सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘मंगल के संस्कार’ का द्वार। बालकाण्ड में रामकथा केवल कथानक नहीं, साधक के चित्त में ‘श्रद्धा–प्रेम–मंगल’ की प्रथम स्थापना है। यहाँ विवाह-उत्सव जैसे सामाजिक संस्कार भी ‘ईश्वर-सान्निध्य’ में रूपान्तरित होकर साधना बनते हैं—सुनना/गाना/स्मरण करना ही सीढ़ी का पहला पायदान है।
ในส่วนนี้ รสที่เด่นคือมงคลและอุตสาหะ (อานันทรส) ซึ่งภายในไหลพุ่งของกรุณาที่ทำให้วินัยอ่อนโยน (อารมณ์แห่งทาสยะ) บนผิวเผิน ความภักดีของพระเจ้าทศรถ ทรงซบพระบาทพร้อมด้วยพระบรมวงศ์ทั้งหมด และความปีติของวิศวามิตร สิ่งเหล่านี้สร้างการบรรจบกันของราชธรรมและภักติธรรม กวีฝีมือของตุลสีที่นี่กลายเป็น "การพิสูจน์ด้วยประสบการณ์จริง" มากกว่า "เรื่องราว" โดยกล่าวว่า "นิช คีรา ปาวนี กรัน การัน" พระองค์ทรงทำให้วาจาเองเป็นตีรถะ พระองค์ทรงแปลงเสียงแห่งงานฉลองอภิเษกเป็นสาธนะสำหรับผู้แสวงหา ผู้ใดขับร้องและฟังด้วยความเคารพ ย่อมได้รับความมั่นใจว่า "สทา สุข" คือความสุขนิรันดร์ ดังนั้นส่วนนี้ของพาลกาณฑ์ ในการเดินทางแห่งโสปาน ประกาศศรวณ-กีรตนะเป็นหนทางหลัก และสถาปนาคุณความดีของพระรามและนางสีดาเป็นมงคลายตนะ คือที่พักพิงนิรันดร์แห่งความเป็นสิริมงคล
เจาปาอี 360.1-5
सुदिन सोधि कल कंकन छौरे।मंगल मोद बिनोद न थोरे।।
नित नव सुखु सुर देखि सिहाहीं।अवध जन्म जाचहिं बिधि पाहीं।।
बिस्वामित्रु चलन नित चहहीं।राम सप्रेम बिनय बस रहहीं।।
दिन दिन सयगुन भूपति भाऊ।देखि सराह महामुनिराऊ।।
मागत बिदा राउ अनुरागे।सुतन्ह समेत ठाढ़ भे आगे।।
नाथ सकल संपदा तुम्हारी।मैं सेवकु समेत सुत नारी।।
करब सदा लरिकनः पर छोहू।दरसन देत रहब मुनि मोहू।।
अस कहि राउ सहित सुत रानी।परेउ चरन मुख आव न बानी।।
दीन्ह असीस बिप्र बहु भाँती।चले न प्रीति रीति कहि जाती।।
रामु सप्रेम संग सब भाई।आयसु पाइ फिरे पहुँचाई।।
sudina sodhi kala kaṁkana chaure |maṁgala moda binoda na thore ||
nita nava sukhu sura dekhi sihāhīṁ |avadha janma jācahiṁ bidhi pāhīṁ ||
bisvāmitru calana nita cahahīṁ |rāma saprema binaya basa rahahīṁ ||
dina dina sayaguna bhūpati bhāū |dekhi sarāha mahāmunirāū ||
māgata bidā rāu anurāge |sutanha sameta ṭhāṛha bhe āge ||
nātha sakala saṁpadā tumhārī |maiṁ sevaku sameta suta nārī ||
karaba sadā larikanaḥ para chohū |darasana deta rahaba muni mohū ||
asa kahi rāu sahita suta rānī |pareu carana mukha āva na bānī ||
dīnha asīsa bipra bahu bhā̃tī |cale na prīti rīti kahi jātī ||
rāmu saprema saṁga saba bhāī |āyasu pāi phire pahũcāī ||
