Adhyaya 27
Karma-Saṃnyāsa–Karma-Yoga Saṃvāda (Renunciation and the Discipline of Action)
Upa-parva: Bhagavadgītā Parva (Gītā-upākhyāna within Bhīṣma-parva)
This chapter opens with Arjuna’s request for a definitive adjudication between saṃnyāsa (renunciation of actions) and punar-yoga (the disciplined path of action). Kṛṣṇa responds by affirming both as conducive to the highest good, while prioritizing karma-yoga over mere action-renunciation when inner discipline is absent. The discourse defines the ‘constant renunciant’ as one free from hatred and craving, and argues that sāṃkhya (discriminative knowledge) and yoga (disciplined practice) are not ultimately separate when properly understood. It details the phenomenology of non-doership: the wise person recognizes sensory operations as occurring within the field of prakṛti while maintaining inward detachment. Actions offered to Brahman, performed without attachment, do not ethically stain the agent, illustrated by the lotus leaf unaffected by water. The chapter further explains how ignorance veils knowledge, how knowledge dispels impurity, and how equanimity yields impartial vision toward all beings. It culminates in a practical profile of the liberated practitioner—restrained senses, moderated affect, and recognition of the divine as the beneficiary of disciplined acts and the well-wisher of all—resulting in stable peace (śānti).
Chapter Arc: अर्जुन के भीतर कर्म-त्याग की आकांक्षा और ‘बंधन’ का भय उठता है—यदि शुभ कर्म भी बाँधते हैं, तो फिर युद्धभूमि में कर्म का आग्रह क्यों? → श्रीकृष्ण कर्म-त्याग की निष्फलता दिखाते हैं: मन से इन्द्रियों को रोककर भी जो भीतर-भीतर विषयों का चिन्तन करता है, वह मिथ्याचारी है; इसके विपरीत जो मन से इन्द्रियों को संयमित कर कर्मेन्द्रियों से अनासक्त होकर कर्मयोग करता है, वही श्रेष्ठ है। फिर शंका उभरती है—यज्ञ, दान, तप जैसे शास्त्रविहित कर्म भी बंधन के हेतु कहे गए हैं, तो कर्म कैसे मुक्तिदायक बने? → भगवान् अपने दिव्य ‘लोक-संग्रह’ के रहस्य को उद्घाटित करते हैं: ‘यदि मैं कर्म न करूँ तो लोक नष्ट-भ्रष्ट हो जाएँ; मैं संकर का कर्ता बनूँ और प्रजा का उपघात करूँ’—अर्थात् श्रेष्ठ पुरुष का आचरण ही समाज की धुरी है, इसलिए आसक्ति-रहित कर्म ही धर्म का रक्षक है। → कर्म का विधान स्पष्ट होता है: श्रद्धावान, दोषदृष्टि-रहित मनुष्य जो इस मत का नित्य अनुष्ठान करते हैं, वे कर्मों से भी मुक्त होते हैं। साथ ही भीतर के शत्रु ‘काम’ का निदान बताया जाता है—काम इन्द्रिय, मन, बुद्धि में आश्रय लेकर ज्ञान को ढँकता है; अतः इन्द्रियों को वश में कर, मन-बुद्धि को स्थिर कर, बुद्धि से भी पर आत्मतत्त्व में स्थित होकर इस शत्रु का वध करना चाहिए। → अर्जुन के सामने अब निर्णायक प्रश्न खड़ा है—क्या वह ‘आत्मा से पर’ उस आधार में टिककर, काम-रूप आवरण को चीरते हुए, युद्ध-कर्म को योग बना पाएगा?
Shlokas
Verse 1
भीष्मपर्वमें छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २६ ॥। नक्शा + (0) आज अनन- $. तत्त्वको जाननेवाले महापुरुषोंद्वारा 'असत्” और “सत्' का विवेचन करके जो यह निश्चय कर लेना है कि जिस वस्तुका परिवर्तन और नाश होता है
อรชุนกล่าวว่า “โอ้ ชนารทนะ หากในทัศนะของพระองค์ ‘พุทธิ’ (ปัญญา/ญาณ) ประเสริฐกว่ากรรมแล้ว ไฉนเล่า โอ้ เกศวะ พระองค์จึงทรงเร้าให้ข้าพเจ้ากระทำกรรมอันน่าสะพรึงนี้—ศึกสงคราม?”
