Adhyaya 68
Ādi Parva, Adhyāya 68 — Sarvadamana’s Childhood and Śakuntalā’s Claim at Court
Upa-parva: Śakuntalopākhyāna (Duḥṣanta–Śakuntalā Episode)
Vaiśaṃpāyana recounts that Śakuntalā bears an exceptionally vigorous son after Duḥṣanta departs. Kaṇva oversees the child’s early saṃskāras and, observing extraordinary strength, notes his suitability for future rulership. The boy’s fearless play—subduing wild animals around the hermitage—leads residents to name him Sarvadamana (“subduer of all”). Kaṇva instructs his disciples to escort Śakuntalā, adorned with auspicious signs, to Gajasāhvaya (Hastināpura) with the child. At court, Śakuntalā formally petitions Duḥṣanta to install the boy as heir, invoking the earlier agreement and framing the issue as dharma-bound responsibility. Duḥṣanta denies recognition and questions her credibility and origins, escalating the dispute. Śakuntalā responds with an extended ethical discourse: truth is witnessed by inner conscience and cosmic agencies; self-deception is morally culpable; wifehood and progeny are central to household dharma and continuity; and rejecting one’s child violates normative duty. She also recounts her birth from Menakā and Viśvāmitra, while the king continues to treat her claims as unverified and dismisses her.
Chapter Arc: ऋषियों की सभा में शौनक का आग्रह उठता है—‘अब मैं कुरुओं के वंश का आदि से विस्तार सुनना चाहता हूँ’; कथा का द्वार राजवंश-गौरव की ओर खुलता है। → वैशम्पायन दुष्यन्त का परिचय देते हैं: पूरुवंश का विस्तार करने वाला, सीमांत पृथ्वी का रक्षक, ऐसा राजा जिसके राज्य में चौर्य, क्षुधा और व्याधि का भय नहीं; वर्ण अपने-अपने स्वधर्म में रमे हैं—यह आदर्श-राज्य का ऊँचा मानक आगे की वंशकथा पर अपेक्षा का भार रख देता है। → दुष्यन्त की ‘अद्भुत शक्ति’ का उत्कर्ष-वर्णन—मन्दराचल को उपवन-काननों सहित उठाने जैसी अतिशयोक्तिपूर्ण उपमा, चतुष्पथ-गदा-युद्ध और सर्वप्रहरण-निपुणता; साथ ही समुद्र-सा अक्षोभ्य और पृथ्वी-सा सहिष्णु—राजा का तेज और संयम एक साथ चरम पर पहुँचते हैं। → कथन इस निष्कर्ष पर टिकता है कि ऐसे धर्मपरायण, प्रसन्न-पुर-राष्ट्र वाले राजा के आश्रय में प्रजा निर्भय और स्वधर्मनिष्ठ रहती है; कुरुवंश के उद्गम की कथा के लिए मंच तैयार हो जाता है। → श्रोता-समुदाय की जिज्ञासा अब वंश-परम्परा के अगले कड़ी—दुष्यन्त से आगे भरत और कुरु-परम्परा के विस्तार—पर अटक जाती है।
Shlokas
Verse 1
/ है अर छा | अर-क्रा् - “अत्रि” शब्दसे यहाँ सूर्यको ग्रहण किया गया है। नीलकण्ठने भी यही अर्थ लिया है। अष्टषष्टितमो< ध्याय: राजा दुष्यन्तकी अद्भुत शक्ति तथा राज्यशासनकी क्षमताका वर्णन जनमेजय उवाच त्वत्त: श्रुतमिदं ब्रह्मन् देवदानवरक्षसाम् । अंशावतरणं सम्यग गन्धर्वाप्सरसां तथा
ชนเมชัยยะกล่าวว่า “โอ พราหมณ์ ข้าพเจ้าได้สดับจากท่านโดยชัดแจ้งแล้ว ถึงเรื่องอวตารส่วนหนึ่งอันถูกต้องในหมู่เทพ ดานวะ และรากษส ทั้งในหมู่คันธรรพะและอัปสราเช่นเดียวกัน”
Verse 2
इमं तु भूय इच्छामि कुरूणां वंशमादित: । कथ्यमानं त्वया विप्र विप्र्षिगणसंनिधौ,विप्रवर! अब इन ब्रह्मर्षियोंक समीप आपके द्वारा वर्णित कुरुवंशका वृत्तान्त पुनः आदिसे ही सुनना चाहता हूँ
