Prakarana 23
सोपान-प्रवेश: ‘दर्शन’ से ‘आसक्ति’ और ‘श्रद्धा’ से ‘वर-निश्चय’ तक। बालकाण्ड में भक्ति का जन्म ‘श्रवण–कीर्तन’ से नहीं, ‘साक्षात् रूप-दर्शन’ से भी होता है—नगर-नारी, बालक, मुनि-पत्नी, सबके हृदय में राम-रूप ‘मोहन’ बनकर उतरता है। यह चरण साधक को बताता है कि मुक्ति-मार्ग का प्रथम सोपान है: चित्त का राम में सहज आकृष्ट होना (अनुराग), फिर उसी अनुराग का धर्म-संयम में रूपांतरण (गुरु-आज्ञा, संध्या-वंदन, पुष्प-चयन, पूजा-प्रसंग)।
บทนี้เป็นส่วนหนึ่งของ "อาณาจักรอันหวานของราชาแห่งรส" ในพาลกาณฑะ ซึ่งการที่ราม-ลักษมณะชมเมือง บทสนทนาของสตรีทั้งหลาย และการบูชาพระคีริชาของสีตา ไหลรวมเป็นกระแสเดียวกันแห่งความรู้สึก รสหลักคือศฤงคาระ โดยเฉพาะมาธุรยะและอัทภูตะ แต่จุดประสงค์ไม่ใช่ทางโลกีย์ หากแต่เตรียมพื้นฐานสำหรับรูปสมาธิ: ดวงตา "ได้รับผล" หัวใจเกิด "ความปรารถนา" และการระลึกถึงพระดำรัสของนารทะปลุกสังสการะเดิมให้ตื่นขึ้น ตุลสีสร้างจิตวิทยาส่วนรวมผ่านสำนวนง่ายๆ ของประชาชน เช่น "ราวกับคนจนเริ่มปล้นสมบัติ" สื่อถึงความเร่งรีบของเมือง และ "งดงามเหนือล้านกามเทพ" แสดงความเป็นอื่นโลกของรูป ในขณะเดียวกัน พระบัญชาของครู การบูชายามเย็น การรับใช้แทบพระบาท การเลือกดอกไม้ และบริบทของบูชาแสดงว่าภักติไม่ใช่เพียงความรู้สึก หากแต่เป็นวินัยด้วย ในกรอบเทววิทยา นี่เป็นบันไดที่นำจากรูปสคุณไปสู่นิรคุณ: รูปย้อมใจ แต่รูปนั้นเองในที่สุดหันจิตวิญญาณไปสู่การสถาปนาธรรมะและการชำระภายใน
Verses
เจาปาอี 220.1-4
देखन नगरु भूपसुत आए।समाचार पुरबासिन्ह पाए।।
धाए धाम काम सब त्यागी।मनहु रंक निधि लूटन लागी।।
निरखि सहज सुंदर दोउ भाई।होहिं सुखी लोचन फल पाई।।
जुबतीं भवन झरोखन्हि लागीं।निरखहिं राम रूप अनुरागीं।।
कहहिं परसपर बचन सप्रीती।सखि इन्ह कोटि काम छबि जीती।।
सुर नर असुर नाग मुनि माहीं।सोभा असि कहुँ सुनिअति नाहीं।।
बिष्नु चारि भुज बिघि मुख चारी।बिकट बेष मुख पंच पुरारी।।
अपर देउ अस कोउ न आही।यह छबि सखि पटतरिअ जाही।।
dekhana nagaru bhūpasuta āe |samācāra purabāsinha pāe ||
dhāe dhāma kāma saba tyāgī |manahu raṅka nidhi lūṭana lāgī ||
nirakhi sahaja sundara dou bhāī |hohiṁ sukhī locana phala pāī ||
jubatīṁ bhavana jharokhanhi lāgīṁ |nirakhahiṁ rāma rūpa anurāgīṁ ||
kahahiṁ parasapara bacana saprītī |sakhi inha koṭi kāma chabi jītī ||
sura nara asura nāga muni māhīṁ |sobhā asi kahũ suniati nāhīṁ ||
biṣnu cāri bhuja bighi mukha cārī |bikaṭa beṣa mukha pañca purārī ||
apara deu asa kou na āhī |yaha chabi sakhi paṭataria jāhī ||
ชาวเมืองได้รับข่าวว่าโอรสของกษัตริย์เสด็จมาเพื่อชมเมือง ละทิ้งบ้านและกิจการงานทั้งปวง พวกเขาวิ่งออกไป ดั่งคนยากจนรีบไปปล้นสมบัติ พอเห็นสองพี่น้องผู้งดงามโดยธรรมชาติ ก็มีความสุข ดั่งได้รับรางวัลแห่งดวงตา หญิงสาวในเรือนทั้งหลายมายืนที่ช่องหน้าต่าง จ้องมองความงามของพระรามด้วยความรัก ต่างกล่าวกันด้วยวาจาอันเปี่ยมด้วยความรักว่า เพื่อนเอ๋ย ทั้งสองนี้มีรูปโฉมเหนือกว่าพระกามเทพนับล้าน ท่ามกลางเทพ มนุษย์ อสูร นาค และฤาษี ไม่เคยได้ยินถึงความงามเช่นนี้แห่งใด พระวิษณุมีสี่กร พระพรหมมีสี่พักตร์ และพระศิวะผู้ทำลายตรีปุระมีรูปลักษณ์น่าเกรงขามและห้าพักตร์ ไม่มีเทพองค์อื่นใดที่ความงามนี้จะเปรียบได้ เพื่อนเอ๋ย ความงามนี้ไม่อาจเปรียบเทียบได้
