวกเขาด้วยความแน่วแน่มั่นคง

Verse 121 (चौपाई)

लंकाँ भयउ कोलाहल भारी। सुना दसानन अति अहँकारी।। देखहु बनरन्ह केरि ढिठाई। बिहँसि निसाचर सेन बोलाई।। आए कीस काल के प्रेरे। छुधावंत सब निसिचर मेरे।। अस कहि अट्टहास सठ कीन्हा। गृह बैठे अहार बिधि दीन्हा।। सुभट सकल चारिहुँ दिसि जाहू। धरि धरि भालु कीस सब खाहू।। उमा रावनहि अस अभिमाना। जिमि टिट्टिभ खग सूत उताना।। चले निसाचर आयसु मागी। गहि कर भिंडिपाल बर साँगी।। तोमर मुग्दर परसु प्रचंडा। सुल कृपान परिघ गिरिखंडा।। जिमि अरुनोपल निकर निहारी। धावहिं सठ खग मांस अहारी।। चोंच भंग दुख तिन्हहि न सूझा। तिमि धाए मनुजाद अबूझा।।

laṅkā̃ bhayau kolāhala bhārī | sunā dasānana ati ahaṅkārī || dekhahu banaranha keri ḍhiṭhāī | bihaṁsi nisācara sena bolāī || āe kīsa kāla ke prerē | chudhāvanta saba nisicara merē || asa kahi aṭṭahāsa saṭha kīnhā | gṛha baiṭhē ahāra bidhi dīnhā || subhaṭ sakala cārihũ disi jāhū | dhari dhari bhālu kīsa saba khāhū || umā rāvanahi asa abhimānā | jimi ṭiṭṭibha khaga sūta utānā || calē nisācara āyasu māgī | gahi kara bhiṇḍipāla bara sā̃gī || tomara mugdara parasu pracaṇḍā | sula kṛpāna parigha girikhaṇḍā || jimi aruṇopala nikara nihārī | dhāvahiṁ saṭha khaga māṁsa-ahārī || coṅca bhaṅga dukha tinhahi na sūjhā | timi dhāē manujāda abūjhā ||

ในกรุงลงกาเกิดความโกลาหลอย่างยิ่ง ท้าวราวณะผู้ทรงอหังการได้ยินเสียงนั้น จงดูความอวดดีของพวกลิง พระองค์ทรงหัวเราะและเรียกกองทัพอสูร พวกมันมาตามบัญชาแห่งมรณะ อสูรทั้งหมดของเราหิวโหย ทรงตรัสเช่นนั้นในความเลวทราม ทรงหัวเราะเยาะเย้ย และจากวังมีพระบัญชาให้เลี้ยงอาหาร จงให้บรรดานักรบออกไปทั้งสี่ทิศ จับหมีและลิงกินเป็นอาหาร โอ พระนางอุมา ความทะนงของท้าวราวณะเป็นเช่นนั้น ดั่งนกติตติภะน้อยที่ท้าทายมหาสมุทรอย่างบ้าบิ่น พวกอสูรออกเดินทางขออนุญาต จับหอกและทวนยาวในมือ กระบอง ขวาน ตรีศูล ดาบ คทาเหล็ก และแม้ก้อนภูเขา ดั่งนกกินเนื้อพุ่งเข้าหากองหินแดง พวกโง่เขลาวิ่งเข้าไป แม้จะงอยแตกก็ไม่รับรู้ความเจ็บปวด เช่นนั้นแหละคนพาลพุ่งเข้าอย่างไม่รู้ตัว

Verse 122 (दोहा/सोरठा)

नानायुध सर चाप धर जातुधान बल बीर। कोट कँगूरन्हि चढ़ि गए कोटि कोटि रनधीर।।40।।

nānāyudha sara cāpa dhara jātudhāna bala bīra | koṭa kaṅgūranhi caṛhi gae koṭi koṭi raṇadhīra ||40||

