Sarvasara

Verse 1

कथं बन्धः कथं मोक्षः का विद्या काऽविद्येति। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयं च कथम्। अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयकोशाः कथम्। कर्ता जीवः पञ्चवर्गः क्षेत्रज्ञः साक्षी कूटस्थोऽन्तर्यामी कथम्। प्रत्यगात्...

బంధం ఎలా? మోక్షం ఎలా? విద్య ఏమిటి, అవిద్య ఏమిటి? జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి, తురీయ—ఈ స్థితులు ఎలా గ్రహించాలి? అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ—ఈ కోశాలు ఎలా తెలుసుకోవాలి? కర్త, జీవుడు, పంచవర్గం, క్షేత్రజ్ఞుడు, సాక్షి, కూటస్థుడు, అంతర్యామి—ఇవి ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి? ప్రత్యగాత్మ, పరమాత్మ, మాయ—ఇవి ఎలా విచారించాలి?

Verse 2

आत्मेश्वरजीवः अनात्मनां देहादीनामात्मत्वेनाभिमन्यते सोऽभिमान आत्मनो बन्धः। तन्निवृत्तिर्मोक्षः॥२॥

ఆత్మ—ఈశ్వరుడిగాను జీవుడిగాను—దేహాది అనాత్మ వస్తువులను ఆత్మగా భావించి అభిమానం చేస్తుంది; ఆ అభిమానం ఆత్మకు బంధం. ఆ అభిమానం నివృత్తి కావడమే మోక్షం.

Verse 3

या तदभिमानं कारयति सा अविद्या। सोऽभिमानो यया निवर्तते सा विद्या॥३॥

ఆ అభిమానం కలుగజేసేది అవిద్య. ఆ అభిమానం తొలగిపోవడానికి కారణమయ్యేది విద్య.

Verse 4

मन आदिचतुर्दशकरणैः पुष्कलैरादित्याद्यनुगृहीतैः शब्दादीन् विषयान् स्थूलान् यदोपलभते तदात्मनो जागरणम्। तद्वासनासहितैश्चतुर्दशकरणैः शब्दाद्यभावेऽपि वासनामयाञ्छब्दादीन् यदोपलभते तदात्मनः स्वप्नम्। चतुर्दश...

మనస్సు చతుర్దశ కరణములతో (ఇంద్రియాలు, అంతఃకరణం) కలిసి, సూర్యాది అనుగ్రహంతో సమర్థమై, శబ్దాది స్థూల విషయాలను గ్రహించినప్పుడు అది ఆత్మ యొక్క జాగ్రతావస్థ. అదే మనస్సు వాసనలతో కూడిన ఆ కరణములద్వారా, బాహ్య శబ్దాదుల లేమిలోనూ వాసనామయ శబ్దాదులను అనుభవించినప్పుడు అది ఆత్మ యొక్క స్వప్నావస్థ. చతుర్దశ కరణసమూహం పరమాత్మకు భిన్నమైన విశేషజ్ఞానం లేనందున శబ్దాదులను గ్రహించనప్పుడు అది ఆత్మ యొక్క సుషుప్తి. మూడు अवस्थల భావాభావాలకు సాక్షిగా, స్వభావవికారరహితంగా నిరంతరం ప్రకాశించే చైతన్యమే ‘తురీయ’ చైతన్యమని చెప్పబడుతుంది॥४॥

Verse 5

अन्नकार्याणां कोशानां समूहोऽन्नमयः कोश उच्यते। प्राणादिचतुर्दशवायुभेदा अन्नमयकोशे यदा वर्तन्ते तदा प्राणमयः कोश इत्युच्यते। एतत्कोशद्वयसंसक्तं मन आदिचतुर्दशकरणैरात्मा शब्दादिविषयसङ्कल्पादीन् धर्मान् य...

