Arthashastra 3.12.2: Dharmasthiya, Adhyaya 12, Sutra 2

Devanagari script

परचक्राटविकाभ्यां दुर्गराष्ट्रविलोपे वा प्रतिरोधकैर्वा ग्रामसार्थव्रजविलोपे चक्रयुक्तनाशे वा ग्राममध्याग्न्युदकाबाधे ज्वालावेगोपरुद्धे वा नावि निमग्नायां मुषितायां वा स्वयमुपरूढो नोपनिधिमभ्यावहेत् ॥

Recitation with translationArthashastra 3.12.2

Transliteration

paracakrāṭavikābhyāṃ durgarāṣṭravilope vā pratirodhakairvā grāmasārthavrajavilope cakrayuktanāśe vā grāmamadhyāgnyudakābādhe jvālāvegoparuddhe vā nāvi nimagnāyāṃ muṣitāyāṃ vā svayamuparūḍho nopanidhimabhyāvahet

Translation

หากเนื่องด้วยกองทัพศัตรูหรือชนเผ่าป่า; หรือเพราะสูญเสียป้อมหรือแว่นแคว้น; หรือเพราะการขัดขวางด้วยความรุนแรง; หรือเพราะหมู่บ้าน กองคาราวาน หรือฝูงสัตว์ถูกทำลาย; หรือเพราะรถและสัตว์ลากพังพินาศ; หรือเพราะภัยไฟไหม้หรืออุทกภัยกลางหมู่บ้าน; หรือเพราะถูกกีดขวางด้วยกระแสเปลวไฟอันรุนแรง; หรือเพราะเรือจมหรือถูกปล้น—แล้วผู้นั้นเองถูกเหตุการณ์เหล่านี้ครอบงำอยู่ ย่อมไม่พึงถูกบังคับให้ชดใช้คืนทรัพย์ฝาก (อุปนิธิ)

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• परचक्र: enemy army
• Type: Noun
• Root: चक्र
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासपदम्)

• आटविकाभ्याम्: by/through forest-tribes (forest people/brigands)
• Type: Noun
• Root: आटविक
• Form: पुंलिङ्ग/स्त्रीलिङ्ग (प्रयोगे जनसमूहः), तृतीया, द्विवचन

• दुर्ग: fort
• Type: Noun
• Root: दुर्ग
• Form: नपुंसकलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• राष्ट्र: kingdom/territory
• Type: Noun
• Root: राष्ट्र
• Form: नपुंसकलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• विलोपे: in the event of loss/plunder
• Type: Noun
• Root: विलोप
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (लोके)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• प्रतिरोधकैः: by obstructors/blockers
• Type: Noun
• Root: प्रतिरोधक
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• ग्राम: village
• Type: Noun
• Root: ग्राम
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• सार्थ: caravan
• Type: Noun
• Root: सार्थ
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• व्रज: cattle-herd/drive
• Type: Noun
• Root: व्रज
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• विलोपे: in the event of plunder/loss
• Type: Noun
• Root: विलोप
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• चक्र: wheel
• Type: Noun
• Root: चक्र
• Form: नपुंसकलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• युक्त: equipped/attached
• Type: Participle
• Root: युज्
• Form: कृत्-प्रत्यय (क्त), नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (समासे), ‘युक्त’ = equipped/attached

• नाशे: in the event of destruction
• Type: Noun
• Root: नाश
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• ग्राम: village
• Type: Noun
• Root: ग्राम
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• मध्य: middle/within
• Type: Noun
• Root: मध्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• अग्नि: fire
• Type: Noun
• Root: अग्नि
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• उदक: water
• Type: Noun
• Root: उदक
• Form: नपुंसकलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• आबाधे: in the event of affliction/calamity
• Type: Noun
• Root: आबाध
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• ज्वाला: flame
• Type: Noun
• Root: ज्वाला
• Form: स्त्रीलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• वेग: force/impetus
• Type: Noun
• Root: वेग
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• उपरुद्धे: when blocked/obstructed
• Type: Participle
• Root: उप-रुध्
• Form: कृत्-प्रत्यय (क्त), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (सप्तमी-स्थाने)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• नावि: in a boat/ship
• Type: Noun
• Root: नौ
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (नौ → नावि)

• निमग्नायाम्: when sunk
• Type: Participle
• Root: नि-मज्
• Form: कृत्-प्रत्यय (क्त), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• मुषितायाम्: when robbed
• Type: Participle
• Root: मुष्
• Form: कृत्-प्रत्यय (क्त), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• स्वयम्: personally/by oneself
• Type: Adverb
• Root: स्वयम्
• Form: अव्यय

• उपरूढः: having boarded/embarked
• Type: Participle
• Root: उप-रुह्
• Form: कृत्-प्रत्यय (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• न: not
• Type: Particle
• Root: न
• Form: निषेधार्थक-अव्यय

• उपनिधिम्: a deposit (property kept in trust)
• Type: Noun
• Root: उपनिधि
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अभ्यावहेत्: should not bring/produce (it)
• Type: Verb
• Root: अभि-आ-वह्
• Form: विधिलिङ्/आशीर्लिङ्? (प्रयोगे विधिनिषेधः), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘न … अभ्यावहेत्’ = should not bring/should not be made to produce

Entities Mentioned

• enemy forces
• forest tribes
• fort/territory
• village
• caravan
• boat

More Details

FAQs

What principle of governance does this sutra encode regarding private obligations during crises?

It limits liability when performance is prevented by large-scale, uncontrollable events (war, disaster, mass violence), preventing unjust punishment and preserving social stability.