โทหา 220
बय किसोर सुषमा सदन स्याम गौर सुख घाम।अंग अंग पर वारिअहिं कोटि कोटि सत काम।।220।।
baya kisora suṣamā sadana syāma gaura sukha ghāma |aṅga aṅga para vāriahiṁ koṭi koṭi sata kāma ||220||
วัยยังเยาว์ เป็นที่อยู่แห่งความงดงาม ผู้หนึ่งผิวดำ ผู้หนึ่งผิวขาว เป็นที่อยู่แห่งความสุข บนอวัยวะทุกส่วนของทั้งสอง สามารถถวายเป็นเครื่องสังเวยพระกามเทพได้นับร้อยโกฏิโกฏิ
เจาปาอี 221.1-4
कहहु सखी अस को तनुधारी।जो न मोह यह रूप निहारी।।
कोउ सप्रेम बोली मृदु बानी।जो मैं सुना सो सुनहु सयानी।।
ए दोऊ दसरथ के ढोटा।बाल मरालन्हि के कल जोटा।।
मुनि कौसिक मख के रखवारे।जिन्ह रन अजिर निसाचर मारे।।
स्याम गात कल कंज बिलोचन।जो मारीच सुभुज मदु मोचन।।
कौसल्या सुत सो सुख खानी।नामु रामु धनु सायक पानी।।
गौर किसोर बेषु बर काछें।कर सर चाप राम के पाछें।।
लछिमनु नामु राम लघु भ्राता।सुनु सखि तासु सुमित्रा माता।।
kahahu sakhī asa ko tanudhārī |jo na moha yaha rūpa nihārī ||
kou saprema bolī mṛdu bānī |jo maiṁ sunā so sunahu sayānī ||
e doū dasaratha ke ḍhoṭā |bāla marālanhi ke kala joṭā ||
muni kausika makha ke rakhavāre |jinha rana ajira nisācara māre ||
syāma gāta kala kañja bilocana |jo mārīca subhuja madu mocana ||
kausalyā suta so sukha khānī |nāmu rāmu dhanu sāyaka pānī ||
gaura kisora beṣu bara kācheṁ |kara sara cāpa rāma ke pācheṁ ||
lachimanu nāmu rāma laghu bhrātā |sunu sakhi tāsu sumitrā mātā ||
จงบอกฉันสิ สหาย ใครเล่าผู้มีกายสังขาระ จะไม่หลงใหลในความงามเมื่อได้เห็นรูปนี้ หนึ่งในนั้นกล่าวด้วยวาจาอ่อนโยนและเปี่ยมรักว่า จงฟังสิ สหายผู้เฉลียวฉลาด สิ่งที่ฉันได้ยินมา ทั้งสองพระองค์นี้คือโอรสของทศรถ เปรียบดังคู่หงส์อ่อนงดงาม ทรงเป็นผู้พิทักษ์พิธีบูชายัญของฤาษีเกาศิกะ และในลานสงครามทรงประหารพวกอสูรไปแล้ว ผู้มีพระกายสีเขียวเข้มและดวงพระเนตรงดดังดอกบัว คือผู้ที่ทำลายความหยิ่งยโสของมารีจและสุภาหู ทรงเป็นโอรสของเกาสัลยา เหมือนเหมืองแห่งความสุข พระนามว่าราม ทรงมีคันธนูและลูกศรในพระหัตถ์ ผู้มีพระวรกายสีขาวใสในวัยหนุ่ม ทรงสวมพระภักตราวิจิตร ทรงถือลูกศรและคันธนูเดินตามหลังพระราม พระนามว่าลักษมณ์ อนุชาของพระราม จงฟังสิ สหาย พระมารดาของพระองค์คือสุมิตรา
โทหา 221
बिप्रकाजु करि बंधु दोउ मग मुनिबधू उधारि।आए देखन चापमख सुनि हरषीं सब नारि।।221।।
biprakāju kari bandhu dou maga munibadhū udhāri |āe dekhana cāpamakha suni haraṣīṁ saba nāri ||221||
หลังจากทรงปฏิบัติภารกิจของพราหมณ์แล้ว ทั้งสองพี่น้องทรงช่วยชีวิตภรรยาของมุนีระหว่างทาง เสด็จมาชมพิธีธนู และหญิงทั้งหมดปลาบปลื้มใจเมื่อได้ยินข่าว
เจาปาอี 222.1-4
देखि राम छबि कोउ एक कहई।जोगु जानकिहि यह बरु अहई।।
जौ सखि इन्हहि देख नरनाहू।पन परिहरि हठि करइ बिबाहू।।
कोउ कह ए भूपति पहिचाने।मुनि समेत सादर सनमाने।।
सखि परंतु पनु राउ न तजई।बिधि बस हठि अबिबेकहि भजई।।
कोउ कह जौं भल अहइ बिधाता।सब कहँ सुनिअ उचित फलदाता।।