ถืออาวุธนานาชนิด ธนูและลูกศร บรรดายักษ์รากษสผู้กล้าทั้งหลาย ด้วยจำนวนโกฏิแล้วโกฏิ ได้ปีนขึ้นไปบนกำแพงป้อม

Verse 123 (चौपाई)

कोट कँगूरन्हि सोहहिं कैसे। मेरु के सृंगनि जनु घन बैसे।। बाजहिं ढोल निसान जुझाऊ। सुनि धुनि होइ भटन्हि मन चाऊ।। बाजहिं भेरि नफीरि अपारा। सुनि कादर उर जाहिं दरारा।। देखिन्ह जाइ कपिन्ह के ठट्टा। अति बिसाल तनु भालु सुभट्टा।। धावहिं गनहिं न अवघट घाटा। पर्बत फोरि करहिं गहि बाटा।। कटकटाहिं कोटिन्ह भट गर्जहिं। दसन ओठ काटहिं अति तर्जहिं।। उत रावन इत राम दोहाई। जयति जयति जय परी लराई।। निसिचर सिखर समूह ढहावहिं। कूदि धरहिं कपि फेरि चलावहिं।।

koṭa kaṅgūranhi sohahiṁ kaisē | meru ke sṛṅgani janu ghana baisē || bājahiṁ ḍhola nisāna jujhāū | suni dhuni hoi bhaṭanha mana cāū || bājahiṁ bhēri naphīri apārā | suni kādara ura jāhiṁ darārā || dekhini jāi kapinha ke ṭhaṭṭā | ati bisāla tanu bhālu subhaṭṭā || dhāvahiṁ ganahiṁ na avaghaṭa ghāṭā | parbata phori karahiṁ gahi bāṭā || kaṭakaṭāhiṁ koṭinha bhaṭa garjahiṁ | dasana oṭha kāṭahiṁ ati tarjahiṁ || uta rāvan ita rāma dohāī | jayati jayati jaya parī larāī || nisicara sikhara samūha ḍhahāvahiṁ | kūdi dharahiṁ kapi phēri calāvahiṁ ||

กำแพงป้อมงดงามเพียงใด ดั่งเมฆปกคลุมยอดเขาเมรุ! กลองศึกและสัญญาณรบดังขึ้น ได้ยินเสียงอึกทึก ใจของนักรบพลันกระหายศึก กลองใหญ่และแตรนับไม่ถ้วนบรรเลง ได้ยินเสียง ผู้ขลาดกลัวรู้สึกอกแตกออก การเย้ยหยันของฝูงลิงนั้นทนไม่ได้ หมีนักรบมีร่างกายใหญ่โต พวกเขาบุกทะลัก ไม่นับความอันตราย ผ่าภูเขาเพื่อเบิกทาง โกฏิแล้วโกฏิของนักรบขบกรนและคำราม กัดฟันและริมฝีปากด้วยความดุร้าย ที่นั่นร้องว่าราวณะ! ที่นี่ร้องว่าราม! ชัยชนะ ชัยชนะ! การรบเริ่มขึ้นแล้ว พวกอสูรโค่นยอดหอคอย กระโดดเข้าคว้าแล้วขว้างกลับไป

Verse 124 (छंद)

धरि कुधर खंड प्रचंड कर्कट भालु गढ़ पर डारहीं। झपटहिं चरन गहि पटकि महि भजि चलत बहुरि पचारहीं।। अति तरल तरुन प्रताप तरपहिं तमकि गढ़ चढ़ि चढ़ि गए। कपि भालु चढ़ि मंदिरन्ह जहँ तहँ राम जसु गावत भए।।

dhari kudhara khaṇḍa pracaṇḍa karkaṭa bhālu gaṛha para ḍārahī | jhapaṭahiṁ carana gahi paṭaki mahi bhaji calata bahuri pacārahī || ati tarala taruna pratāpa tarapahiṁ tamaki gaṛha caṛhi caṛhi gae | kapi bhālu caṛhi mandiranha jahã tahã rāma jasu gāvata bhae ||

