Shloka 43
Karma-Saṃnyāsa–Karma-Yoga Saṃvāda
Renunciation and the Discipline of Action
इन्द्रियोंको स्थूल शरीरसे पर यानी श्रेष्ठ, बलवान् और सूक्ष्म कहते हैं; इन इन्द्रियोंसे पर मन है, मनसे भी पर बुद्धि है और जो बुद्धिसे भी अत्यन्त पर है वह आत्मा है ।। एवं बुद्धे: परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मनाः । जहि शत्रुं महाबाहो कामरूप॑ दुरासदम्,इस प्रकार बुद्धिसे पर अर्थात् सूक्ष्म, बलवान् और अत्यन्त श्रेष्ठ आत्माको जानकर और बुद्धिके द्वारा मनको वशमें करके” हे महाबाहो! तू इस कामरूप दुर्जय शत्रुको मार डाल
indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṁ manaḥ | manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ || evaṁ buddheḥ paraṁ buddhvā saṁstabhya ātmānam ātmanā | jahi śatruṁ mahābāho kāmarūpaṁ durāsadam ||
อินทรีย์ทั้งหลายประเสริฐกว่ากายหยาบ; เหนืออินทรีย์คือจิต; เหนือจิตคือปัญญา; และเหนือปัญญายิ่งนักคืออาตมัน. เมื่อรู้ดังนี้ว่าอาตมันสูงกว่าปัญญา แล้วตั้งจิตให้มั่นด้วยพลังแห่งตน—โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร—จงประหารศัตรูผู้ยากจะพิชิตนี้ ซึ่งมีรูปเป็นกาม.
अजुन उवाच
Educational Q&A
A hierarchy is taught—body < senses < mind < intellect < Self—and the ethical instruction is to use discernment (buddhi) and inner steadiness (ātman) to restrain the mind and defeat desire (kāma), portrayed as a formidable inner enemy.
On the battlefield setting of Bhīṣma Parva, Arjuna voices a reflective teaching that reframes combat as inner discipline: before confronting external foes, one must conquer the internal adversary—desire—by recognizing the Self as higher than mind and intellect and by exercising self-restraint.