तौ जानकिहि मिलिहि बरु एहू।नाहिन आलि इहाँ संदेहू।।
जौ बिधि बस अस बनै सँजोगू।तौ कृतकृत्य होइ सब लोगू।।
सखि हमरें आरति अति तातें।कबहुँक ए आवहिं एहि नातें।।
dekhi rāma chabi kou eka kahaī |jogu jānakihi yaha baru ahaī ||
jau sakhi inhahi dekha naranāhū |pana parihari haṭhi karai bibāhū ||
kou kaha e bhūpati pahicāne |muni sameta sādara sanamāne ||
sakhi parantu panu rāu na tajaī |bidhi basa haṭhi abibekahi bhajaī ||
kou kaha jauṁ bhala ahai bidhātā |saba kahã sunia ucita phaladātā ||
tau jānakihi milihi baru ehū |nāhina āli ihā̃ sandehū ||
jau bidhi basa asa banai sãjogū |tau kṛtakṛtya hoi saba logū ||
sakhi hamareṁ ārati ati tāteṁ |kabahũka e āvahiṁ ehi nāteṁ ||
เมื่อเห็นความงามของพระราม ผู้หนึ่งกล่าวว่า เจ้าบ่าวองค์นี้เหมาะสมกับนางชนกี หากสหาย กษัตริย์ได้เห็นพระองค์ พระองค์จะทรงละทิ้งคำสัญญาและดื้อด้านให้การสมรส อีกผู้หนึ่งกล่าวว่า กษัตริย์ทรงจำเจ้าชายทั้งสองได้และทรงเคารพพวกเขาพร้อมกับมุนีด้วยความเคารพอย่างยิ่ง แต่สหาย กษัตริย์จะไม่ทรงละทิ้งคำสัญญา ภายใต้อำนาจของโชคชะตา พระองค์ทรงยึดมั่นในคำมั่นอย่างดื้อรั้น อีกผู้หนึ่งกล่าวว่า หากพระผู้สร้างทรงดี พระองค์จะประทานผลที่เหมาะสมแก่ทุกคน ดังนั้นนางชนกีจะได้พบกับเจ้าบ่าวองค์นี้ ไม่มีข้อสงสัยในเรื่องนี้สหาย หากโชคชะตานำมาซึ่งการรวมตัวเช่นนี้ ทุกคนจะสมบูรณ์ สหาย ความปรารถนาของพวกเราใหญ่หลวงนัก ขอให้พวกเขาเสด็จมาที่นี่สักวันด้วยเหตุผลนี้
โทหา 222
नाहिं त हम कहुँ सुनहु सखि इन्ह कर दरसनु दूरि।यह संघटु तब होइ जब पुन्य पुराकृत भूरि।।222।।
nāhiṁ ta hama kahũ sunahu sakhi inha kara darasanu dūri |yaha saṅghaṭu taba hoi jaba punya purākṛta bhūri ||222||
หากไม่เช่นนั้น จงฟังข้าเถิดสหาย การได้เห็นพระองค์นั้นไกลเกินเอื้อมของพวกเรา เรื่องนี้จะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อมีบุญกุศลอันมากมายที่สั่งสมมาแต่ชาติก่อนๆ
เจาปาอี 223.1-4
बोली अपर कहेहु सखि नीका।एहिं बिआह अति हित सबहीं का।।
कोउ कह संकर चाप कठोरा।ए स्यामल मृदुगात किसोरा।।
सबु असमंजस अहइ सयानी।यह सुनि अपर कहइ मृदु बानी।।
सखि इन्ह कहँ कोउ कोउ अस कहहीं।बड़ प्रभाउ देखत लघु अहहीं।।
परसि जासु पद पंकज धूरी।तरी अहल्या कृत अघ भूरी।।
सो कि रहिहि बिनु सिवधनु तोरें।यह प्रतीति परिहरिअ न भोरें।।
जेहिं बिरंचि रचि सीय सँवारी।तेहिं स्यामल बरु रचेउ बिचारी।।
तासु बचन सुनि सब हरषानीं।ऐसेइ होउ कहहिं मुदु बानी।।
bolī apara kahehu sakhi nīkā |ehiṁ biāha ati hita sabahīṁ kā ||
kou kaha saṅkara cāpa kaṭhorā |e syāmala mṛdugāta kisorā ||
sabu asamañjasa ahai sayānī |yaha suni apara kahai mṛdu bānī ||
sakhi inha kahã kou kou asa kahahīṁ |baṛa prabhāu dekhata laghu ahahīṁ ||
parasi jāsu pada paṅkaja dhūrī |tarī ahalyā kṛta agha bhūrī ||
so ki rahihi binu sivadhanu toreṁ |yaha pratīti pariharia na bhoreṁ ||
jehiṁ birañci raci sīya sãvārī |tehiṁ syāmala baru raceu bicārī ||
tāsu bacana suni saba haraṣānīṁ |aisei hou kahahiṁ mudu bānī ||