คว้าก้อนภูเขาขนาดใหญ่ หมีนักรบผู้ดุร้ายขว้างใส่ป้อม พวกเขาโฉบเข้าคว้าเท้าศัตรู ทุบลงบนพื้นดิน หนีไปแล้วกลับมาโจมตีอีก ด้วยความกล้าหาญของวัยหนุ่มที่กระวนกระวาย พวกเขาปีนขึ้นกำแพงซ้ำแล้วซ้ำเล่า ลิงและหมีขึ้นไปบนวังทั่วทุกแห่ง และเริ่มร้องสรรเสริญพระนามของพระราม

Verse 125 (दोहा/सोरठा)

एकु एकु निसिचर गहि पुनि कपि चले पराइ। ऊपर आपु हेठ भट गिरहिं धरनि पर आइ।।41।।

eku eku nisicara gahi puni kapi calē parāi | ūpara āpu hēṭha bhaṭ girahiṁ dharani para āi ||41||

คว้าอสูรทีละตน ลิงทั้งหลายแล้ววิ่งหนีไป ลิงอยู่ด้านบน นักรบอยู่ด้านล่าง พวกเขาล้มลงสู่พื้นดิน

Verse 126 (चौपाई)

राम प्रताप प्रबल कपिजूथा। मर्दहिं निसिचर सुभट बरूथा।। चढ़े दुर्ग पुनि जहँ तहँ बानर। जय रघुबीर प्रताप दिवाकर।। चले निसाचर निकर पराई। प्रबल पवन जिमि घन समुदाई।। हाहाकार भयउ पुर भारी। रोवहिं बालक आतुर नारी।। सब मिलि देहिं रावनहि गारी। राज करत एहिं मृत्यु हँकारी।। निज दल बिचल सुनी तेहिं काना। फेरि सुभट लंकेस रिसाना।। जो रन बिमुख सुना मैं काना। सो मैं हतब कराल कृपाना।। सर्बसु खाइ भोग करि नाना। समर भूमि भए बल्लभ प्राना।। उग्र बचन सुनि सकल डेराने। चले क्रोध करि सुभट लजाने।। सन्मुख मरन बीर कै सोभा। तब तिन्ह तजा प्रान कर लोभा।।

rāma pratāpa prabala kapijūthā | mardahiṃ nisicara subhaṭa barūthā || caṛhe durga puni jahaṃ tahaṃ bānara | jaya raghubīra pratāpa divākara || cale nisācara nikara parāī | prabala pavana jimi ghana samudāī || hāhākāra bhayau pura bhārī | rovahiṃ bālaka ātura nārī || saba mili dehiṃ rāvanahi gārī | rāja karata ehiṃ mṛtyu haṃkārī || nija dala bicala sunī tehiṃ kānā | pheri subhaṭa laṅkesa risānā || jo rana bimukha sunā maiṃ kānā | so maiṃ hataba karāla kṛpānā || sarbasu khāi bhoga kari nānā | samara bhūmi bhae ballabha prānā || ugra bacana suni sakala ḍerāne | cale krodha kari subhaṭa lajāne || san mukha marana bīra kai sobhā | taba tinhiṃ tajā prāna kara lobhā ||