แต่บัดนี้ ข้าพเจ้าปรารถนาจะสดับอีกครั้งหนึ่ง—ตั้งแต่ปฐมกาล—ถึงวงศ์สกุลแห่งกุรุทั้งหลาย โดยท่านเป็นผู้เล่า โอ พราหมณ์ ในท่ามกลางที่ประชุมมหาฤๅษีนี้
Verse 3
वैशम्पायन उवाच पौरवाणां वंशकरो दुष्यन्तो नाम वीर्यवान् । पृथिव्याश्षतुरन््ताया गोप्ता भरतसत्तम
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ ผู้ประเสริฐในหมู่ภารตะ ได้บังเกิดกษัตริย์ผู้ทรงเดชชื่อทุษยันต์ ผู้ขยายวงศ์ปุรวะ ด้วยวีรภาพอันยิ่งใหญ่ เขาเป็นผู้พิทักษ์แผ่นดินทั้งปวงซึ่งมีมหาสมุทรล้อมรอบทุกทิศ”
Verse 4
चतुर्भागं भुवः कृत्स्नं यो भुडक्ते मनुजेश्वर: । समुद्रावरणांश्वापि देशान्ू स समितिंजय:
กษัตริย์ทุษยันต์ ผู้ทรงชัยในที่ประชุมแห่งศึก เป็นมนุษยาธิปไตยผู้ปกครองแผ่นดินทั้งสี่ทิศ และแม้ดินแดนที่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต พระองค์ทรงอภิบาลและพิทักษ์ทั่วทั้งพิภพด้วยพระองค์เอง ทรงธำรงราชธรรมและความสงบเรียบร้อยด้วยเดชานุภาพแห่งชัยชนะ
Verse 5
आम्लेच्छावधिकान् सर्वान् स भुड्क्ते रिपुमर्दन: । रत्नाकरसमुद्रान्तां श्चातुर्वण्यजनावृतान्
พระเจ้าทุษยันต์ ผู้บดขยี้ศัตรู ทรงอภิบาลแผ่นดินทั้งสิ้นซึ่งแผ่ไปจนถึงมหาสมุทรรัตนากร เต็มไปด้วยประชาชนแห่งจตุรวรรณะ และทอดถึงชายแดนที่จรดแดนมเลจฉะ ครั้นทรงมีชัยในศึกน้อยใหญ่แล้ว ก็ทรงธำรงอำนาจอธิปไตย ปกครองและคุ้มครองทั่วราชอาณาจักรด้วยพระเดชานุภาพของพระองค์เอง
Verse 6
न वर्णसंकरकरो न कृष्याकरकृज्जन: । न पापकृत् कश्चिदासीत् तस्मिन् राजनि शासति
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อพระราชานั้นทรงครองแผ่นดิน ไม่มีผู้ใดให้กำเนิดบุตรจากการปะปนวรรณะ ไม่มีผู้ใดประกอบกสิกรรมหรือทำเหมือง และไม่มีผู้ใดกระทำบาปเลย วิถีชีวิตเป็นระเบียบเรียบร้อย ความอุดมสมบูรณ์บังเกิดโดยไม่ต้องตรากตรำ จึงไม่จำเป็นต้องมีแรงงานเชิงเอารัดเอาเปรียบหรือการล่วงละเมิดธรรมะ
Verse 7
धर्मे रतिं सेवमाना धर्मार्थावभिपेदिरे । तदा नरा नरव्याप्र तस्मिउ्जनपदेश्वरे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ผู้คนยินดีในธรรมะและดำรงตนตามธรรมะ ฉะนั้นทั้งธรรมะและอรรถะจึงมาถึงเขาเองโดยไม่ต้องดิ้นรน โอ้ยอดมนุษย์ เมื่อพระเจ้าทุษยันต์ทรงเป็นเจ้าแห่งแว่นแคว้นนั้น ก็ไม่มีความหวาดกลัวโจรภัย ความกลัวความหิวแม้เพียงน้อยก็ไม่มี และความหวั่นเกรงโรคภัยก็สิ้นสูญไปโดยสิ้นเชิง
Verse 8
नासीच्चौरभयं तात न क्षुधाभयमण्वपि । नासीद् व्याधिभयं चापि तस्मिञज्जनपदेश्वरे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“ลูกเอ๋ย ในแว่นแคว้นนั้นไม่มีความกลัวโจรภัย ไม่มีแม้เพียงน้อยนิดของความกลัวความหิว และไม่มีความกลัวโรคภัยด้วย เพราะประเทศนั้นอยู่ใต้พระราชาผู้ทรงอำนาจ เมื่อราชธรรมตั้งมั่นในธรรมะ ความปลอดภัย ปัจจัยยังชีพ และสุขภาพย่อมบังเกิดขึ้นเอง”
Verse 9
स्वथर्मे रेमिरे वर्णा दैवे कर्मणि निःस्पृहा: । तमाश्रित्य महीपालमासंश्रैवाकुतो भया:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—หมู่ชนทั้งหลายตามวรรณะต่างยินดีในสวธรรมของตน และประกอบการบูชาเทพกับพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์โดยไร้ความใคร่ผล เมื่อพึ่งพาพระราชาผู้พิทักษ์แผ่นดินนั้นแล้ว ปวงประชาจึงเป็นผู้ปลอดภัย ไร้ความหวาดกลัวรอบด้าน
Verse 10
कालवर्षी च पर्जन्य: सस्यानि रसवन्ति च । सर्वरत्नसमृद्धा च मही पशुमती तथा,मेघ समयपर पानी बरसाता और अनाज रसयुक्त होते थे। पृथ्वी सब प्रकारके रत्नोंसे सम्पन्न तथा पशु-धनसे परिपूर्ण थी