หญิงอื่นกล่าวว่า "เพื่อนเอ๋ย เจ้าพูดดีนัก การสมรสครั้งนี้จักนำประโยชน์อันยิ่งใหญ่มาสู่ทุกผู้คน" ผู้หนึ่งกล่าวว่า "ธนูของพระศังกระนั้นแข็งแกร่งและไม่ยอมง่าย ส่วนชายหนุ่มทั้งสองนี้ผิวดำและร่างกายอ่อนโยน" "เรื่องทั้งหมดนี้ช่างสับสนนัก เพื่อนผู้ฉลาดเอ๋ย" ได้ยินดังนั้น หญิงอื่นจึงกล่าวด้วยน้ำเสียงอ่อนโยน "เพื่อนเอ๋ย บางคนกล่าวถึงชายหนุ่มทั้งสองนี้ว่า แม้ดูร่างเล็ก แต่มีฤทธิ์มาก" "ผู้ที่ได้สัมผัสธุลีแห่งบาทปัทมะของพระองค์ นางอหัลยาก็ได้รอดพ้น แม้ได้ก่อกรรมมหาศาลไว้" "พระองค์จักนิ่งเฉยโดยไม่หักธนูของพระศิวะหรือ อย่าทิ้งความเชื่อนี้เลย แม้แต่ชั่วขณะ" "พระพรหมผู้ทรงสร้างนางสีดาและประดับประดานาง ได้ทรงดำริแล้วสร้างชายผิวดำนี้ให้เป็นคู่ครองของนาง" ได้ยินวาจาของนางแล้ว ทุกคนย่อมชื่นชื่น และกล่าวด้วยน้ำเสียงอ่อนโยนว่า "ขอเป็นดังนั้นเถิด"
โทหา 223
हियँ हरषहिं बरषहिं सुमन सुमुखि सुलोचनि बृंद।जाहिं जहाँ जहँ बंधु दोउ तहँ तहँ परमानंद।।223।।
hiyã haraṣahiṁ baraṣahiṁ sumana sumukhi sulocani bṛnda |jāhiṁ jahā̃ jahã bandhu dou tahã tahã paramānanda ||223||
ในหัวใจของพวกนางต่างปีติยินดี และหญิงงามทั้งหลายผู้มีใบหน้างามและดวงตาดั่งบัว ต่างโปรยปรายดอกไม้ ณ ที่ใดก็ตามที่พี่น้องทั้งสองเสด็จไป ณ ที่นั้นย่อมมีความสุขอันยิ่งใหญ่
เจาปาอี 224.1-4
पुर पूरब दिसि गे दोउ भाई।जहँ धनुमख हित भूमि बनाई।।
अति बिस्तार चारु गच ढारी।बिमल बेदिका रुचिर सँवारी।।
चहुँ दिसि कंचन मंच बिसाला।रचे जहाँ बेठहिं महिपाला।।
तेहि पाछें समीप चहुँ पासा।अपर मंच मंडली बिलासा।।
कछुक ऊँचि सब भाँति सुहाई।बैठहिं नगर लोग जहँ जाई।।
तिन्ह के निकट बिसाल सुहाए।धवल धाम बहुबरन बनाए।।
जहँ बैंठैं देखहिं सब नारी।जथा जोगु निज कुल अनुहारी।।
पुर बालक कहि कहि मृदु बचना।सादर प्रभुहि देखावहिं रचना।।
pura pūraba disi ge dou bhāī |jahã dhanumakha hita bhūmi banāī ||
ati bistāra cāru gaca ḍhārī |bimala bedikā rucira sãvārī ||
cahũ disi kañcana mañca bisālā |race jahā̃ beṭhahiṁ mahipālā ||
tehi pācheṁ samīpa cahũ pāsā |apara mañca maṇḍalī bilāsā ||
kachuka ū̃ci saba bhā̃ti suhāī |baiṭhahiṁ nagara loga jahã jāī ||
tinha ke nikaṭa bisāla suhāe |dhavala dhāma bahubarana banāe ||
jahã baiṇṭhaiṁ dekhahiṁ saba nārī |jathā jogu nija kula anuhārī ||
pura bālaka kahi kahi mṛdu bacanā |sādara prabhuhi dekhāvahiṁ racanā ||
สองพี่น้องเสด็จไปยังด้านตะวันออกของเมือง ณ ที่ซึ่งจัดเตรียมพื้นที่ไว้สำหรับพิธีบูชาธนู มีขนาดกว้างใหญ่ ปูพื้นอย่างสวยงาม แท่นบูชาบริสุทธิ์ได้รับการประดับประดาอย่างวิจิตร รอบด้านทั้งสี่มีแท่นทองคำขนาดใหญ่ ซึ่งพระราชาทั้งหลายประทับนั่ง ณ ที่นั่น ด้านหลังนั้น ใกล้เคียงรอบด้าน มีแท่นอื่นๆ จัดเป็นวงกลม สวยงามน่าดู สูงขึ้นบ้างและงดงามทุกประการ ชาวเมืองสามารถไปนั่งได้ ณ ที่นั่น ใกล้กับแท่นเหล่านั้นมีอาคารสีขาวกว้างใหญ่สวยงาม ทาสีหลากหลาย หญิงทั้งหลายนั่งชมอยู่ ณ ที่นั้น ตามฐานะและตระกูลของตน เด็กชายในเมืองกล่าววาจาอ่อนโยนซ้ำแล้วซ้ำเล่า ถวายการแสดงการจัดแจงแด่องค์องค์พระผู้เป็นเจ้าด้วยความเคารพ
โทหา 224
