Adhyaya 200
Nārada’s Visit at Indraprastha and Counsel on Concord; Introduction to Sundopasunda–Tilottamā
Upa-parva: Indraprastha-Rājya-prāpti and Nārada’s Counsel on Pāñcālī (Polyandry Nīti Episode)
Janamejaya requests a detailed account of how the Pāṇḍavas, having attained sovereignty at Indraprastha, lived without mutual friction while sharing one dharmapatnī, Draupadī. Vaiśaṃpāyana reports that, with Dhṛtarāṣṭra’s approval, the brothers prosper and Yudhiṣṭhira rules the earth in a dharma-aligned manner alongside his siblings, attending to civic duties and royal decorum. Devarṣi Nārada arrives unexpectedly; Yudhiṣṭhira offers a suitable seat, performs arghya according to rite, and respectfully presents the state of the kingdom. Draupadī is summoned, approaches purified and composed, pays reverence, and receives Nārada’s blessings before withdrawing. In private, Nārada instructs the brothers that since Pāñcālī is their single lawful wife, a clear policy must be instituted to prevent internal division. As a warning, he references the famed asura-brothers Sundopasunda, who—though united in kingdom and household—came to conflict due to Tilottamā. Yudhiṣṭhira then asks for the full account of their origin and the mechanism of their mutual destruction, setting up the subsequent narrative expansion.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के सम्मुख दुर्योधन अपनी नीति का आवरण रचता है—विदुर को भ्रमित रखने के लिए वह पाण्डवों के गुणों का ही बखान करने की योजना बताता है, ताकि भीतर की विष-इच्छा पहचान में न आए। → दुर्योधन ‘समय के अनुसार आवश्यक कार्य’ की दुहाई देकर कर्ण को भी साथ खींचता है और पाण्डवों को तोड़ने-फोड़ने के गुप्त उपाय गिनाने लगता है—विश्वस्त ब्राह्मणों/दूतों, ‘आप्तकारियों’ और छल-प्रयोगों से कुन्तीपुत्रों तथा माद्रीपुत्रों में फूट डालने की रूपरेखा बनती है। → वह सबसे तीखे प्रस्तावों तक पहुँचता है—द्रुपद के यहाँ रहते हुए ही पाण्डवों को भेदना, द्रौपदी (कृष्णा) को बहकाकर पतियों से विमुख कराना, और आवश्यकता पड़े तो कर्ण को भेजकर उन्हें बुला लाकर ‘आप्तकारियों’ के जाल में गिराना; साथ ही चेतावनी देता है कि जब तक द्रुपद पर उनका विश्वास पक्का नहीं होता, तभी तक वे साध्य हैं। → दुर्योधन अपने मत को ‘शत्रु-निग्रह’ की नीति कहकर पिता के सामने रख देता है और कर्ण से भी समर्थन/सम्मति पूछता है—यानी निर्णय का भार राजसभा पर डालकर अपने षड्यंत्र को वैधता का रंग देता