అన్నమునుండి ఉద్భవించిన కార్యరూప కోశముల సమూహమే అన్నమయ కోశము. అన్నమయ కోశములో ప్రాణాది చతుర్దశ వాయుభేదములు క్రియాశీలమై ఉన్నప్పుడు అది ప్రాణమయ కోశము. ఈ రెండు కోశములతో సంయుక్తమైన ఆత్మ, మనస్సు మొదలైన చతుర్దశ కరణముల ద్వారా, శబ్దాది విషయాలపై సంకల్పాది ధర్మములను చేయునప్పుడు అది మనోమయ కోశము. ఈ మూడు కోశములతో సంయుక్తమై, వాటిలోని విశేషములను తెలిసిన జ్ఞాత తత్త్వం ప్రకాశించినప్పుడు అది విజ్ఞానమయ కోశము. ఈ నాలుగు కోశములతో సంయుక్తమై, తన కారణమును తెలియని అజ్ఞానంలో—వటబీజంలో వృక్షంలాగా—నిలిచినప్పుడు అది ఆనందమయ కోశమని చెప్పబడుతుంది॥५॥

Verse 6

सुखदुःखबुद्ध्या श्रेयोऽन्तः कर्ता यदा तदा इष्टविषये बुद्धिः सुखबुद्धिरनिष्टविषये बुद्धिर्दुःखबुद्धिः। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः सुखदुःखहेतवः। पुण्यपापकर्मानुसारी भूत्वा प्राप्तशरीरसंयोगमप्राप्तशरीरसंयोगमि...

సుఖదుఃఖ బుద్ధి ద్వారా శ్రేయస్సును కోరే అంతఃకర్త ఉన్నట్లు కనిపించినప్పుడు, ఇష్ట విషయములో బుద్ధి ‘సుఖబుద్ధి’, అనిష్ట విషయములో బుద్ధి ‘దుఃఖబుద్ధి’ అని అంటారు. శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధములు సుఖదుఃఖాలకు కారణములు. పుణ్యపాప కర్మలను అనుసరించి, పొందిన శరీరంతో సంయోగమును మరియు పొందని శరీరంతో సంయోగమును కూడా చేసినట్లుగా కనిపించినప్పుడు, అతడు ‘ఉపహిత జీవుడు’ (ఉపాధిబద్ధ జీవుడు) అని చెప్పబడతాడు॥६॥

Verse 7

मन आदिश्च प्राणादिश्चेच्छादिश्च सत्त्वादिश्च पुण्यादिश्चैते पञ्चवर्गा इति। एतेषां पञ्चवर्गाणां धर्मीभूतात्मा ज्ञानादृते न विनश्यति। आत्मसन्निधौ नित्यत्वेन प्रतीयमान आत्मोपाधिर्यस्तल्लिङ्गशरीरं हृद्ग्र...

మనము మొదలైనవి, ప్రాణము మొదలైనవి, ఇచ్ఛ మొదలైనవి, సత్త్వము మొదలైనవి, పుణ్యము మొదలైనవి—ఇవి ఐదు వర్గములు అని చెప్పబడును. ఈ ఐదు వర్గములకు ధర్మీభూతమైన ఆత్మ జ్ఞానం లేకుండా నశించదు. ఆత్మసన్నిధిలో నిత్యముగా అనుభూతి చెందబడే ఆత్మోపాధియే లింగశరీరము, హృదయగ్రంథి అని కూడా అంటారు॥७॥

Verse 8

तत्र यत्प्रकाशते चैतन्यं स क्षेत्रज्ञ इत्युच्यते॥८॥

అక్కడ ప్రకాశించే చైతన్యమే క్షేత్రజ్ఞుడు అని చెప్పబడును॥८॥

Verse 9

ज्ञातृज्ञानज्ञेयानामाविर्भावतिरोभावज्ञाता स्वयमाविर्भावतिरोभावरहितः स्वयंज्योतिः साक्षीत्युच्यते॥९॥