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद्गीतापरवके अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं योगशासत्ररूप श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद्
อรชุนกล่าวว่า “ด้วยถ้อยคำที่ดูปะปนและคลุมเครือ พระองค์ประหนึ่งทำให้ความเข้าใจของข้าพเจ้าสับสน ดังนั้นโปรดตรัสหนทางเดียวให้แน่ชัดและเด็ดขาด เพื่อข้าพเจ้าจะได้บรรลุสิ่งที่เป็นความดีแท้จริง”
Verse 3
सम्बन्ध-- इस प्रकार अजुनके पूछनेपर भगवान् उनका निश्चित कर्तव्य भक्तिप्रधान कर्मयोग बतलानेके उद्देश्यसे पहले उनके प्रश्नका उत्तर देते हुए यह दिखलाते हैं कि मेरे वचन व्यामिश्र' अर्थात् 'मिले हुए" नहीं हैं वरं सर्वधा स्पष्ट और अलग-अलग हैं-- श्रीभगवानुवाच लोकेडस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ । ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्
พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า “โอ้ผู้ปราศจากบาป ในโลกนี้เราได้สอนไว้แต่ก่อนแล้วว่า มีความตั้งมั่นอยู่สองประการ: สำหรับผู้ยึดแนวสางขยะ คือความตั้งมั่นในโยคะแห่งญาณ; สำหรับผู้เป็นโยคี คือความตั้งมั่นในโยคะแห่งกรรม”
Verse 4
न कर्मणामनारम्भान्ेष्कर्म्य पुरुषो श्षुते । न च संन्यसनादेव सिद्धि समधिगच्छति
มนุษย์ย่อมไม่บรรลุความไร้พันธะจากกรรมเพียงเพราะไม่เริ่มทำกรรม และก็ไม่บรรลุความสำเร็จสมบูรณ์เพียงเพราะสละโลกภายนอกเท่านั้น
Verse 5
मनुष्य न तो कर्मोंका आरम्भ किये बिना निष्कर्मताको यानी योगनिष्ठाको प्राप्त होता है और न कर्मोके केवल त्यागमात्रसे सिद्धि यानी सांख्यनिष्ठाको ही प्राप्त होता है ।।
เพราะแท้จริงแล้ว ไม่มีผู้ใดจะอยู่ได้แม้ชั่วขณะโดยไม่กระทำกรรม มนุษย์ทั้งปวงถูกบีบคั้นให้กระทำ ด้วยคุณลักษณะทั้งหลายที่เกิดจากปรกฤติ
Verse 6
सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकर्में यह बात कही गयी कि कोई भी मनुष्य क्षणमात्र भी कर्म किये बिना नहीं रहता: इसपर यह शंका होती है कि इन्द्रियोंकी क्रियाओंकोी हठसे रोककर भी तो मनुष्य कमोंका त्याग कर सकता है। इसपर कहते हैं-- कर्मेन्द्रियाणिः संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् | इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचार: स उच्यते
ผู้ใดบังคับข่มอินทรีย์แห่งการกระทำไว้ภายนอก แต่กลับนั่งระลึกถึงอารมณ์แห่งอินทรีย์อยู่ในใจ ผู้นั้นมีปัญญาหลงผิด ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ประพฤติลวง—คือคนหน้าซื่อใจคด
Verse 7
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेअर्जुन । कर्मेन्द्रिये: कर्मयोगमसक्त: स विशिष्यतेएं
แต่โอ้อรชุน ผู้ใดควบคุมอินทรีย์ทั้งหลายด้วยใจ แล้วลงมือกระทำ และปฏิบัติกัมมโยคะด้วยอวัยวะแห่งการกระทำโดยปราศจากความยึดติด ผู้นั้นแลประเสริฐกว่า