หลังจากเลือกวันมงคลแล้ว พวกเขาก็ถอดเชือกมงคลที่ข้อมือออก ความรื่นเริง ความสุข และความสนุกสนานก็มากมายมิใช่น้อย เห็นความสุขใหม่อยู่เสมอ เทพเจ้าทั้งหลายก็เกิดความปรารถนา แล้วทูลขอพระพรหมให้เกิดในอโยธยา วิศวามิตรประสงค์จะเดินทางไปทุกวัน แต่ทรงยังคงอยู่ เพราะถูกความอ้อนวอนอันเต็มรักของพระรามรั้งไว้ วันแล้ววันเล่า ความภักดีของกษัตริย์ก็เพิ่มขึ้นร้อยเท่า มหามุนีผู้เป็นประมุขเห็นดังนั้นก็สรรเสริญ เมื่อท่านทูลขออนุญาตเดินทาง กษัตริย์ผู้เต็มไปด้วยความรักก็ยืนอยู่เบื้องหน้าพร้อมด้วยพระโอรส ข้าแต่ท่านอาจารย์ ทรัพย์สมบัติทั้งปวงเป็นของท่าน ข้าพเจ้าเป็นผู้รับใช้พร้อมด้วยบุตรและภรรยา ขอทรงแสดงความเมตตาต่อเด็กเหล่านี้เสมอ และขอท่านฤาษีโปรดประทานการได้เห็นแก่ข้าพเจ้าตลอดไป กล่าวดังนี้แล้ว กษัตริย์พร้อมด้วยพระโอรสและพระมเหสีทั้งหลายก็ซบเท้าฤาษี มิได้มีวาจาใดออกจากพระโอษฐ์ พราหมณ์ประทานพรในหลายประการแล้วเดินทางไป ความรักและความอาลัยในการจากไปนั้นกล่าวไม่ได้ พระรามพร้อมด้วยพี่น้องทั้งหมดด้วยความรักได้ตามเสด็จไปด้วย และหลังจากส่งท่านไปแล้ว รับพระบัญชาแล้วเสด็จกลับ
โทหา 360
राम रूपु भूपति भगति ब्याहु उछाहु अनंदु।जात सराहत मनहिं मन मुदित गाधिकुलचंदु।।360।।
rāma rūpu bhūpati bhagati byāhu uchāhu anaṁdu |jāta sarāhata manahiṁ mana mudita gādhikulacaṁdu ||360||
ขณะที่ท่านเดินทางไป พระจันทร์แห่งตระกูลคธิ คือพระวิศวามิตร มีจิตเปี่ยมด้วยความปีติยินดี และสรรเสริญในใจถึงพระรูปโฉมของพระราม ความภักดีของพระราชา และความรื่นเริงปีติยินดีแห่งพิธีอภิเษกสมรส
เจาปาอี 361.1-4
बामदेव रघुकुल गुर ग्यानी।बहुरि गाधिसुत कथा बखानी।।
सुनि मुनि सुजसु मनहिं मन राऊ।बरनत आपन पुन्य प्रभाऊ।।
बहुरे लोग रजायसु भयऊ।सुतन्ह समेत नृपति गृहँ गयऊ।।
जहँ तहँ राम ब्याहु सबु गावा।सुजसु पुनीत लोक तिहुँ छावा।।
आए ब्याहि रामु घर जब तें।बसइ अनंद अवध सब तब तें।।
प्रभु बिबाहँ जस भयउ उछाहू।सकहिं न बरनि गिरा अहिनाहू।।
कबिकुल जीवनु पावन जानी।राम सीय जसु मंगल खानी।।
तेहि ते मैं कछु कहा बखानी।करन पुनीत हेतु निज बानी।।
bāmadeva raghukula gura gyānī |bahuri gādhisuta kathā bakhānī ||
suni muni sujasu manahiṁ mana rāū |baranata āpana punya prabhāū ||
bahure loga rajāyasu bhayaū |sutanha sameta nṛpati gṛhã gayaū ||
jahã tahã rāma byāhu sabu gāvā |sujasu punīta loka tihũ chāvā ||
āe byāhi rāmu ghara jaba teṁ |basai anaṁda avadha saba taba teṁ ||
prabhu bibāhã jasa bhayau uchāhū |sakahiṁ na barani girā ahināhū ||
kabikula jīvanu pāvana jānī |rāma sīya jasu maṁgala khānī ||
tehi te maiṁ kachu kahā bakhānī |karana punīta hetu nija bānī ||