జ్ఞాత, జ్ఞానం, జ్ఞేయము—వాటి ఆవిర్భావ-తిరోభావములను తెలిసినవాడు; అతడు స్వయంగా ఆవిర్భావ-తిరోభావరహితుడు. స్వయంజ్యోతి అయినవాడే సాక్షి అని చెప్పబడును॥९॥

Verse 10

ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तं सर्वप्राणिबुद्धिष्ववशिष्टतयोपलभ्यमानः सर्वप्राणिबुद्धिस्थो यदा तदा कूटस्थ इत्युच्यते॥१०॥

బ్రహ్మాది నుండి చీమ వరకు సమస్త ప్రాణుల బుద్ధుల్లో అవశిష్టమైన, మార్పులేని సాక్షి-తత్త్వరూపంగా అనుభవింపబడేది—ప్రతి జీవి బుద్ధిలో నిలిచియున్నదే—అదే ఆ భావంలో ‘కూటస్థ’ (అచల ఆత్మ) అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 11

कूटस्थोपहितभेदानां स्वरूपलाभहेतुर्भूत्वा मणिगणे सूत्रमिव सर्वक्षेत्रेष्वनुस्यूतत्वेन यदा काश्यते आत्मा तदान्तर्यामीत्युच्यते॥११॥

ఆత్మ కూటస్థోపహిత భేదాల స్వరూపలాభానికి కారణమై, మణుల సమూహంలో దారంలాగా, సమస్త క్షేత్రాలలో (దేహ-మనస్సు మొదలైనవి) అనుస్యూతంగా ప్రకాశించినప్పుడు—అప్పుడు అది ‘అంతర్యామి’ (అంతఃస్థ నియంత) అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 12

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । सत्यमविनाशि । अविनाशि नाम देशकालवस्तुनिमित्तेषु विनश्यत्सु यन्न विनश्यति तदविनाशि । ज्ञानं नामोत्पत्तिविनाशरहितं नैरन्तर्यं चैतन्यं ज्ञानमुच्यते । अनन्तं नाम मृद्विकारेषु मृ...

బ్రహ్మ సత్యం, జ్ఞానం, అనంతం. ‘సత్యం’ అవినాశి. ‘అవినాశి’ అనగా—దేశం, కాలం, వస్తువు, నిమిత్తం నశించినా నశించనిది అవినాశి. ‘జ్ఞానం’ అనగా—ఉత్పత్తి-వినాశరహితమైన, నిరంతర చైతన్యం; అదే జ్ఞానం. ‘అనంతం’ అనగా—మట్టి వికారాలలో మట్టిలాగా, స్వర్ణ వికారాలలో స్వర్ణంలాగా, తంతు వికారాలలో తంతువులాగా—అవ్యక్తం నుండి ఆరంభమైన సృష్టి-ప్రపంచమంతటా పూర్ణంగా, వ్యాపకంగా ఉన్న చైతన్యం; అదే అనంతం. ‘ఆనందం’ అనగా—సుఖ-చైతన్యస్వరూపమైన, అపరిమిత ఆనందసముద్రమైన, అవశిష్ట సుఖసారమైన తత్త్వం; అదే ఆనందం అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 13

एतद्वस्तुचतुष्टयं यस्य लक्षणं देशकालवस्तुनिमित्तेष्वव्यभिचारि तत्पदार्थः परमात्मेत्युच्यते॥१३॥

దేశం, కాలం, వస్తువు, నిమిత్తం—ఇవన్నిటిలోనూ అవ్యభిచారిగా (అచలంగా) ఉండే లక్షణం గలదే ‘తత్’ పదార్థం; అదే పరమాత్మ అని చెప్పబడుతుంది॥१३॥

Verse 14

त्वंपदार्थादौपाधिकात्तत्पदार्थादौपाधिकभेदाद्विलक्षणमाकाशवत्सूक्ष्मं केवलसत्तामात्रस्वभावं परं ब्रह्मेत्युच्यते॥१४॥ माया नाम अनादिरन्तवती प्रमाणाप्रमाणसाधारणा न सती नासती न सदसती स्वयमधिका विकाररहिता न...