Verse 8
सम्बन्ध-- अजुनने जो यह पूछा था कि आप मुझे घोर कर्ममें क्यों लगाते हैं; उसके उत्तरमें ऊपरये कर्मोका त्याग करनेवाले मिथ्याचारीकी निन््दा और कर्मयोगीकी प्रशंसा करके अब उन्हें कर्म करनेके लिये आज्ञा देते हैं-- नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो हाकर्मण: । शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मण:
จงกระทำหน้าที่อันกำหนดไว้สำหรับเจ้าเถิด เพราะการกระทำประเสริฐกว่าความไม่กระทำ และหากไม่กระทำ แม้การดำรงอยู่ของกายเจ้าก็ไม่อาจสำเร็จได้
Verse 9
सम्बन्ध-- यहाँ यह जिज्ञासा होती है कि शास्त्रविह्ित यज्ञ
นอกจากกรรมที่กระทำเพื่อยัญแล้ว โลกนี้ย่อมถูกผูกมัดด้วยพันธะแห่งกรรม เพราะฉะนั้น โอ้บุตรแห่งกุนตี จงกระทำหน้าที่เพื่อยัญโดยปราศจากความยึดติด และกระทำให้ดีเถิด
Verse 10
सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकर्में भगवान्ने यह बात कही कि यज्ञके निमित्त कर्म करनेवाला मनुष्य कर्मोसे नहीं बाँधता: इसलिये यहाँ यह जिज्ञासा होती है कि यज्ञ किसको कहते हैं; उसे क्यों करना चाहिये और उसके लिये कर्म करनेवाला मनुष्य कैसे नहीं बँधता। अतएव इन बातोंकोी समझानेके लिये भगवान् ब्रह्माजीके वचनोंका प्रमाण देकर कहते हैं-- सहयज्ञा: प्रजा: सृष्टवा पुरोवाच प्रजापति: । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वो<स्त्विष्टककामधुक्
เมื่อแรกเริ่มแห่งการสร้างสรรค์ ประชาปติ (พรหมา) ได้สร้างหมู่สัตว์ทั้งหลายพร้อมด้วยยัญ แล้วตรัสว่า “ด้วยยัญนี้พวกเจ้าจงเจริญงอกงามและทวีเพิ่มเถิด และขอให้ยัญนี้เป็นผู้ให้สิ่งปรารถนาทั้งปวงแก่พวกเจ้า”
Verse 11
देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्त: श्रेय: परमवाप्स्यथ
ด้วยยัญนี้ พวกเจ้าจงเกื้อหนุนและบำรุงเทวะทั้งหลาย และขอให้เทวะทั้งหลายเกื้อหนุนและบำรุงพวกเจ้า เมื่อเกื้อกูลกันและกันเช่นนี้ พวกเจ้าจักบรรลุความเกษมศานติอันสูงสุด
Verse 12
इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविता: । तैर्दत्तानप्रदायै भ्यो यो भुड्क्ते स्तेन एव सः
เหล่าเทพผู้ได้รับการหล่อเลี้ยงและทวีพลังด้วยยัญบูชาของพวกท่าน ย่อมประทานความสุขอันพึงปรารถนาให้โดยแน่นอน แม้มิได้เอ่ยขอ; แต่ผู้ใดเสวยของทานที่เทพประทานโดยมิได้ถวายตอบแทนสิ่งอันควรถวายก่อน ผู้นั้นแลเป็นโจรโดยแท้จริง
Verse 13
यज्ञशिष्टाशिन: सनन््तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषै: । भुज्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्
ผู้เป็นคนดีที่บริโภคอาหารซึ่งเหลือจากยัญ ย่อมพ้นจากมลทินบาปทั้งปวง; แต่คนบาปผู้หุงหาอาหารเพียงเพื่อเลี้ยงตนเอง ย่อมเสวยบาปนั้นเอง
Verse 14