ด้วยอำนาจอันยิ่งใหญ่ของพระราม ฝูงลิงกลายเป็นผู้ดุร้าย และพวกเขาบดขยี้กองทัพรากษส ลิงทั้งหลายบุกขึ้นกำแพงทุกแห่ง ร้องว่า ชัยแด่ราฆุวีร พระเกียรติของพระองค์ดั่งดวงอาทิตย์! แถวอสูรหนีกระจัดกระจาย ดั่งเมฆถูกพัดด้วยลมแรง เสียงครวญครางดังกึกก้องไปทั่วเมือง เด็กๆร้องไห้ สตรีทั้งหลายโศกเศร้า ทุกคนพร้อมใจกันสาปแช่งราวณะว่า ปกครองเช่นนี้ ท่านได้เรียกมรณะมาเอง! ราวณะได้ยินว่ากองทัพของตนสั่นคลอน ทรงพิโรธ ทรงเรียกรวบรวมนักรบทั้งหลายว่า ผู้ใดหันหลังหนีจากสนามรบ เราจะตัดคอด้วยดาบอันน่าเกรงขามนั้นเอง เจ้าทั้งหลายกินทรัพย์สมบัติของเราจนหมด เพลิดเพลินกับทุกสิ่ง จงถือว่าชีวิตของเจ้ามีค่าเฉพาะบนสนามรบเท่านั้น! ได้ยินคำเหล่านี้ ทุกคนหวาดกลัว แต่ด้วยความละอาย นักรบทั้งหลายออกศึกด้วยความโกรธ การตายเผชิญหน้าศัตรูคือศักดิ์ศรีของวีรบุรุษ ดังนั้นพวกเขาจึงละทิ้งความยึดติดในชีวิต

Verse 127 (दोहा/सोरठा)

बहु आयुध धर सुभट सब भिरहिं पचारि पचारि। ब्याकुल किए भालु कपि परिघ त्रिसूलन्हि मारी।।42।।

bahu āyudha dhara subhaṭa saba bhirahiṃ pacāri pacāri | byākula kie bhālu kapi parigha trisūlanhi mārī ||42||

ถืออาวุธนานาชนิด นักรบทั้งหลายประชิดและต่อสู้ ท้าทายซ้ำแล้วซ้ำเล่า ด้วยกระบองเหล็กและตรีศูล พวกเขาตีหมีและลิง ทำให้สับสนอย่างยิ่ง

Verse 128 (चौपाई)

भय आतुर कपि भागन लागे। जद्यपि उमा जीतिहहिं आगे।। कोउ कह कहँ अंगद हनुमंता। कहँ नल नील दुबिद बलवंता।। निज दल बिकल सुना हनुमाना। पच्छिम द्वार रहा बलवाना।। मेघनाद तहँ करइ लराई। टूट न द्वार परम कठिनाई।। पवनतनय मन भा अति क्रोधा। गर्जेउ प्रबल काल सम जोधा।। कूदि लंक गढ़ ऊपर आवा। गहि गिरि मेघनाद कहुँ धावा।। भंजेउ रथ सारथी निपाता। ताहि हृदय महुँ मारेसि लाता।। दुसरें सूत बिकल तेहि जाना। स्यंदन घालि तुरत गृह आना।।

bhaya ātura kapi bhāgana lāge | jadyapi umā jītihahiṃ āge || kou kaha kahaṃ aṅgada hanumaṃtā | kahaṃ nala nīla dubida balavaṃtā || nija dala bikala sunā hanumānā | pacchima dvāra rahā balavānā || meghanāda tahaṃ karai larāī | ṭūṭa na dvāra parama kaṭhināī || pavana-tanaya mana bhā ati krodhā | garjeu prabala kāla sama jodhā || kūdi laṅka gaṛha ūpara āvā | gahi giri meghanāda kahuṃ dhāvā || bhaṃjeu ratha sārathī nipātā | tāhi hṛdaya mahuṃ māresi lātā || dusareṃ sūta bikala tehi jānā | syaṃdana ghāli turata gṛha ānā ||

ลิงทั้งหลายตกใจตื่นตระหนกเริ่มหนี แม้ว่า อุมาเทวี ชัยชนะจะเป็นของพวกเขาในที่สุด บางคนร้องว่า อังคัทอยู่ที่ไหน? หนุมานอยู่ที่ไหน? นลและนีลอยู่ที่ไหน? ทวิวิทผู้ทรงพลังอยู่ที่ไหน? หนุมานได้ยินว่ากองทัพของตนสั่นคลอน ท่านยืนหยัดแข็งแกร่งที่ประตูทิศตะวันตก ที่นั่นเมฆนาทรบอยู่ และประตูนั้นไม่แตก เพราะแข็งแกร่งยิ่งนัก บุตรแห่งวายุเพลิงพิโรธและคำรามดั่งมรณะผู้ทรงพลัง กระโดดขึ้นบนป้อมลงกา ท่านพุ่งเข้าหาเมฆนาท คว้าภูเขาไว้ในมือ ท่านทุบทำลายรถศึกและโค่นสารถี เตะเข้าที่อกของเขา สารถีอีกคนหนึ่งตกใจ รีบขึรถม้าและมุ่งหน้ากลับบ้านทันที