‘త్వమ్’ పదార్థంలోని ఉపాధియుక్త అర్థం నుండీ, అలాగే ‘తత్’ పదార్థంలోని ఉపాధియుక్త అర్థం నుండీ—ఉపాధుల భేదం వల్ల—విలక్షణమైనది, ఆకాశంలా సూక్ష్మమైనది, కేవలం సత్-మాత్ర స్వభావమై ఉన్నదే పరబ్రహ్మమని చెప్పబడుతుంది. ‘మాయ’ అనాది అయినా అంతమున్నది; ప్రమాణం మరియు అప్రమాణం—రెండింటికీ సమానంగా సంబంధించినది; అది న సత్, న అసత్, న సదసత్; స్వయంనిర్భరమైనది, వికారరహితమైనది; విచారణలో ‘సత్‌కు భిన్నం’ అన్నదాని తప్ప నిర్దిష్ట లక్షణరహితం—అదే మాయ అని అంటారు॥

Verse 15

अज्ञानं तुच्छाप्यसती कालत्रयेऽपि पामराणां वास्तवी च सत्त्वबुद्धिर्लौकिकानामिदमित्थमित्यनिर्वचनीया वक्तुं न शक्या॥१५॥

అజ్ఞానం తుచ్ఛమై అసత్ అయినప్పటికీ, మూడు కాలాల్లోనూ అజ్ఞులు దానిని నిజమైనదిలా సత్‌గా భావిస్తారు. లోకికులకు అది ‘ఇది ఇలా’ అని చెప్పలేనంత అనిర్వచనీయం; నిర్ధారంగా వర్ణించలేం॥१५॥

Verse 16

नाहं भवाम्यहं देवो नेन्द्रियाणि दशैव तु । न बुद्धिर्न मनः शश्वन्नाहङ्कारस्तथैव च ॥ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो बुद्ध्यादीनां हि सर्वदा । साक्ष्यहं सर्वदा नित्यश्चिन्मात्रोऽहं न संशयः ॥ नाहं कर्ता नैव भोक्त...

నేను భవమయ్యే జీవిని కాదు; నేను దేవుడను కాదు; పది ఇంద్రియములనూ కాదు. నేను బుద్ధిని కాదు, మనస్సును కాదు; అహంకారమును కూడా కాదు. నేను ప్రాణరహితుడు, మనోరహితుడు, శుద్ధుడు; బుద్ధ్యాది వృత్తులన్నిటికీ సదా అతీతుడు. నేను నిత్య సాక్షి, చైతన్యమాత్రుడను—సంశయం లేదు. నేను కర్తను కాదు, భోక్తను కాదు; ప్రకృతికి సాక్షిరూపుడను. నా సాన్నిధ్యమాత్రముచేత దేహాది జడములు కూడా అజడములవలె క్రియాశీలమవుతాయి. నేను అచలుడు, నిత్యుడు, సదానందుడు, శుద్ధుడు, జ్ఞానమయుడు, అమలుడు. నేను సమస్త భూతముల ఆత్మను, సర్వవ్యాపి సాక్షిని—నిస్సందేహము. నేను బ్రహ్మమే; సమస్త వేదాంతములచే వేద్యము; ఆకాశ-వాయువులవలె జ్ఞేయవస్తువు నేను కాదు. నేను రూపము కాదు, నామము కాదు, కర్మము కాదు; నేను సచ్చిదానందస్వరూప బ్రహ్మమే.

Verse 17

नाहं भवाम्यहं देवो नेन्द्रियाणि दशैव तु । न बुद्धिर्न मनः शश्वन्नाहङ्कारस्तथैव च ॥ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो बुद्ध्यादीनां हि सर्वदा । साक्ष्यहं सर्वदा नित्यश्चिन्मात्रोऽहं न संशयः ॥ नाहं कर्ता नैव भोक्त...