सब सिसु एहि मिस प्रेमबस परसि मनोहर गात।तन पुलकहिं अति हरषु हियँ देखि देखि दोउ भ्रात।।224।।
saba sisu ehi misa premabasa parasi manohara gāta |tana pulakahiṁ ati haraṣu hiyã dekhi dekhi dou bhrāta ||224||
เด็กทั้งหลาย ด้วยความรักอันเปี่ยมล้นเช่นนี้ จึงสัมผัสร่างกายอันน่าหลงใหลของพี่น้องทั้งสอง ร่างกายของพวกเขาเปล่งประกายด้วยความปีติ และหัวใจของพวกเขาเต็มเปี่ยมด้วยความยินดี ขณะที่จ้องมองพี่น้องทั้งสองซ้ำแล้วซ้ำเล่า
เจาปาอี 225.1-4
सिसु सब राम प्रेमबस जाने।प्रीति समेत निकेत बखाने।।
निज निज रुचि सब लेंहिं बोलाई।सहित सनेह जाहिं दोउ भाई।।
राम देखावहिं अनुजहि रचना।कहि मृदु मधुर मनोहर बचना।।
लव निमेष महँ भुवन निकाया।रचइ जासु अनुसासन माया।।
भगति हेतु सोइ दीनदयाला।चितवत चकित धनुष मखसाला।।
कौतुक देखि चले गुरु पाहीं।जानि बिलंबु त्रास मन माहीं।।
जासु त्रास डर कहुँ डर होई।भजन प्रभाउ देखावत सोई।।
कहि बातें मृदु मधुर सुहाईं।किए बिदा बालक बरिआई।।
sisu saba rāma premabasa jāne |prīti sameta niketa bakhāne ||
nija nija ruci saba leṁhiṁ bolāī |sahita saneha jāhiṁ dou bhāī ||
rāma dekhāvahiṁ anujahi racanā |kahi mṛdu madhura manohara bacanā ||
lava nimeṣa mahã bhuvana nikāyā |racai jāsu anusāsana māyā ||
bhagati hetu soi dīnadayālā |citavata cakita dhanuṣa makhasālā ||
kautuka dekhi cale guru pāhīṁ |jāni bilambu trāsa mana māhīṁ ||
jāsu trāsa ḍara kahũ ḍara hoī |bhajana prabhāu dekhāvata soī ||
kahi bāteṁ mṛdu madhura suhāīṁ |kie bidā bālaka bariāī ||
เด็กๆ ทั้งหมดต่างรู้ว่าพระรามทรงหลงรักด้วยความรักของพวกตน จึงพรรณนาถึงอาคารต่างๆ ในนครแด่พระองค์ด้วยความเอ็นดู แต่ละคนต่างเรียกพี่น้องทั้งสองไปยังที่ที่ตนพอใจ และพี่น้องทั้งสองก็เสด็จไปกับพวกเขาด้วยความเมตตา พระรามทรงชี้ให้พระอนุชาทอดพระเนตรสิ่งก่อสร้างอันงดงาม ตรัสด้วยถ้อยคำอันอ่อนโยน หวานชื่น และน่ารัก ผู้ที่ตามพระบัญชาของพระองค์ พระมายาทรงสร้างโลกทั้งหลายมากมายในพริบตา พระผู้ทรงกรุณาต่อผู้ต่ำต้อยนั้น เพื่อความรักในผู้ศรัทธา ทรงจ้องมองหอธนูในพิธียัญญะด้วยความประหลาดพระทัย เห็นความมหัศจรรย์แล้ว ทั้งหมดจึงเสด็จไปยังพระครู รู้ว่าล่าช้าแล้วจึงเกิดความหวาดกลัวในใจ ผู้ที่ความหวาดกลัวยังหวาดกลัวต่อพระองค์ ทรงแสดงอำนาจแห่งภักติในทำนองนี้ ตรัสถ้อยคำอันอ่อนโยน หวานชื่น และน่าพึงพอใจ พี่น้องทั้งสองทรงกราบลาเด็กๆ โดยทรงยืนยันให้พวกเขากลับ
โทหา 225
सभय सप्रेम बिनीत अति सकुच सहित दोउ भाइ।गुर पद पंकज नाइ सिर बैठे आयसु पाइ।।225।।
sabhaya saprema binīta ati sakuca sahita dou bhāi |gura pada paṅkaja nāi sira baiṭhe āyasu pāi ||225||
พี่น้องทั้งสอง ผู้ทรงความสงบ มีความรัก ทรงถ่อมตนอย่างยิ่งและมีความละอาย ทรงโค้งคำนับพระเศียรและแทบบัวเท้าของพระครู แล้วประทับนั่งหลังจากได้รับพระบัญชา
เจาปาอี 226.1-4
निसि प्रबेस मुनि आयसु दीन्हा।सबहीं संध्याबंदनु कीन्हा।।
कहत कथा इतिहास पुरानी।रुचिर रजनि जुग जाम सिरानी।।
मुनिबर सयन कीन्हि तब जाई।लगे चरन चापन दोउ भाई।।
जिन्ह के चरन सरोरुह लागी।करत बिबिध जप जोग बिरागी।।
तेइ दोउ बंधु प्रेम जनु जीते।गुर पद कमल पलोटत प्रीते।।