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ฝนย่อมตกต้องตามฤดูกาล พืชผลก็อวลด้วยน้ำเลี้ยงและรสดี แผ่นดินอุดมด้วยรัตนะนานาประการ และยังบริบูรณ์ด้วยโคกระบือและปศุสัตว์ทั้งหลาย
Verse 11
स्वकर्मनिरता विप्रा नानृतं तेषु विद्यते । स चाद्भुतमहावीर्यों वज़संहननो युवा
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—พราหมณ์ทั้งหลายตั้งมั่นในหน้าที่ตามวรรณะและอาศรมของตน ในหมู่เขาไม่มีความเท็จเลย และพระราชานั้น—ยังหนุ่ม ร่างกายแน่นมั่นดุจวัชระ—ทรงประกอบด้วยเดชานุภาพอัศจรรย์และมหาวีรภาพ
Verse 12
उद्यम्य मन्दरं दोर्भ्या वहेत्ू सवनकाननम् | चतुष्पथगदायुद्धे सर्वप्रहरणेषु च
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—พระองค์ทรงมีกำลังยกเขามันทระด้วยสองพระกรและแบกไปได้พร้อมทั้งสวนและพงไพรทั้งหลาย ในศิลปะแห่งการรบด้วยกระบอง ณ ลานสี่แยกตามแบบสี่ประการ และในการใช้ศาสตราวุธทุกชนิด พระองค์ทรงชำนาญยิ่ง
Verse 13
नागपृष्े<श्चपृष्ठे च बभूव परिनिष्ठित: । बले विष्णुसमश्वासीत् तेजसा भास्करोपम:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ไม่ว่าบนหลังนาคหรือบนหลังม้า พระองค์ทรงตั้งมั่นแน่วแน่เสมอกัน ในกำลังทรงดุจพระวิษณุ และในรัศมีทรงประหนึ่งพระอาทิตย์
Verse 14
अक्षोभ्यत्वेडर्णवबसम: सहिष्णुत्वे धरासम: । सम्मतः स महीपाल: प्रसन्नपुरराष्ट्रवान्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ในความไม่หวั่นไหวพระองค์ทรงดุจมหาสมุทร และในความอดทนทรงดุจแผ่นดิน พระมหากษัตริย์นั้นเป็นที่เคารพทุกแห่ง เมืองและแว่นแคว้นของพระองค์เปี่ยมด้วยความผาสุก
Verse 15
भूयो धर्मपरैभविर्मुदितं जनमादिशत्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—แล้วพระองค์ก็ทรงปกครองประชาชนผู้ตั้งมั่นในธรรม ให้ดำรงอยู่ด้วยความยินดีผาสุกอยู่เนืองนิตย์
Verse 67
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें अंशावतरणयमाप्तिविषयक सड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปัรวะ ภายในสัมภวปัรวะ บทที่หกสิบเจ็ด อันว่าด้วยการอวตารลงมาด้วยส่วนแห่งเทพ (อังศาวตารณะ) และการสิ้นสุดเรื่องที่เกี่ยวเนื่องกับยมะ ได้จบลงแล้ว
Verse 68
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने अष्टषष्टितमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปัรวะ ภายในสัมภวปัรวะ ตอนอุปาขยานแห่งศกุนตลา บทที่หกสิบแปด ได้จบลงแล้ว
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns public recognition versus denial: whether a king may refuse acknowledgment of a claimed spouse and child, and how truth, reputation, and duty interact when private memory and public legitimacy conflict.
Speech and intention are ethically audited by both inner conscience and the moral order; denying responsibility through self-serving narration is treated as a form of wrongdoing, while dharma is upheld through truthful acknowledgment and protection of lineage duties.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as ethical instruction through narrative and Śakuntalā’s normative argumentation rather than through a stated reward-for-hearing formula.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.