है। → धृतराष्ट्र और कर्ण इस प्रस्तावित छल-नीति पर क्या प्रतिक्रिया देंगे—और विदुर, जिसे भ्रमित रखने की बात कही गई, क्या इस अंतर्धारा को पहचान लेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमन-राज्यलम्भपर्वमें दुर्योधनवचनविषयक एक सौ निन््यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९९ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३९६ श्लोक मिलाकर कुल ७० ३ “लोक हैं) ३. राज्यके स्वामी
ธฤตราษฏระตรัสว่า “ลูกเอ๋ย เราก็ปรารถนาจะทำตามที่เจ้าทั้งสองต้องการเช่นกัน แต่เราไม่ประสงค์ให้วิทุระล่วงรู้ความในใจของเราจากแม้เพียงสีหน้าท่าทีภายนอก”
Verse 2
ततस्तेषां गुणानेव कीर्तयामि विशेषत: । नावबुध्येत विदुरो ममाभिप्रायमिज्ञितै:,इसीलिये विदुरके सामने विशेषत: पाण्डवोंके गुणोंका ही बखान करता हूँ, जिससे वह इशारेसे भी मेरे मनोभावको न ताड़ सके
เพราะฉะนั้น เราจักกล่าวย้ำเฉพาะคุณความดีของพวกเขาเท่านั้น เพื่อให้วิทุระมิอาจล่วงรู้เจตนา และแม้ด้วยนัยอ้อมค้อมก็ไม่อาจหยั่งถึงแผนในดวงใจของเราได้
Verse 3
यच्च त्वं मन्यसे प्राप्तं तद् ब्रवीहि सुयोधन । राधेय मन्यसे यच्च प्राप्तकालं वदाशु मे,सुयोधन और कर्ण! तुम दोनों समयके अनुसार जो कार्य करना आवश्यक समझते हो वह शीघ्र मुझे बताओ
สุโยธนะ! สิ่งใดที่เจ้าคิดว่าเหมาะควรในยามนี้ จงบอกเราเถิด และเจ้าด้วย ราธेय (กรรณะ)! สิ่งใดที่เจ้าถือว่าเป็นการกระทำอันสมควรแก่กาล จงกล่าวแก่เราโดยเร็ว
Verse 4
दुर्योधन उवाच अद्य तान् कुशलैविंप्रै: सुगुप्तैराप्तकारिभि: । कुन्तीपुत्रान् भेदयामो माद्रीपुत्रो च पाण्डवी
ทุรโยธนะกล่าวว่า “พระบิดา! วันนี้เราควรลอบจัดตั้งพราหมณ์ผู้ฉลาดหลักแหลม ให้ปกปิดตัวและเป็นผู้ปฏิบัติงานที่ไว้ใจได้ แล้วใช้พวกเขาหว่านความแตกแยกในหมู่ปาณฑพ ให้บุตรกุนตีกับบุตรมาทรีบาดหมางกัน”
Verse 5
अथवा द्रुपदो राजा महद्धिर्वित्तसंचयै: । पुत्राश्नास्य प्रलोभ्यन्ताममात्याश्वैव सर्वश:
หรือมิฉะนั้น จงใช้กองทรัพย์มหาศาลล่อลวงพระเจ้าทรุปทะ ให้พระโอรสและเสนาบดีทั้งปวงของพระองค์ตกอยู่ในอำนาจแห่งความโลภโดยทั่วกัน
Verse 6
परित्यजेद् यथा राजा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरम् । अथ तत्रैव वा तेषां निवासं रोचयन्तु ते
เพื่อให้พระราชา (ทุรุปทะ) ทอดทิ้งยุธิษฐิระ บุตรกุนตีเสีย; หรือไม่ก็ให้พวกเขา (คนของเรา) ชักจูงให้ปาณฑพทั้งหลายเกิดความพอใจจะพำนักอยู่ ณ ที่นั้นเอง
Verse 7
इहैषां दोषदद्वासं वर्णयन्तु पृथक् पृथक् ते भिद्यमानास्तत्रैव मन: कुर्वन्तु पाण्डवा:
ที่นี่ จงให้พวกเขาอธิบายแยกกันทีละคนว่า การพำนักอยู่ ณ ที่นี้จะเป็นโทษและก่อความเสียหายแก่คนเหล่านั้นเพียงใด เมื่อจิตใจถูกทำให้แตกแยกเช่นนี้ เหล่าปาณฑพอาจตั้งใจแน่วแน่อยู่ที่นั่นเอง (ในแผ่นดินนั้น) แทนที่จะกลับสู่หัสตินาปุระ