నేను భవమయ్యే జీవిని కాదు; నేను దేవుడను కాదు; పది ఇంద్రియములనూ కాదు. నేను బుద్ధిని కాదు, మనస్సును కాదు; అహంకారమును కూడా కాదు. నేను ప్రాణరహితుడు, మనోరహితుడు, శుద్ధుడు; బుద్ధ్యాది వృత్తులన్నిటికీ సదా అతీతుడు. నేను నిత్య సాక్షి, చైతన్యమాత్రుడను—సంశయం లేదు. నేను కర్తను కాదు, భోక్తను కాదు; ప్రకృతికి సాక్షిరూపుడను. నా సాన్నిధ్యమాత్రముచేత దేహాది జడములు కూడా అజడములవలె క్రియాశీలమవుతాయి. నేను అచలుడు, నిత్యుడు, సదానందుడు, శుద్ధుడు, జ్ఞానమయుడు, అమలుడు. నేను సమస్త భూతముల ఆత్మను, సర్వవ్యాపి సాక్షిని—నిస్సందేహము. నేను బ్రహ్మమే; సమస్త వేదాంతములచే వేద్యము; ఆకాశ-వాయువులవలె జ్ఞేయవస్తువు నేను కాదు. నేను రూపము కాదు, నామము కాదు, కర్మము కాదు; నేను సచ్చిదానందస్వరూప బ్రహ్మమే.

Verse 18

नाहं भवाम्यहं देवो नेन्द्रियाणि दशैव तु । न बुद्धिर्न मनः शश्वन्नाहङ्कारस्तथैव च ॥ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो बुद्ध्यादीनां हि सर्वदा । साक्ष्यहं सर्वदा नित्यश्चिन्मात्रोऽहं न संशयः ॥ नाहं कर्ता नैव भोक्त...

నేను భవమయ్యే జీవిని కాదు; నేను దేవుడను కాదు; పది ఇంద్రియములనూ కాదు. నేను బుద్ధిని కాదు, మనస్సును కాదు; అహంకారమును కూడా కాదు. నేను ప్రాణరహితుడు, మనోరహితుడు, శుద్ధుడు; బుద్ధ్యాది వృత్తులన్నిటికీ సదా అతీతుడు. నేను నిత్య సాక్షి, చైతన్యమాత్రుడను—సంశయం లేదు. నేను కర్తను కాదు, భోక్తను కాదు; ప్రకృతికి సాక్షిరూపుడను. నా సాన్నిధ్యమాత్రముచేత దేహాది జడములు కూడా అజడములవలె క్రియాశీలమవుతాయి. నేను అచలుడు, నిత్యుడు, సదానందుడు, శుద్ధుడు, జ్ఞానమయుడు, అమలుడు. నేను సమస్త భూతముల ఆత్మను, సర్వవ్యాపి సాక్షిని—నిస్సందేహము. నేను బ్రహ్మమే; సమస్త వేదాంతములచే వేద్యము; ఆకాశ-వాయువులవలె జ్ఞేయవస్తువు నేను కాదు. నేను రూపము కాదు, నామము కాదు, కర్మము కాదు; నేను సచ్చిదానందస్వరూప బ్రహ్మమే.

Verse 19

नाहं भवाम्यहं देवो नेन्द्रियाणि दशैव तु । न बुद्धिर्न मनः शश्वन्नाहङ्कारस्तथैव च ॥ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो बुद्ध्यादीनां हि सर्वदा । साक्ष्यहं सर्वदा नित्यश्चिन्मात्रोऽहं न संशयः ॥ नाहं कर्ता नैव भोक्त...

