Mudgala Upanishad: Verse 2.1
अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ खण्डावुच्येते । योऽयं मुक्तः स पुरुषो नामरूपज्ञानागोचरं संसारिणामतिदुर्ज्ञेयं विषयं विहाय क्लेशादिभिः संक्लिष्टदेवादिजिहीर्षया सहस्रकलावयवकल्याणं दृष्टमात्रेण मोक्षदं वेषमाददे । तेन वेषेण भूम्यादिलोकं व्याप्यानन्तयोजनमत्यतिष्ठत् । पुरुषो नारायणो भूतं भव्यं भविष्यच्चासीत् । स च सर्वस्मान्महिम्नो ज्यायान् । तस्मान्न कोऽपि ज्यायान् । महापुरुष आत्मानं चतुर्धा कृत्वा त्रिपादेन परमे व्योम्नि चासीत् । इतरेण चतुर्थेनानिरुद्धनारायणेन विश्वान्यासन् । स च पादनारायणो जगत्स्रष्टुं प्रकृतिमजनयत् । स समृद्धकायः सन्सृष्टिकर्म न जज्ञिवान् । सोऽनिरुद्धनारायणस्तस्मै सृष्टिमुपादिशत् । ब्रह्मंस्तवेन्द्रियाणि याजकानि ध्यात्वा कोशभूतं दृढं ग्रन्थिकलेवरं हविर्ध्यात्वा मां हविर्भुजं ध्यात्वा वसन्तकालमाज्यं ध्यात्वा ग्रीष्ममिध्मं ध्यात्वा शरदृतुं रसं ध्यात्वैवमग्नौ हुत्वाङ्गस्पर्शात्कलेवरो वज्रं हीष्यते । ततः स्वकार्यान्सर्वप्राणिजीवान्सृष्ट्वा पश्वाद्याः प्रादुर्भविष्यन्ति । ततः स्थावरजङ्गमात्मकं जगद्भविष्यति । एतेन जीवात्मनोर्योगेन मोक्षप्रकारश्च कथित इत्यनुसन्धेयम् । य इमं सृष्टियज्ञं जानाति मोक्षप्रकारं च सर्वमायुरेति ॥
अथ । तथा । मुद्गल-उपनिषदि । पुरुष-सूक्तस्य । वैभवम् । विस्तरेण । प्रतिपादितम् । वासुदेवः । इन्द्राय । भगवत्-ज्ञानम् । उपदिश्य । पुनरपि । सूक्ष्म-श्रवणाय । प्रणताय । इन्द्राय । परम-रहस्य-भूतम् । पुरुष-सूक्ताभ्याम् । खण्ड-द्वयाभ्याम् । उपादिशत् । द्वौ । खण्डौ । उच्येते । यः । अयम् । मुक्तः । सः । पुरुषः । नाम-रूप-ज्ञान-अगोचरम् । संसारिणाम् । अति-दुर्ज्ञेयम् । विषयम् । विहाय । क्लेश-आदिभिः । संक्लिष्ट-देव-आदि-जिहीर्षया । सहस्र-कला-अवयव-कल्याणम् । दृष्ट-मात्रेण । मोक्ष-दम् । वेषम् । आददे । तेन । वेषेण । भूमि-आदि-लोकम् । व्याप्य । अनन्त-योजनम् । अत्यतिष्ठत् । पुरुषः । नारायणः । भूतम् । भव्यम् । भविष्यत् । च । आसीत् । सः । च । सर्वस्मात् । महिम्नः । ज्यायान् । तस्मात् । न । कः-अपि । ज्यायान् । महा-पुरुषः । आत्मानम् । चतुर्धा । कृत्वा । त्रि-पादेन । परमे । व्योम्नि । च । आसीत् । इतरेण । चतुर्थेन । अनिरुद्ध-नारायणेन । विश्वानि । आसन् । सः । च । पाद-नारायणः । जगत्-स्रष्टुम् । प्रकृतिम् । अजनयत् । सः । समृद्ध-कायः । सन् । सृष्टि-कर्म । न । जज्ञिवान् । सः । अनिरुद्ध-नारायणः । तस्मै । सृष्टिम् । उपादिशत् । ब्रह्मन् । स्तव । इन्द्रियाणि । याजकानि । ध्यात्वा । कोश-भूतम् । दृढम् । ग्रन्थि-कलेवरम् । हविः । ध्यात्वा । माम् । हविः-भुजम् । ध्यात्वा । वसन्त-कालम् । आज्यम् । ध्यात्वा । ग्रीष्मम् । इध्मम् । ध्यात्वा । शरद्-ऋतुम् । रसम् । ध्यात्वा । एवम् । अग्नौ । हुत्वा । अङ्ग-स्पर्शात् । कलेवरः । वज्रम् । हीष्यते । ततः । स्व-कार्यात् । सर्व-प्राणि-जीवान् । सृष्ट्वा । पशु-आद्याः । प्रादुर्भविष्यन्ति । ततः । स्थावर-जङ्गम-आत्मकम् । जगत् । भविष्यति । एतेन । जीव-आत्मनोः । योगेन । मोक्ष-प्रकारः । च । कथितः । इति । अनुसन्धेयम् । यः । इमम् । सृष्टि-यज्ञम् । जानाति । मोक्ष-प्रकारम् । च । सर्वम् । आयुः । एति ॥