बारबार मुनि अग्या दीन्ही।रघुबर जाइ सयन तब कीन्ही।।
चापत चरन लखनु उर लाएँ।सभय सप्रेम परम सचु पाएँ।।
पुनि पुनि प्रभु कह सोवहु ताता।पौढ़े धरि उर पद जलजाता।।
nisi prabesa muni āyasu dīnhā |sabahīṁ sandhyābandanu kīnhā ||
kahata kathā itihāsa purānī |rucira rajani juga jāma sirānī ||
munibara sayana kīnhi taba jāī |lage carana cāpana dou bhāī ||
jinha ke carana saroruha lāgī |karata bibidha japa joga birāgī ||
tei dou bandhu prema janu jīte |gura pada kamala paloṭata prīte ||
bārabāra muni agyā dīnhī |raghubara jāi sayana taba kīnhī ||
cāpata carana lakhanu ura lāẽ |sabhaya saprema parama sacu pāẽ ||
puni puni prabhu kaha sovahu tātā |pauṛhe dhari ura pada jalajātā ||
เมื่อราตรีมาถึง มุนีได้ให้อนุญาต ทุกท่านต่างทำสวดมนต์ไหว้พระยามเย็น เล่าเรื่องราวและตำนานโบราณ ปล่อยให้ยามสองของราตรีอันงดงามผ่านไป มุนีผู้ประเสริฐจึงเข้าไปพักผ่อน สองพี่น้องเริ่มกดนวดพระบาท พระบาทปทุมะซึ่งผู้สละวิสัยทั้งหลายผูกพันด้วยการบำเพ็ญสวดมนต์และโยคะนานาประการ สองพี่น้องนั้นเองดั่งถูกพิชิตด้วยความรัก ด้วยความปีติยินดีนวดพระบาทปทุมะแห่งครู เมื่อมุนีตรัสสั่งซ้ำแล้วซ้ำเล่า รามผู้เลิศแห่งราชวงศ์จึงเข้านอน ลักษมณ์กดพระบาทของรามแนบอก ด้วยความเคารพและรักได้พบความสุขสูงสุด องค์พระผู้เป็นเจ้าตรัสซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า "จงนอนเถิดน้องที่รัก" ลักษมณ์จึงนอนโดยกอดพระบาทปทุมะแนบอก
โทหา 226
उठे लखन निसि बिगत सुनि अरुनसिखा धुनि कान।गुर तें पहिलेहिं जगतपति जागे रामु सुजान।।226।।
uṭhe lakhana nisi bigata suni arunasikhā dhuni kāna |gura teṁ pahilehiṁ jagatapati jāge rāmu sujāna ||226||
ท่านลักษมณ์ลุกขึ้นในยามราตรีเมื่อได้ยินเสียงไก่ขันผู้มีหงอนสีแดงรุ่งอรุณ และรู้ว่าราตรีได้ผ่านพ้นไปแล้ว พระรามผู้ทรงปัญญา องค์สวามีแห่งโลก ได้ตื่นบรรทมขึ้นแล้วแม้ก่อนพระครูบาอาจารย์
เจาปาอี 227.1-4
सकल सौच करि जाइ नहाए।नित्य निबाहि मुनिहि सिर नाए।।
समय जानि गुर आयसु पाई।लेन प्रसून चले दोउ भाई।।
भूप बागु बर देखेउ जाई।जहँ बसंत रितु रही लोभाई।।
लागे बिटप मनोहर नाना।बरन बरन बर बेलि बिताना।।
नव पल्लव फल सुमान सुहाए।निज संपति सुर रूख लजाए।।
चातक कोकिल कीर चकोरा।कूजत बिहग नटत कल मोरा।।
मध्य बाग सरु सोह सुहावा।मनि सोपान बिचित्र बनावा।।
बिमल सलिलु सरसिज बहुरंगा।जलखग कूजत गुंजत भृंगा।।
sakala sauca kari jāi nahāe |nitya nibāhi munihi sira nāe ||
samaya jāni gura āyasu pāī |lena prasūna cale dou bhāī ||
bhūpa bāgu bara dekheu jāī |jahã basaṁta ritu rahī lobhāī ||
lāge biṭapa manohara nānā |barana barana bara beli bitānā ||
nava pallava phala sumāna suhāe |nija saṁpati sura rūkha lajāe ||
cātaka kokila kīra cakorā |kūjata bihaga naṭata kala morā ||
madhya bāga saru soha suhāvā |mani sopāna bicitra banāvā ||
bimala salilu sarasija bahuraṁgā |jalakhaga kūjata guṁjata bhṛṁgā ||