सम्बन्ध-- यहाँ यह जिज्ञासा होती है कि यज्ञ न करनेसे क्या हानि है; इसपर युष्टिचक्रको युरक्षित रखनेके लिये यज्ञकी आवश्यकताका प्रतिपादन करते हैं-- अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भव: । यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञ: कर्मसमुद्भव:
สรรพสัตว์ทั้งหลายเกิดและดำรงอยู่ด้วยอาหาร; อาหารเกิดจากฝน; ฝนบังเกิดจากยัญ; และยัญบังเกิดจากกรรมอันพึงกระทำตามธรรมบัญญัติ
Verse 15
कर्म ब्रह्मोद्धवं विद्धि ब्रद्माक्षरसमुद्धवम् । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतेष्ठितम्
พึงรู้ว่า กรรมกำเนิดจากพรหมันคือพระเวท และพรหมันคือพระเวทกำเนิดจากอักษรอันไม่เสื่อมสูญ; เพราะฉะนั้น พรหมันผู้แผ่ซ่านไปทั่ว ย่อมตั้งมั่นอยู่ในยัญเป็นนิตย์
Verse 16
एवं प्रवर्तितं चक्र नानुवर्तयतीह य: । अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति
โอ้ ปารถะ! ผู้ใดในโลกนี้ไม่ดำเนินตามกงล้อแห่งระเบียบจักรวาลที่ได้ถูกขับเคลื่อนเช่นนี้ ผู้นั้นมัวเมาในความรื่นรมย์แห่งอินทรีย์ มีชีวิตอันเป็นบาป และย่อมมีชีวิตอยู่อย่างสูญเปล่า
Verse 17
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्न॒ मानव: । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते
แต่ผู้ใดรื่นรมย์อยู่ในอาตมันเท่านั้น อิ่มเอมในอาตมัน และพอใจในอาตมัน—ผู้นั้นย่อมไม่มีหน้าที่ใดต้องกระทำ
Verse 18
नैव तस्य कृतेनार्थों नाकृतेनेह कश्नन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय:
เพราะสำหรับมหาบุรุษผู้นั้น ในโลกนี้การกระทำก็ไม่ก่อให้เกิดประโยชน์ส่วนตน และการไม่กระทำก็ไม่ก่อให้เกิดประโยชน์ใด ๆ อีกทั้งในหมู่สรรพสัตว์ทั้งปวง เขามิได้พึ่งพาใครเพื่อเห็นแก่ตน
Verse 19
सम्बन्ध-- यहॉँतक भगवान्ने बहुत-से हेतु बतलाकर यह बात सिद्ध की कि जबतक मनुष्यको परम श्रेयरूप परमात्माकी प्राप्ति न हो जाय
ฉะนั้นเธอจงเป็นผู้ไม่ยึดติด และกระทำกิจอันพึงกระทำอยู่เสมอ เพราะผู้ที่กระทำกรรมโดยไม่ยึดติด ย่อมบรรลุถึงปรมัตถ์อันสูงสุด
Verse 20
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय: । लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमहसि
เพราะพระชนกและบรรดาแบบอย่างทั้งหลายได้บรรลุความสำเร็จอันสมบูรณ์ด้วยการกระทำเท่านั้น ฉะนั้น แม้เพื่อโลคสังคหะ—การธำรงระเบียบของโลกและชี้นำผู้คน—เธอก็ควรกระทำหน้าที่ของตน
Verse 21
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकर्ें भगवान्ने अर्जुनकों लोक-संग्रहकी ओर देखते हुए कर्मोका करना उचित बतलाया: इसपर यह जिज्ञासा होती है कि कर्म करनेसे किस प्रकार लोकसंग्रह होता है; अतः यही बात समझानेके लिये कहते हैं-- यद् यदाचरति श्रेष्ठस्तत् तदेवेतरो जन: । स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते
ผู้ประเสริฐประพฤติอย่างไร คนอื่นก็ประพฤติตามอย่างนั้น เขาตั้งมาตรฐานสิ่งใดไว้ โลกทั้งปวงก็ย่อมดำเนินตามมาตรฐานนั้น