พระวามเทวะ ครูแห่งราชวงศ์รฆุและผู้ทรงปัญญา ทรงเล่าเรื่องราวของโอรสแห่งคาธิอีกครั้ง เมื่อทรงสดับชื่อเสียงอันบริสุทธิ์ของฤๅษี กษัตริย์ทรงตรึกตรองในพระหฤทัยและตรัสถึงบุญบารมีของพระองค์เอง ประชาชนทั้งหลายเสด็จกลับเมื่อได้รับพระบัญชาจากกษัตริย์ พระมหากษัตริย์เสด็จกลับพระราชวังพร้อมด้วยโอรสทั้งหลาย ทุกหนทุกแห่งร้องขับขานถึงงานอภิเษกสมรสของพระราม ชื่อเสียงอันบริสุทธิ์และประเสริฐของพระองค์แผ่ไปทั่วไตรโลก นับแต่เวลาที่พระรามเสด็จกลับพระนครหลังอภิเษกสมรส ความปีติได้อยู่อาศัยในอโยธยาตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ความปลาบปลื้มที่เกิดขึ้นในงานอภิเษกสมรสขององค์พระผู้เป็นเจ้านั้น วาจามิอาจพรรณนาได้แม้ในกัปป์พันกัปป์ ด้วยทรงทราบว่าพระเกียรติของพระรามและนางสีดาเป็นเหมืองแห่งมงคล เป็นชีวิตของวงศ์กวีและเป็นผู้ชำระให้บริสุทธิ์ ฉะนั้นข้าพเจ้าจึงได้เล่าส่วนหนึ่ง เพื่อให้วาจาของข้าพเจ้าเป็นเครื่องมือแห่งความบริสุทธิ์
ฉันท์ 361
निज गिरा पावनि करन कारन राम जसु तुलसी कह्यो।रघुबीर चरित अपार बारिधि पारु कबि कौनें लह्यो।।
उपबीत ब्याह उछाह मंगल सुनि जे सादर गावहीं।बैदेहि राम प्रसाद ते जन सर्बदा सुखु पावहीं।।
nija girā pāvani karana kārana rāma jasu tulasī kahyo |raghubīra carita apāra bāridhi pāru kabi kauneṁ lahyo ||
upabīta byāha uchāha maṁgala suni je sādara gāvahīṁ |baidehi rāma prasāda te jana sarbadā sukhu pāvahīṁ ||
ตุลสีทาสได้กล่าวถึงพระเกียรติของพระรามเพื่อให้วาจาของตนบริสุทธิ์ พระจริยาของพระวีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคูเป็นมหาสมุทรไร้ขอบเขต กวีผู้ใดเคยข้ามไปถึงฝั่งอีกฟากแล้วเล่า ผู้ใดที่ฟังด้วยความเคารพซึ่งงานมงคลแห่งพิธีสวดยัชโญปวีตและพิธีอภิเษกสมรส และร้องขับขานถึงงานเหล่านั้น ย่อมได้รับความสุขตลอดกาลโดยพระกรุณาของพระรามและพระนางสีดา พระธิดาแห่งแคว้นวิเทหะ
โสรฐา 361
सिय रघुबीर बिबाहु जे सप्रेम गावहिं सुनहिं।तिन्ह कहुँ सदा उछाहु मंगलायतन राम जसु।।361।।
siya raghubīra bibāhu je saprema gāvahiṁ sunahiṁ |tinha kahũ sadā uchāhu maṁgalāyatana rāma jasu ||361||
ผู้ใดร้องขับขานหรือฟังงานอภิเษกสมรสของนางสีดาและวีรแห่งราชวงศ์รฆุด้วยความรัก หทัยของพวกเขาจะยกขึ้นเสมอ ขอพระเกียรติของพระราม อันเป็นที่พำนักแห่งมงคลทั้งปวง จงเป็นของพวกเขา
छंद/दोहा 361 की वाणी के अनुसार जो लोग विवाह-उत्सव का मंगल ‘सादर’ सुनते-गाते हैं, वे ‘बैदेहि-राम प्रसाद’ से ‘सर्बदा सुखु’ पाते हैं—अर्थात् चित्त में स्थायी उत्साह, मंगल-बुद्धि, और भक्ति-वृद्धि।
परम्परा में विवाह-प्रसंग/मंगल-गान के साथ ‘सीता-राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट प्रचलित है—उदा. ‘सियावर रामचंद्र की जय’ या ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ को कीर्तन-आवृत्ति के रूप में जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदायानुसार भेद संभव)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.