หลังจากทรงประกอบการชำระทั้งหมดแล้ว เสด็จไปสรงน้ำ ทรงรับใช้พระฤๅษีทุกวันและทรงโค้งคำนับพระเศียร เมื่อทรงทราบกาลเวลาอันสมควรและได้รับพระบัญชาจากพระครู พี่น้องทั้งสองเสด็จไปเก็บบุปผา เสด็จไปและทอดพระเนตรพระราชอุทยานอันงดงาม ณ ที่ซึ่งฤดูใบไม้ผลิยังคงอยู่ ยั่วยวนใจทุกคน ณ ที่นั้นมีต้นไม้นานาพรรณ งดงามและน่าหลงใหล มีซุ้มไม้เลื้อยหลากสีสัน ใบอ่อน ผลไม้ และดอกไม้ต่างประดับประดา ด้วยความมั่งคั่งของพวกมัน ทำให้ต้นไม้สวรรค์ต้องละอาย นกจาตกะ นกโกยล์ นกแก้ว และนกจักรวักต่างร้องขับขาน นกทั้งหลายร้องเรียก และนกยูงร่ายรำ ท่ามกลางสวนมีทะเลสาบอันงดงามส่องประกาย มีบันไดประดับพลอยอันอัศจรรย์ น้ำบริสุทธิ์เต็มไปด้วยบัวหลากสี นกน้ำร้องขับขาน และผึ้งหลายตัวหึ่งร้อง
โทหา 227
बागु तड़ागु बिलोकि प्रभु हरषे बंधु समेत।परम रम्य आरामु यहु जो रामहि सुख देत।।227।।
bāgu taṛāgu biloki prabhu haraṣe baṁdhu sameta |parama ramya ārāmu yahu jo rāmahi sukha deta ||227||
เมื่อทอดพระเนตรสวนและทะเลสาบ พระเจ้าทรงปีติยินดีพร้อมด้วยพระอนุชา นี่เป็นสถานที่พักผ่อนอันรื่นรมย์ยิ่ง ซึ่งนำความสุขมาสู่พระราม
เจาปาอี 228.1-4
चहुँ दिसि चितइ पूँछि मालिगन।लगे लेन दल फूल मुदित मन।।
तेहि अवसर सीता तहँ आई।गिरिजा पूजन जननि पठाई।।
संग सखीं सब सुभग सयानी।गावहिं गीत मनोहर बानी।।
सर समीप गिरिजा गृह सोहा।बरनि न जाइ देखि मनु मोहा।।
मज्जनु करि सर सखिन्ह समेता।गई मुदित मन गौरि निकेता।।
पूजा कीन्हि अधिक अनुरागा।निज अनुरूप सुभग बरु मागा।।
एक सखी सिय संगु बिहाई।गई रही देखन फुलवाई।।
तेहि दोउ बंधु बिलोके जाई।प्रेम बिबस सीता पहिं आई।।
cahũ disi citai pū̃chi māligana |lage lena dala phūla mudita mana ||
tehi avasara sītā tahã āī |girijā pūjana janani paṭhāī ||
saṁga sakhīṁ saba subhaga sayānī |gāvahiṁ gīta manohara bānī ||
sara samīpa girijā gṛha sohā |barani na jāi dekhi manu mohā ||
majjanu kari sara sakhinha sametā |gaī mudita mana gauri niketā ||
pūjā kīnhi adhika anurāgā |nija anurūpa subhaga baru māgā ||
eka sakhī siya saṁgu bihāī |gaī rahī dekhana phulavāī ||
tehi dou baṁdhu biloke jāī |prema bibasa sītā pahiṁ āī ||
มองไปทั้งสี่ทิศและขออนุญาตจากชาวสวน สองพี่น้องจึงตั้งใจเก็บใบไม้และดอกไม้ด้วยใจยินดี ในเวลานั้นเองนางสีดาได้มาถึงที่นั่น มารดาส่งมาเพื่อบูชาพระคีรีชา พร้อมด้วยสหายทั้งหมดผู้งดงามและฉลาด ร้องเพลงด้วยถ้อยคำอันไพเราะ ใกล้สระน้ำมีวิหารของพระคีรีชาตั้งอยู่ งดงามยิ่งจนพรรณนาไม่ได้ จิตใจหลงใหลเมื่อได้เห็น หลังอาบน้ำในสระพร้อมด้วยสหาย นางได้ไปยังที่ประทับของพระโครีด้วยใจยินดี นางได้บูชาด้วยความศรัทธาอย่างยิ่ง และได้ขอคู่ครองผู้สมควรและงดงามสมกับตน สหายคนหนึ่งได้ออกจากข้างกายนางสีดา ไปดูสวนดอกไม้ นางได้ไปเห็นสองพี่น้อง และด้วยความเป็นทาสแห่งความรัก จึงกลับมายังนางสีดา
โทหา 228
तासु दसा देखि सखिन्ह पुलक गात जलु नैन।कहु कारनु निज हरष कर पूछहि सब मृदु बैन।।228।।
tāsu dasā dekhi sakhinha pulaka gāta jalu naina |kahu kāranu nija haraṣa kara pūchahi saba mṛdu baina ||228||
เมื่อเห็นสภาพของนาง ร่างกายซู่ซึ่งและตาเต็มไปด้วยน้ำตา เพื่อนฝูงทั้งหมดจึงถามนางด้วยถ้อยคำอ่อนโยนว่า "จงบอกเหตุแห่งความยินดีของเจ้าแก่พวกเรา"