Verse 8
अथवा कुशला: केचिदुपायनिपुणा नरा: । इतरेतरत:ः पार्थान् भेदयन्त्वनुरागत:
หรือไม่ ก็จงส่งคนที่ชำนาญกลอุบายและคล่องแคล่วในการงานไปบางคน ให้เขาแสร้งพูดด้วยความรักภักดี แล้วหว่านความแตกแยกในหมู่บุตรแห่งกุนตี (เหล่าปารถะ) ให้หันร้ายต่อกันเอง
Verse 9
व्युत्थापयन्तु वा कृष्णां बहुत्वात् सुकरं हि तत् अथवा पाण्डवांस्तस्यां भेदयन्तु ततश्न॒ ताम्
หรือจงทำให้กฤษณา (เทราปที) ห่างเหินจากสามีทั้งหลาย—เพราะมีสามีหลายคน จึงทำได้โดยง่าย หรือไม่ ก็จงก่อความร้าวฉานระหว่างปาณฑพกับนางก่อน; ครั้นเกิดการแยกจากแล้ว จึงทำให้นางเองก็หันหลังและหมดใจต่อพวกเขา
Verse 10
भीमसेनस्य वा राजन्नुपायकुशलैनरि: । मृत्युविधीयतां छन्नै: स हि तेषां बलाधिक:,अथवा राजन! उपायकुशल मनुष्य छिपे रहकर भीमसेनका ही वध कर डालें; क्योंकि वही पाण्डवोंमें सबसे अधिक बलवान् है
หรือไม่ ข้าแต่พระราชา จงให้ผู้ชำนาญกลอุบายลอบจัดการให้ภีมเสนถึงความตายโดยลับ เพราะในหมู่พวกนั้น เขาเป็นผู้เหนือกว่าทุกคนด้วยกำลัง
Verse 11
तमाश्रित्य हि कौन्तेय: पुरा चास्मान् न मन्यते । सहि तीक्ष्णश्न शूरश्न तेषां चैव परायणम्
อาศัยเขานั่นเอง บุตรแห่งกุนตี (ยุธิษฐิระ) จึงดูหมิ่นเราไม่เห็นเป็นสิ่งใดมาตั้งแต่ก่อน เพราะเขามีนิสัยคมกล้าและเป็นวีรบุรุษในสนามรบ อีกทั้งเขานั่นแหละคือที่พึ่งสูงสุดและที่พึ่งสุดท้ายของพวกนั้น (เหล่าปาณฑพ)
Verse 12
तस्मिंस्त्वभिहते राजन् हतोत्साहा हतौजस: । यतिष्यन्ते न राज्याय स हि तेषां व्यपाश्रय:
ข้าแต่พระราชา หากเขาถูกสังหาร ปาณฑพทั้งหลายจะสิ้นทั้งกำลังและความกล้าหาญ แล้วจักไม่เพียรพยายามชิงราชอาณาจักรอีก เพราะเขานั่นเองคือที่พึ่งและที่อาศัยสำคัญยิ่งของพวกเขา
Verse 13
अजेयो हार्जुन: संख्ये पृष्ठगोपे वृकोदरे । तमृते फाल्गुनो युद्धे राधेयस्य न पादभाक्
อรชุนเป็นผู้ไร้ผู้ต้านในศึก ก็เพราะวฤโกทร (ภีมเสน) คอยพิทักษ์ด้านหลัง หากไร้ภีมแล้ว ฟัลคุนะในสงครามย่อมไม่คู่ควรแม้เพียงหนึ่งในสี่เมื่อเทียบกับราธेय (กรรณะ)
Verse 14
ते जानानास्तु दौर्बल्यं भीमसेनमृते महत् । अस्मान् बलवतो ज्ञात्वा न यतिष्यन्ति दुर्बला:
เมื่อรู้ชัดถึงความอ่อนแอใหญ่หลวงยามไร้ภีมเสน ปาณฑพผู้กำลังน้อยเหล่านั้นย่อมเห็นว่าเรามีกำลังเหนือกว่า และจักไม่คิดเพียรพยายามเพื่อราชอาณาจักร
Verse 15
इहागतेषु वा तेषु निदेशवशवर्तिषु । प्रवर्तिष्पामहे राजन् यथाशास्त्र निबर्हणम्,राजन्! अथवा यदि वे यहाँ आकर हमारी आज्ञाके अधीन होकर रहेंगे, तब हम नीतिशास्त्रके अनुसार उनके विनाशके कार्यमें लग जायँगे
ข้าแต่พระราชา หรือหากพวกเขามาที่นี่และอยู่ใต้บัญชาของเราแล้ว เราจักลงมือ—ตามบทบัญญัติแห่งนีติและคัมภีร์—ในกิจแห่งการทำลายล้างพวกเขา