Verse 22
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि
โอ้ ปารถะ ในสามโลกนี้ เราไม่มีสิ่งใดเลยที่จำต้องกระทำ และไม่มีสิ่งใดที่ยังมิได้บรรลุซึ่งเราต้องบรรลุ ถึงกระนั้นเราก็ยังดำรงอยู่ในกรรมและการกระทำเสมอ
Verse 23
यदि हाहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रित: । मम वर्त्मनिवर्तन्ते मनुष्या: पार्थ सर्वश:
โอ้ ปารถะ หากเราหยุดไม่กระทำหน้าที่ด้วยความตื่นรู้แม้เพียงคราเดียว ความเสียหายใหญ่หลวงย่อมบังเกิด เพราะมนุษย์ทั้งหลายย่อมดำเนินตามรอยทางของเราในทุกประการ
Verse 24
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् । संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमा: प्रजा:
หากเราไม่กระทำกรรม โลกเหล่านี้ย่อมเสื่อมสลาย เราจักเป็นผู้ก่อให้เกิดความปะปนและความสับสน (สังกระ) และจักทำร้าย—ถึงขั้นนำพาไปสู่ความพินาศ—แก่หมู่ประชาทั้งปวงนี้
Verse 25
सक्ता: कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद् विद्वांस्तथासक्तश्निकीर्षुलोंकसंग्रहम्
โอ้ ภารตะ ดังที่ผู้ไม่รู้ย่อมกระทำกรรมด้วยความยึดติด ฉันใด บัณฑิตก็ควรกระทำฉันนั้นโดยไร้ความยึดติด เพื่อโลกรักษาและการค้ำจุนระเบียบของโลก (โลกสังคหะ)
Verse 26
भीष्मपर्वणि तु षड्विंशो5ध्याय:
บัณฑิตผู้ประพฤติอย่างยุกต์และถูกต้อง ไม่พึงก่อให้เกิดความแตกแยกหรือความลังเลในความเข้าใจของผู้เขลาที่ติดอยู่กับการกระทำ; ตรงกันข้าม เมื่อเขาปฏิบัติกรรมทั้งปวงตามบัญญัติแห่งศาสตราอย่างครบถ้วนแล้ว พึงชักนำให้คนเหล่านั้นประกอบกรรมเช่นเดียวกัน
Verse 27
प्रकृते: क्रियमाणानि गुणै: कर्माणि सर्वश: । अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते
การกระทำทั้งปวงในทุกประการล้วนดำเนินไปด้วยคุณ (คุณะ) แห่งปรกฤติ; แต่ผู้เขลาที่จิตถูกอหังการหลงลวงกลับสำคัญว่า ‘เรานี่แหละคือผู้กระทำ’
Verse 28
तत्त्ववित् तु महाबाहो गुणकर्मविभागयो: । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते
แต่โอ ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร! ผู้รู้ความจริงแห่งการจำแนกคุณและการกระทำ ย่อมเห็นว่า ‘คุณทั้งหลายเท่านั้นที่ดำเนินอยู่ท่ามกลางคุณทั้งหลาย’; เพราะฉะนั้นเขาจึงไม่ยึดติด
Verse 29
प्रकृतेर्गुणसम्मूढा: सज्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्
ผู้ที่ความเข้าใจถูกทำให้หลงด้วยคุณแห่งปรกฤติ ย่อมยึดติดในคุณและกรรมที่เกิดจากคุณนั้น; ผู้รู้โดยสิ้นเชิงไม่พึงทำให้ผู้รู้เพียงบางส่วนซึ่งปัญญาทึบเขวหรือหวั่นไหว
Verse 30
१४-अनायक्तभावसे कर्म करनेसे परमात्माकी प्राप्ति होती है (गीता ३/१९)। १५-पूर्वकालमें जनकादिने भी कमोद्वारा ही सिद्धि प्राप्त की थी (गीता ३/२०/। १६-दूसरे मनुष्य श्रेष्ठ महापुरुषका अनुकरण करते हैं; इसलिये श्रेष्ठ महापुरुषको कर्म करना चाहिये (गीता ३॥२१)। १७-भगवान्को कुछ भी कर्तव्य नहीं है; तो भी वे लोकसंग्रहके लिये कर्म करते हैं (गीता ३/२२)। १८-ज्ञानीके लिये कोई कर्तव्य नहीं है