atha tathā mudgalopaniṣadi puruṣasūktasya vaibhavaṃ vistareṇa pratipāditam | vāsudeva indrāya bhagavajjñānam upadiśya punar api sūkṣmaśravaṇāya praṇatāyendrāya paramarahasyabhūtaṃ puruṣasūktābhyāṃ khaṇḍadvayābhyām upādiśat | dvau khaṇḍāv ucyete | yo'yaṃ muktaḥ sa puruṣo nāmarūpajñānagocaraṃ saṃsāriṇām atidurjñeyaṃ viṣayaṃ vihāya kleśādibhiḥ saṃkliṣṭadevādi-jihīrṣayā sahasrakalāvayavakalyāṇaṃ dṛṣṭamātreṇa mokṣadaṃ veṣam ādade | tena veṣeṇa bhūmyādilokaṃ vyāpyānantayojanam atyatiṣṭhat | puruṣo nārāyaṇo bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca āsīt | sa ca sarvasmān mahimno jyāyān | tasmān na ko'pi jyāyān | mahāpuruṣa ātmānaṃ caturdhā kṛtvā tripādena parame vyomni ca āsīt | itareṇa caturthenāniruddhanārāyaṇena viśvāny āsan | sa ca pādanārāyaṇo jagatsraṣṭuṃ prakṛtim ajanayat | sa samṛddhakāyaḥ san sṛṣṭikarma na jajñivān | so'niruddhanārāyaṇas tasmai sṛṣṭim upādiśat | brahmaṃs tava indriyāṇi yājakāni dhyātvā kośabhūtaṃ dṛḍhaṃ granthikalevaraṃ havir dhyātvā māṃ havirbhujam dhyātvā vasantakālam ājyaṃ dhyātvā grīṣmam idhmaṃ dhyātvā śaradṛtuṃ rasaṃ dhyātvā evam agnau hutvā'ṅgasparśāt kalevaro vajraṃ hīṣyate | tataḥ svakāryān sarvaprāṇijīvān sṛṣṭvā paśvādyāḥ prādurbhaviṣyanti | tataḥ sthāvarajaṅgamātmakaṃ jagad bhaviṣyati | etena jīvātmanor yogena mokṣaprakāraś ca kathita ity anusandheyam | ya imaṃ sṛṣṭiyajñaṃ jānāti mokṣaprakāraṃ ca sarvam āyur eti ||
ఇప్పుడు ముద్గలోపనిషత్తులో పురుషసూక్త మహిమను విస్తారంగా ప్రతిపాదించారు. వాసుదేవుడు ఇంద్రునికి భగవజ్ఞానాన్ని ఉపదేశించి, తరువాత సూక్ష్మశ్రవణాన్ని కోరుతూ నమస్కరించిన ఇంద్రునికి పురుషసూక్తంలోని రెండు ఖండాల ద్వారా పరమరహస్యాన్ని మళ్లీ ఉపదేశించాడు—రెండు ఖండాలు అని చెప్పబడుతున్నాయి. ఈ ముక్త పురుషుడు, నామరూపజ్ఞానానికి అందని, సంసారులకు అత్యంత దుర్జ్ఞేయమైన విషయాన్ని విడిచి, క్లేశాలతో బాధపడుతున్న దేవతాదుల్ని उद्धరించాలనే సంకల్పంతో, సహస్ర భాగాల శుభావయవాలతో కూడిన—కేవలం దర్శనమాత్రంతో మోక్షం ప్రసాదించే—ఒక దివ్యరూపాన్ని ధరించాడు. ఆ రూపంతో భూమ్యాది లోకాలను వ్యాపించి, అనంత యోజనాల మేర వాటిని అతిక్రమించి నిలిచాడు. పురుషుడు నారాయణుడు భూత-వర్తమాన-భవిష్యత్తులన్నిటిగాను ఉన్నాడు; మహిమలో అందరికన్నా గొప్పవాడు, అందుచేత అతనికన్నా గొప్పవాడు ఎవరూ లేరు. మహాపురుషుడు తనను నాలుగు భాగాలుగా విభజించి, త్రిపాదంతో పరమవ్యోమంలో నిలిచాడు; మిగిలిన చతుర్థ పాదమైన అనిరుద్ధ నారాయణునితో సమస్త విశ్వాలు ప్రదర్శితమయ్యాయి. ఆ పాద-నారాయణుడు జగత్సృష్టి కోసం ప్రకృతిని జనింపజేశాడు. సమృద్ధ దేహమున్నప్పటికీ అతడు స్వయంగా సృష్టికర్మను చేయలేదు; ఆ అనిరుద్ధ నారాయణుడు అతనికి సృష్టిని ఉపదేశించాడు—“ఓ బ్రహ్మా, నీ ఇంద్రియాలను యాజకులుగా ధ్యానించు; కోశములతో నిర్మితమైన దృఢమైన గ్రంథియుక్త దేహాన్ని హవిగా ధ్యానించు; నన్ను హవిభుజునిగా ధ్యానించు; వసంతాన్ని ఆజ్యంగా, గ్రీష్మాన్ని ఇధ్మంగా (ఇంధనంగా), శరదృతువును రసంగా ధ్యానించు; ఈ విధంగా అగ్నిలో హోమం చేసినప్పుడు అంగస్పర్శవల్ల దేహం వజ్రమువలె దృఢమగును. తరువాత తమ తమ కార్యానుసారం సమస్త ప్రాణులను సృష్టించినపుడు పశువులు మొదలైనవి ప్రదర్శితమగును; ఆపై స్థావర-జంగమాత్మక జగత్తు ఏర్పడును.” దీనివల్ల జీవాత్మ-పరమాత్మల యోగముచే మోక్షప్రకారమూ చెప్పబడినదని అనుసంధానించవలెను. ఈ సృష్టియజ్ఞమును, మోక్షప్రకారమును తెలిసినవాడు సంపూర్ణ ఆయుష్షును పొందును॥