เจาปาอี 229.1-4
देखन बागु कुअँर दुइ आए।बय किसोर सब भाँति सुहाए।।
स्याम गौर किमि कहौं बखानी।गिरा अनयन नयन बिनु बानी।।
सुनि हरषीं सब सखीं सयानी।सिय हियँ अति उतकंठा जानी।।
एक कहइ नृपसुत तेइ आली।सुने जे मुनि सँग आए काली।।
जिन्ह निज रूप मोहनी डारी।कीन्ह स्वबस नगर नर नारी।।
बरनत छबि जहँ तहँ सब लोगू।अवसि देखिअहिं देखन जोगू।।
तासु वचन अति सियहि सुहाने।दरस लागि लोचन अकुलाने।।
चली अग्र करि प्रिय सखि सोई।प्रीति पुरातन लखइ न कोई।।
dekhana bāgu kuãra dui āe |baya kisora saba bhā̃ti suhāe ||
syāma gaura kimi kahauṁ bakhānī |girā anayana nayana binu bānī ||
suni haraṣīṁ saba sakhīṁ sayānī |siya hiyã ati utakaṁṭhā jānī ||
eka kahai nṛpasuta tei ālī |sune je muni sãga āe kālī ||
jinha nija rūpa mohanī ḍārī |kīnha svabasa nagara nara nārī ||
baranata chabi jahã tahã saba logū |avasi dekhiahiṁ dekhana jogū ||
tāsu vacana ati siyahi suhāne |darasa lāgi locana akulāne ||
calī agra kari priya sakhi soī |prīti purātana lakhai na koī ||
กุมารทั้งสองเสด็จมายังสวนเพื่อทอดพระเนตร ทรงพระเยาว์และงดงามสรรพางค์ พระองค์หนึ่งทรงวรกายดำ อีกพระองค์หนึ่งทรงวรกายขาว จะพรรณนาเช่นไรดี วาจาย่อมไร้นัยน์ตา นัยน์ตาย่อมไร้วาจา สตรีผู้เฉลียวฉลาดทั้งหลายได้ยินดังนั้นย่อมชื่นชม และทราบถึงความปรารถนาอันยิ่งใหญ่ในดวงหทัยของนางสีดา นางคนหนึ่งกล่าวว่า มิตรีเอ๋ย เขาคงเป็นโอรสแห่งกษัตริย์ที่เราได้ยินมาว่าเสด็จมากับมุนีเมื่อวานนี้ ทรงปลุกเสน่ห์ด้วยพระรูปโดยแท้ ทำให้บุรุษและสตรีทั้งหลายในนครหลงใหล ประชาชนทั้งหลายทุกหนแห่งต่างสรรเสริญพระรูปโฉม เราทั้งหลายจักต้องไปทอดเนตร เพราะทรงคู่ควรแก่การทอดพระเนตร วาจาของนางเป็นที่พอพระทัยแก่นางสีดาเป็นอันมาก นัยน์ตาของนางย่อมกระวนกระวายเพื่อแรมพระเนตร นางให้มิตรีผู้เป็นที่รักนำหน้าแล้วเสด็จต่อไป ไม่มีผู้ใดทราบถึงความรักอันเก่าแก่ของนาง
โทหา 229
सुमिरि सीय नारद बचन उपजी प्रीति पुनीत।चकित बिलोकति सकल दिसि जनु सिसु मृगी सभीत।।229।।
sumiri sīya nārada bacana upajī prīti punīta |cakita bilokati sakala disi janu sisu mṛgī sabhīta ||229||
ทรงระลึกถึงพระวาจาของพระนารท พระนางสีดาทรงมีความรักอันบริสุทธิ์เกิดขึ้นในพระหฤทัย และทรงมองไปทุกทิศด้วยความตื่นตระหนก ดังกวางน้อยที่หวาดกลัว
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह ‘राम-रूप-दर्शन’ और ‘सीता-राम विवाह-हेतु पुण्य-संयोग’ का पाठ है: इसे श्रद्धा से पढ़ने/सुनने से मन में पवित्र अनुराग, विवाह/गृहस्थ-धर्म में सौम्यता, और गुरु-सेवा/नित्यकर्म में स्थिरता आती है—अर्थात् चित्त ‘विषय-मोह’ से हटकर ‘रूप-भक्ति’ में लगने लगता है।
लोक-प्रचलन में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट (जैसे: ‘सीता राम, सीता राम’ या ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) को चौपाई/दोहा के अंत में जोड़कर जप-धारा बनाई जाती है; विवाह-प्रसंगों में विशेषतः ‘जय जय सीताराम’ संपुट का प्रयोग भी मिलता है।
Ask anything about Prakarana 23 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
