Khanda 1

Verse 1.1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

ॐ। ఇప్పుడు పురుషసూక్తార్థనిర్ణయాన్ని వివరిస్తాము. పురుషసంహితలో పురుషసూక్తార్థం సంక్షేపంగా చెప్పబడింది. ‘సహస్రశీర్షా’ అనే పదంలో ‘సహస్ర’ శబ్దం అనంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఆయన అనంత యోజన పరిమాణమని కూడా ప్రకటించెను; అలాగే ‘దశాంగుల’ అనే వాక్యమును కూడా అదే భావంతో గ్రహించవలెను॥

Verse 1.2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

దాని మొదటి అర్ధం/వాక్యముచే విష్ణువు దేశము (స్థలం) ప్రకారం వ్యాప్తి ప్రకటించబడింది; రెండవ అర్ధముచే ఈ విష్ణువు కాలము (సమయం) ప్రకారం వ్యాప్తి చెప్పబడుతుంది॥

Verse 1.3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

తృతీయ మంత్రం ద్వారా విష్ణువు మోక్షప్రదత్వం నిశ్చయంగా చెప్పబడింది; అలాగే “ఏతావాన్” అని ప్రారంభమయ్యే మంత్రం ద్వారా హరి వైభవం ప్రకటించబడింది.

Verse 1.4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

ఈ మంత్రం ద్వారానే చతుర్వ్యూహం సమ్యక్‌గా వివరించబడింది; “త్రిపాద్” అని ప్రారంభమయ్యే మంత్రం ద్వారా అనిరుద్ధుని వైభవం చెప్పబడింది.

Verse 1.5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

కాబట్టి “విరాట్” అని ప్రారంభమయ్యే ఈ మంత్రం ద్వారా పాద-నారాయణుడైన హరి నుండి ప్రకృతి మరియు పురుషుని ఉద్భవం కూడా ప్రదర్శించబడింది.

Verse 1.6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

“యత్ పురుషేణ…” అని ప్రారంభమయ్యే మంత్రంతో సృష్టిరూప యజ్ఞము ప్రకటించబడింది; అదే మంత్రంతో ఏడు పరిధులు మరియు సమిధలు కూడా నిర్దేశించబడ్డాయి।

Verse 1.7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

“తం యజ్ఞం…” అనే మంత్రంతో సృష్టియజ్ఞము వివరించబడింది; ఇదే మంత్రంతో మోక్షమూ ప్రకటించబడింది।

Verse 1.8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

“తస్మాత్…” అని ప్రారంభమయ్యే మంత్రంతో జగత్ సృష్టి ప్రకటించబడింది; “వేద” మరియు “అహం” అనే రెండు మంత్రాలతో హరి యొక్క వైభవం చెప్పబడింది।

Verse 1.9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

“యజ్ఞేన…” అనే పదాలతో సృష్టి మరియు మోక్షముల ఉపసంహారం చెప్పబడింది. ఈ తత్త్వాన్ని ఇలానే తెలిసినవాడు నిశ్చయంగా ముక్తుడవుతాడు—అని చెప్పబడింది॥