ด้วยจิตที่ตั้งมั่นในอธยาตมะ จงมอบกรรมทั้งปวงไว้ในเรา; เป็นผู้ไร้ความหวัง ไร้ความยึดว่า ‘ของเรา’ และพ้นจากไข้เร่าร้อนแห่งความกระวนกระวาย แล้วจงเข้าสู่ศึก
Verse 31
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवा: । श्रद्धावन्तो5नसूयन्तो मुच्यन्ते तेडपि कर्मभि:
ผู้ใดดำรงตามคำสอนของเรานี้เป็นนิตย์ ด้วยศรัทธาและไม่เพ่งโทษ—ผู้นั้นแม้กระทำกรรมอยู่ ก็ย่อมหลุดพ้นจากพันธนาการแห่งกรรม
Verse 32
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतस:
แต่ผู้ใดติเตียนคำสอนนี้และไม่ดำเนินตามแนวทางของเรา—พึงรู้เถิดว่าเขาหลงมัวในความรู้ทั้งปวง ปัญญาวินิจฉัยพินาศ และสติรู้ภายในสูญสิ้น
Verse 33
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकम्ें यह बात कही गयी कि भगवान्के मतके अनुसार न चलनेवाला नष्ट हो जाता है। इसपर यह जिज्ञासा होती है कि यदि कोई भगवान्के मतके अनुसार कर्म न करके हठपूर्वक कर्मोका सर्वथा त्याग कर दे तो क्या हानि है? इसपर कहते हैं-- सदृशं चेष्टते स्वस्या: प्रकृतेज्ञानवानपि । प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रह: कि करिष्यति
แม้ผู้มีปัญญาก็ยังเคลื่อนไหวตามสภาวะธรรมชาติของตน สรรพสัตว์ทั้งหลายย่อมไปตามสันดานเดิมของตน แล้วการฝืนข่มบังคับจะทำอะไรได้เล่า?
Verse 34
सम्बन्ध--इस प्रकार सबको प्रकृतिके अनुसार कर्म करने पड़ते हैं तो फिर कर्मबन्धनसे छूटनेके लिये मनुष्यको क्या करना चाहिये? इस जिज्ञासापर कहते हैं-- इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत् तौ हास्य परिपन्थिनौ
ในขอบเขตของอินทรีย์แต่ละอย่างและอารมณ์ของมัน ความยึดติดและความชังตั้งมั่นอยู่ บุคคลไม่พึงตกอยู่ใต้อำนาจของสองสิ่งนั้น เพราะมันเป็นศัตรูผู้ขวางทางแห่งความเกื้อกูลแท้จริง
Verse 35
सम्बन्ध-- यहाँ अर्जुनिके मनमें यह बात आ सकती है कि मैं यह युद्धरूप घोर कर्म न करके यदि भिक्षावृत्तिसे अपना निर्वाह करता हुआ शान्तिमय क्मोें लगा रहूँ तो सहज ही राग-द्वेषसे छूट सकता हूँ: फिर आप मुझे युद्ध करनेके लिये आज्ञा क्यों दे रहे हैं; इसपर भगवान् कहते हैं-- श्रेयान् स्वधर्मो विगुण: परधर्मात् स्वनुछितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेय: परधर्मो भयावह:
สวธรรมของตน แม้บกพร่อง ก็ยังประเสริฐกว่าปรธรรมของผู้อื่นที่ปฏิบัติได้ดี การตายในสวธรรมยังเป็นมงคล; ปรธรรมเป็นสิ่งน่าหวาดหวั่น
Verse 36
सम्बन्ध--गनुष्यका स्वधर्मपालन करनेगें ही कल्याण है
อรชุนกล่าวว่า: โอ วารษเณยะ (กฤษณะ) แล้วมนุษย์ผู้นี้ถูกแรงใดผลักดันให้กระทำบาป ราวกับถูกบังคับ ทั้งที่ตนไม่ปรารถนา?