Verse 129 (दोहा/सोरठा)

अंगद सुना पवनसुत गढ़ पर गयउ अकेल। रन बाँकुरा बालिसुत तरकि चढ़ेउ कपि खेल।।43।।

aṅgada sunā pavanasuta gaṛha para gayau akela | rana bāṅkurā bālisuta taraki caṛheu kapi khela ||43||

อังคัทได้ยินว่าบุตรแห่งวายุเทวบุตรได้ขึ้นไปบนกำแพงป้อมเพียงลำพัง บุตรแห่งพาลีผู้กระหายศึก กระโดดขึ้นไป ถือเป็นเพียงการเล่นของลิง

Verse 130 (चौपाई)

जुद्ध बिरुद्ध क्रुद्ध द्वौ बंदर। राम प्रताप सुमिरि उर अंतर।। रावन भवन चढ़े द्वौ धाई। करहि कोसलाधीस दोहाई।। कलस सहित गहि भवनु ढहावा। देखि निसाचरपति भय पावा।। नारि बृंद कर पीटहिं छाती। अब दुइ कपि आए उतपाती।। कपिलीला करि तिन्हहि डेरावहिं। रामचंद्र कर सुजसु सुनावहिं।। पुनि कर गहि कंचन के खंभा। कहेन्हि करिअ उतपात अरंभा।। गर्जि परे रिपु कटक मझारी। लागे मर्दै भुज बल भारी।। काहुहि लात चपेटन्हि केहू। भजहु न रामहि सो फल लेहू।।

juddha biruddha kruddha dvau baṃdara | rāma pratāpa sumiri ura aṃtara || rāvana bhavana caṛhe dvau dhāī | karahi kosalādhīsa dohāī || kalasa sahita gahi bhavanu ḍhahāvā | dekhi nisācara-pati bhaya pāvā || nāri bṛṃda kara pīṭahiṃ chātī | aba dui kapi āe utapātī || kapilīlā kari tinhahi ḍerāvahiṃ | rāmacandra kara sujasu sunāvahiṃ || puni kara gahi kaṃcana ke khaṃbhā | kahenhi kari'a utapāta araṃbhā || garji pare ripu kaṭaka majhārī | lāge mardai bhuja bala bhārī || kāhuhi lāta capeṭanhi kehū | bhajahu na rāmahi so phala lehū ||

ลิงทั้งสองผู้ทรงพิโรธและเป็นปฏิปักษ์ต่อศัตรู ระลึกถึงอำนาจของพระรามในใจ ทั้งสองรีบปีนขึ้นไปในวังของราวณะ ร้องเรียกนามแห่งองค์ประมุขแห่งโกศล คว้าตัวอาคารพร้อมยอดปราสาท ทำให้พังทลายลง ทรงเห็นดังนั้น จอมอสูรก็หวาดกลัว บรรดาสตรีตบอกครวญครางว่า บัดนี้ลิงสองตนมาถึงแล้ว มาพร้อมกับความหายนะ! ด้วยการเล่นของลิง พวกเขาทำให้ทุกคนหวาดกลัว และประกาศเกียรติคุณอันงดงามของพระรามจันทร์ อีกครั้งคว้าเสาทองคำ และตะโกนว่า จงเริ่มความหายนะเถิด! คำรามแล้วพุ่งเข้าไปในกองทัพศัตรู เริ่มบดขยี้ด้วยน้ำหนักแขนอันทรงพลัง บ้างถูกเตะ บ้างถูกตบ ผู้ใดไม่ลี้ภัยในพระราม จงรับผลกรรมนั้นเถิด!