Now, in the Mudgala Upaniṣad, the grandeur of the Puruṣa-sūkta is set forth in detail. Vāsudeva, having instructed Indra in knowledge of the Lord, again taught the bowing Indra—desiring subtle hearing—the supreme secret by means of the Puruṣa-sūkta in two sections. Two sections are spoken of. This liberated Puruṣa, abandoning an object exceedingly difficult for transmigrating beings to know—beyond the range of knowledge of name and form—assumed a form endowed with auspicious limbs of a thousand parts, bestowing liberation by mere sight, with the intent of removing gods and others afflicted by sufferings. With that form he pervaded the worlds beginning with the earth and transcended (them) by infinite yojanas. The Puruṣa, Nārāyaṇa, was the past, the present, and the future; and he is greater than all in majesty; therefore none is greater. The Great Puruṣa, dividing himself fourfold, remained with three quarters in the supreme heaven; with the other fourth—Aniruddha-Nārāyaṇa—all the worlds came to be. That Pāda-Nārāyaṇa generated Prakṛti in order to create the universe. Though possessed of a fully developed body, he did not himself undertake the act of creation; that Aniruddha-Nārāyaṇa instructed him regarding creation: ‘O Brahmā, meditate upon your senses as the priests; meditate upon the firm, knotted body, constituted of sheaths, as the oblation; meditate upon me as the eater of the oblation; meditate upon spring as the ghee; meditate upon summer as the fuel; meditate upon autumn as the essence/juice; thus, having offered into the fire, by contact with the limbs the body becomes as hard as a thunderbolt. Then, having created all living beings according to their respective functions, animals and the rest will manifest; thereafter the world consisting of the immovable and the movable will come to be. By this, the method of liberation through the conjunction (yoga) of the individual self and the Supreme Self is also stated—this is to be connected (with the teaching). He who knows this creation-sacrifice and the method of liberation attains full lifespan.’
- मुद्गलोपनिषदि = मुद्गल + उपनिषदि (समास)
- योऽयं = यः + अयम्
- विश्वान्यासन् = विश्वानि + आसन्
- चतुर्थेनानिरुद्धनारायणेन = चतुर्थेन + अनिरुद्धनारायणेन
- सोऽनिरुद्धनारायणः = सः + अनिरुद्धनारायणः
- हविर्ध्यात्वा = हविः + ध्यात्वा
- हविर्भुजम् = हविः + भुजम्
- हुत्वाङ्गस्पर्शात् = हुत्वा + अङ्गस्पर्शात्
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