Verse 37
श्रीभगवानुवाच काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्धव: । महाशनो महापाप्मा विद्धयेनमिह वैरिणम्
พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า—นี่แหละคือกาม นี่แหละคือโทสะ อันเกิดจากคุณรชัส (ความเร่าร้อนแห่งตัณหา) มันไม่รู้จักอิ่ม หิวกระหายต่อความเสพไม่สิ้นสุด และเป็นบาปใหญ่ จงรู้ไว้ ณ ที่นี้ว่า นี่เองคือศัตรูในเรื่องนี้
Verse 38
सम्बन्ध-- यहाँ जिज्ञासा होती है कि यह काम मनुष्यको किस प्रकार पापोंगें प्रवृत्त करता है। अत: तीन श्लोकोद्वार इयका समाधान करते हैं-- धूमेनाव्रियते वल्निर्यथादर्शो मलेन च | यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्
ดุจไฟถูกควันปกคลุม กระจกถูกคราบสกปรกบดบัง และทารกในครรภ์ถูกห่อหุ้มด้วยครรภ์มารดา ฉันใด—ความรู้แท้ก็ถูกกามนั้นปิดบังฉันนั้น
Verse 39
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च,और हे अर्जुन! इस अग्निके समान कभी न पूर्ण होनेवाले कामरूप ज्ञानियोंके नित्य वैरीकेः द्वारा मनुष्यका ज्ञान ढका हुआ है
โอ กุนตีบุตร! ความรู้ถูกปกปิดด้วยศัตรูนิรันดร์นี้—คือกามในรูปแห่งความใคร่—ซึ่งดุจไฟอันไม่เคยอิ่มเต็ม
Verse 40
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्
อินทรีย์ทั้งหลาย จิต และปัญญา—กล่าวกันว่าเป็นที่ตั้งของมัน ด้วยสิ่งเหล่านี้เอง มันปิดบังความรู้แล้วทำให้ผู้มีร่างกายหลงมัวเมา
Verse 41
इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि--ये सब इसके वासस्थान कहे जाते हैं। यह काम इन मन, बुद्धि और इन्द्रियोंके द्वारा ही ज्ञाकको आच्छादित करके जीवात्माको मोहित करता हैः ।।
ฉะนั้น โอ ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ! จงสำรวมอินทรีย์ทั้งหลายเสียก่อน แล้วจงกำราบทำลายกามอันเป็นบาปนี้ ซึ่งทำลายทั้งความรู้และญาณทัศนะ
Verse 42
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकमें इन्द्रियॉको वशर्में करके कामरूप शत्रुकों मारनेके लिये कहा गया। इसपर यह शंका होती है कि जब इन्द्रिय
เขากล่าวกันว่า อินทรีย์ทั้งหลายประเสริฐกว่ากาย; สูงกว่าอินทรีย์คือจิต; สูงกว่าจิตคือปัญญา; และสูงกว่าปัญญาคืออาตมันนั้น. เพราะฉะนั้น เมื่อจะเผชิญกาม—ซึ่งทำงานผ่านเครื่องมือภายในเหล่านี้—พึงรู้ลำดับชั้นภายในตน แล้วอาศัยอาตมันอันอยู่เหนือปัญญา มิใช่ปล่อยให้ถูกอินทรีย์และจิตครอบงำ.
Verse 43
इन्द्रियोंको स्थूल शरीरसे पर यानी श्रेष्ठ, बलवान् और सूक्ष्म कहते हैं; इन इन्द्रियोंसे पर मन है, मनसे भी पर बुद्धि है और जो बुद्धिसे भी अत्यन्त पर है वह आत्मा है ।।
อินทรีย์ทั้งหลายประเสริฐกว่ากายหยาบ; เหนืออินทรีย์คือจิต; เหนือจิตคือปัญญา; และเหนือปัญญายิ่งนักคืออาตมัน. เมื่อรู้ดังนี้ว่าอาตมันสูงกว่าปัญญา แล้วตั้งจิตให้มั่นด้วยพลังแห่งตน—โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร—จงประหารศัตรูผู้ยากจะพิชิตนี้ ซึ่งมีรูปเป็นกาม.
Frequently Asked Questions
Arjuna seeks a single, certain prescription between renouncing action (saṃnyāsa) and performing action through disciplined practice (karma-yoga), reflecting a dilemma about whether ethical purity is better preserved by withdrawal or by regulated engagement.
Kṛṣṇa teaches that mature renunciation is primarily internal—freedom from aversion and craving—and that disciplined action offered without attachment leads efficiently to purification, knowledge, equanimity, and stable peace.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter embeds outcome-statements: non-attached action does not bind; knowledge removes impurity and leads to non-return (apunarāvṛtti) and brahma-nirvāṇa; recognizing the divine as the beneficiary and well-wisher yields śānti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.