నేను ఈ ‘భవం’ కాదు; నేను దేవుడను కాదు; పది ఇంద్రియాలూ నేను కాదు. నేను బుద్ధి కాదు, మనస్సు కాదు; అలాగే అహంకారమూ కాదు. నేను ప్రాణరహితుడను, మనోరహితుడను, శుద్ధుడను; బుద్ధి మొదలైన వాటికి నిత్య సాక్షిని—నేను ఎల్లప్పుడూ సాక్షి, శాశ్వతుడు, చిన్మాత్రుడను; సందేహం లేదు. నేను కర్తను కాదు, భోక్తను కాదు; ప్రకృతికి సాక్షిరూపుడను. నా సాన్నిధ్యమాత్రంతో దేహాది జడములవలె ఉన్నవీ కార్యప్రవృత్తి చెందుతాయి. నేను స్థాణువు, నిత్యుడు, సదానందుడు, శుద్ధుడు, జ్ఞానమయుడు, అమలుడు; నేను సమస్త భూతాల ఆత్మ, సర్వవ్యాపి సాక్షి—సందేహం లేదు. నేను మాత్రమే బ్రహ్మను, సమస్త వేదాంతములచే వేద్యుడు; ఆకాశ-వాయు మొదలైన రూపముల గల జ్ఞేయవస్తువు నేను కాదు. రూపం కాదు, నామం కాదు, కర్మ కాదు—నేనే సచ్చిదానందరూప బ్రహ్మను.

Verse 20

नाहं भवाम्यहं देवो नेन्द्रियाणि दशैव तु । न बुद्धिर्न मनः शश्वन्नाहङ्कारस्तथैव च ॥ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो बुद्ध्यादीनां हि सर्वदा । साक्ष्यहं सर्वदा नित्यश्चिन्मात्रोऽहं न संशयः ॥ नाहं कर्ता नैव भोक्त...

నేను ఈ ‘భవం’ కాదు; నేను దేవుడను కాదు; పది ఇంద్రియాలూ నేను కాదు. నేను బుద్ధి కాదు, మనస్సు కాదు; అలాగే అహంకారమూ కాదు. నేను ప్రాణరహితుడను, మనోరహితుడను, శుద్ధుడను; బుద్ధి మొదలైన వాటికి నిత్య సాక్షిని—నేను ఎల్లప్పుడూ సాక్షి, శాశ్వతుడు, చిన్మాత్రుడను; సందేహం లేదు. నేను కర్తను కాదు, భోక్తను కాదు; ప్రకృతికి సాక్షిరూపుడను. నా సాన్నిధ్యమాత్రంతో దేహాది జడములవలె ఉన్నవీ కార్యప్రవృత్తి చెందుతాయి. నేను స్థాణువు, నిత్యుడు, సదానందుడు, శుద్ధుడు, జ్ఞానమయుడు, అమలుడు; నేను సమస్త భూతాల ఆత్మ, సర్వవ్యాపి సాక్షి—సందేహం లేదు. నేను మాత్రమే బ్రహ్మను, సమస్త వేదాంతములచే వేద్యుడు; ఆకాశ-వాయు మొదలైన రూపముల గల జ్ఞేయవస్తువు నేను కాదు. రూపం కాదు, నామం కాదు, కర్మ కాదు—నేనే సచ్చిదానందరూప బ్రహ్మను.

Verse 21

नाहं देहो जन्ममृत्यु कुतो मे नाहं प्राणः क्षुत्पिपासे कुतो मे । नाहं चेतः शोकमोहौ कुतो मे नाहं कर्ता बन्धमोक्षौ कुतो मे इत्युपनिषत् ॥

నేను దేహం కాదు; మరి నాకు జననం-మరణం ఎక్కడి నుంచి? నేను ప్రాణం కాదు; మరి నాకు ఆకలి-దాహం ఎక్కడి నుంచి? నేను చిత్తం కాదు; మరి నాకు శోకం-మోహం ఎక్కడి నుంచి? నేను కర్తను కాదు; మరి నాకు బంధం-మోక్షం ఎక్కడి నుంచి?—ఇదే ఉపనిషత్తు ఉపదేశం.