Verse 131 (दोहा/सोरठा)

एक एक सों मर्दहिं तोरि चलावहिं मुंड। रावन आगें परहिं ते जनु फूटहिं दधि कुंड।।44।।

eka eka soṃ mardahiṃ tori calāvahiṃ muṇḍa | rāvan āgeṃ parahiṃ te janu phūṭahiṃ dadhi kuṇḍa ||44||

ทีละคนพวกเขาบดขยี้ ถอดศีรษะแล้วขว้างทิ้ง ศีรษะเหล่านั้นตกลงต่อหน้าราวณะ ดูราวกับหม้อนมข้นแตกออก

Verse 132 (चौपाई)

महा महा मुखिआ जे पावहिं। ते पद गहि प्रभु पास चलावहिं।। कहइ बिभीषनु तिन्ह के नामा। देहिं राम तिन्हहू निज धामा।। खल मनुजाद द्विजामिष भोगी। पावहिं गति जो जाचत जोगी।। उमा राम मृदुचित करुनाकर। बयर भाव सुमिरत मोहि निसिचर।। देहिं परम गति सो जियँ जानी। अस कृपाल को कहहु भवानी।। अस प्रभु सुनि न भजहिं भ्रम त्यागी। नर मतिमंद ते परम अभागी।। अंगद अरु हनुमंत प्रबेसा। कीन्ह दुर्ग अस कह अवधेसा।। लंकाँ द्वौ कपि सोहहिं कैसें। मथहि सिंधु दुइ मंदर जैसें।।

mahā mahā mukhiā je pāvahiṃ | te pada gahi prabhu pāsa calāvahiṃ || kahai bibhīṣanu tinh ke nāmā | dehiṃ rāma tinhahū nija dhāmā || khala manujād dvijāmiṣa bhogī | pāvahiṃ gati jo jācat jogī || umā rāma mṛdu-cita karunākara | bayara bhāva sumirata mohi nisi-cara || dehiṃ parama gati so jiyã jāni | asa kṛpāla ko kahahu bhavānī || asa prabhu suni na bhajahiṃ bhrama tyāgī | nara mati-manda te parama abhāgī || aṅgada aru hanumaṃta prabesā | kīnha durga asa kaha avadhesā || laṅkā̃ dvau kapi sohahiṃ kaiseṃ | mathahiṃ siṃdhu dui maṃdara jaiseṃ ||

บรรดาผู้นำผู้ยิ่งใหญ่ที่ถูกจับได้ถูกนำตัวมา ยึดเท้าพระผู้เป็นเจ้า มาสู่เบื้องพระพักตร์ พระวิภีษณะทรงบอกนามของเขาเหล่านั้น และพระรามทรงประทานแม้แก่เขาเหล่านั้นซึ่งสถานะของพระองค์เอง แม้เป็นคนชั่ว กินเนื้อมนุษย์ กระทั่งกินพราหมณ์ พวกเขาได้รับสภาพที่โยคีทั้งหลายอ้อนวอนขอ โอ้พระอุมา พระรามทรงมีพระทัยอ่อนโยน เป็นเหมืองแห่งความกรุณา แม้บรรดาอสูรที่ระลึกถึงข้าด้วยความเป็นศัตรู พระองค์ทรงประทานการปลดปล่อยสูงสุด จงบอกข้าเถิด พระภวานี ใครเมตตาเช่นพระองค์? แต่ได้ยินเช่นนี้เกี่ยวกับพระเจ้า มนุษย์ไม่บูชาพระองค์ ละทิ้งความหลง บรรดามนุษย์ผู้มีปัญญาทึบเหล่านั้นเป็นผู้โชคร้ายยิ่ง ในขณะนั้นพระอังคทและพระหนุมานเสด็จเข้าสู่ป้อม ตามที่พระเจ้าแห่งอโยธยาตรัส ในกรุงลงกา พระวานรทั้งสองส่องประกายดั่งภูเขามันทระสองลูกกวนมหาสมุทร