Verse 16
अथवा दर्शनीयाभि: प्रमदाभिर्विलो भ्यताम् । एकैकस्तत्र कौन्तेयस्तत: कृष्णा विरज्यताम्
หรือมิฉะนั้น จงใช้หญิงสาวผู้มีรูปโฉมงดงามล่อลวงพวกเขา ให้โอรสแห่งกุนตีถูกยั่วยวนทีละคน แล้วกฤษณา (เทราปที) จักหันใจเหินห่างจากพวกเขา
Verse 17
प्रेष्यतां चैव राधेयस्तेषामागमनाय वै । तैस्तै: प्रकारै: संनीय पात्यन्तामाप्तकारिभि:
จงส่งราธेय (กรรณะ) ไปเพื่อพาพวกนั้นมาที่นี่ และเมื่อหลอกล่อให้มาถึงด้วยกลอุบายต่าง ๆ แล้ว ก็ให้คนของเราที่ไว้ใจได้ลงมือกำจัดเสีย
Verse 18
एतेषामप्युपायानां यस्ते निर्दोषवान् मत: । तस्य प्रयोगमातिष्ठ पुरा कालो$तिवर्तते
เสด็จพ่อ! ในบรรดากลอุบายเหล่านี้ ข้อใดที่พระองค์เห็นว่าไร้ข้อด่างพร้อย ก็จงรีบนำไปใช้ก่อนที่กาลเวลาจะล่วงเลยไป ตราบใดที่พวกปาณฑพยังมิได้ตั้งมั่นในความไว้วางใจและการคุ้มครองจากทฺรุปทะ ผู้เป็นยอดแห่งกษัตริย์ พวกเขายังพอถูกกำจัดได้; แต่เมื่อความเชื่อมั่นนั้นแน่นแฟ้นแล้ว การสังหารย่อมเป็นไปไม่ได้
Verse 19
यावद्धयकृतविश्वासा द्रुपदे पार्थिवर्षभे । तावदेव हि ते शक््या न शक््यास्तु ततः परम्
ตราบใดที่ความไว้วางใจของพวกเขาต่อทฺรุปทะ ผู้ประเสริฐดุจโคอุสุภในหมู่กษัตริย์ ยังไม่มั่นคง ตราบนั้นพวกเขายังพอถูกสังหารได้; แต่หลังจากนั้นย่อมไม่อาจทำได้
Verse 20
एषा मम मतिस्तात निग्रहाय प्रवर्तते । साध्वी वा यदि वासाध्वी कि वा राधेय मन्यसे
เสด็จพ่อ! เพื่อกดข่มศัตรู ความคิดของข้าพเจ้ามุ่งไปที่แผนนี้เอง ว่าความตั้งใจนี้ชอบธรรมตามธรรมะหรือไม่ชอบธรรม—ขอพระองค์ทรงวินิจฉัย หรือท่านราธेय (กรรณะ) ท่านเห็นประการใด
Verse 200
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि दुर्योधनवाक्ये द्विशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปรรพ ภาคว่าด้วยการมาของวิทุระและการได้มาซึ่งราชสมบัติ ในตอนถ้อยคำของทุรโยธนะ บทที่สองร้อยยุติลงเพียงนี้
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat concerns preventing jealousy and rivalry in an exceptional marital arrangement while preserving political unity—requiring explicit norms (nīti) rather than reliance on goodwill alone.
Stable governance and stable household order are interlinked; disciplined procedure, transparent boundaries, and timely counsel reduce the probability that desire and status-competition will fracture collective purpose.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as a framing unit that legitimizes ethical instruction through Nārada’s authority and prepares the listener for the cautionary embedded narrative that follows.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.