Adhyaya 22

Verse 1

शिवशर्मोवाच । ध्रुवाख्यानमिदं रम्यं महापातकनाशनम् । महाश्चर्यकरं पुण्यं श्रुत्वा तृप्तोस्मि भो गणौ

శివశర్ముడు పలికెను—ఈ ధ్రువాఖ్యానం రమ్యమైనది, మహాపాతకనాశకమైనది. ఇది పుణ్యమూ మహాశ్చర్యకరమూ; ఓ గణులారా, దీన్ని విని నేను తృప్తుడనయ్యాను.

Verse 2

अगस्त्य उवाच । इत्थं यावद्द्विजो ब्रूते विमानं वायुवेगगम् । तावत्प्राप महर्लोकं स्वर्लोकात्परमाद्भुतम्

అగస్త్యుడు పలికెను—ఆ ద్విజుడు ఇలా పలుకుచుండగానే, వాయువేగంతో దూసుకుపోయే ఆ విమానం క్షణమాత్రంలో స్వర్గలోకముకన్నా అధిక అద్భుతమైన మహర్లోకమును చేరెను।

Verse 3

द्विजोऽथ लोकं संवीक्ष्य सर्वतो महसा वृतम् । तौ गणौ प्रत्युवाचेदं कोयं लोको मनोहरः

అనంతరం ద్విజుడు చుట్టూరా తేజస్సుతో ఆవరించబడిన ఆ లోకాన్ని చూచి, ఆ ఇద్దరు దివ్యగణులను అడిగెను—“ఈ మనోహర లోకం ఏది?”

Verse 4

तावूचतुस्ततो विप्रं निशामय महामते । अयं स हि महर्लोकः स्वर्लोकात्परमाद्भुतः

అప్పుడు ఆ ఇద్దరు గణులు విప్రునితో పలికిరి—“ఓ మహామతీ, వినుము; ఇదే మహర్లోకం, స్వర్గలోకముకన్నా అధిక అద్భుతమైనది.”

Verse 5

कल्पायुषो वसंत्यत्र तपसा धूतकल्मषाः । विष्णुस्मरण संक्षीण समस्तक्लेशसंचयाः

ఇక్కడ కల్పాయుష్కులు నివసించుచున్నారు; తపస్సుతో పాపమలినాలు తొలగిపోయి, విష్ణుస్మరణచేత సమస్త క్లేశసంచయం క్షీణించినవారు।

Verse 6

निर्व्याजप्रणिधानेन दृष्ट्वा तेजोमयं जगत् । महायोगसमायुक्ता वसंत्यत्र सुरोत्तमाः

ఇక్కడ దేవోత్తములు నివసించుచున్నారు; వారు మహాయోగసమాయుక్తులై, నిర్వ్యాజ సమాధి-ప్రణిధానంతో జగత్తును తేజోమయంగా దర్శించుదురు।

Verse 7

इत्थं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये । क्षणार्धेन विमानं तज्जनलोकं निनायतान्

ప్రియే! ఆ ఇద్దరు భగవద్గణులు ఇలా కథ చెప్పుచుండగా, ఆ విమానం క్షణార్ధంలోనే వారిని జనలోకానికి తీసికొనిపోయెను.

Verse 8

निवसंत्यमला यत्र मानसा बह्मणः सुताः । सनंदनाद्या योगींद्राः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

అక్కడ బ్రహ్ముని నిర్మల మానసపుత్రులు—సనందనాదులు—యోగీంద్రులు, అందరూ ఊర్ధ్వరేతస్సులు, నివసించుచున్నారు.

Verse 9

अन्ये तु योगिनो ये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः । सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तास्ते वसंत्यतिनिर्मलाः

ఇతర యోగులూ అక్కడే నివసించుచున్నారు—బ్రహ్మచర్యవ్రతంలో అస్ఖలితులు, సమస్త ద్వంద్వాల నుండి విముక్తులు, అత్యంత నిర్మలులు.

Verse 10

जनलोकात्तपोलोकस्तेषां लोचनगोचरः । कृतस्तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता

జనలోకము నుండి, మనోవేగంతో సాగుచున్న ఆ విమానం వల్ల తపోలోకము వారి నేత్రగోచరమయ్యెను.

Verse 11

वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्दाहवर्जिताः । वासुदेवे मनो येषां वासुदेवार्पितक्रियाः

అక్కడ వైరాజ దేవతలు దాహరహితులై నివసించుచున్నారు; వారి మనస్సు వాసుదేవునందే నిలిచి, వారి సమస్త క్రియలు వాసుదేవునికే అర్పితమైయున్నవి.

Verse 12

तपसा तोष्य गोविंदमभिलाषविवर्जिताः । तपोलोकमिमं प्राप्य वसंति विजितेंद्रियाः

నిష్కాములై తపస్సుతో గోవిందుని ప్రసన్నం చేసి, ఇంద్రియజయులైన వారు ఈ తపోలోకాన్ని పొందీ అక్కడే నివసిస్తారు।

Verse 13

शिलोंछ वृत्तया ये वै दंतोलूखलिकाश्च ये । अश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्च ये

అక్కడ శిలోఞ్ఛవృత్తితో జీవించే వారు, దంతాలను ఉఖలిలా చేసి పిసికే వారు, రాళ్లతో కొట్టే మునులు, ఎండిన ఆకులతో జీవించే తపస్వులు ఉంటారు।

Verse 14

ग्रीष्मे पंचाग्नितपसो वर्षासु स्थंडिलेशयाः । हेमंतशिशिरार्धे ये क्षपंति सलिले क्षपाः

గ్రీష్మంలో వారు పంచాగ్ని తపస్సు చేస్తారు; వర్షాకాలంలో నిరావరణ నేలపై శయనిస్తారు; హేమంత-శిశిరార్ధంలో నీటిలో నిలబడి రాత్రులను గడుపుతారు।

Verse 15

कुशाग्रनीरविप्रूषस्तृषिता यतयोऽपिबन् । वाताशिनोतिक्षुधिताः पादाग्रांगुष्ठ भूस्पृशः

దాహంతో ఉన్న యతులు కుశాగ్రంపై ఉన్న నీటి బిందువులనైనా త్రాగరు; తీవ్రమైన ఆకలిలోనూ వాయువే ఆహారంగా జీవిస్తారు; భూమిని కేవలం పాదబొటనవేలు అగ్రభాగంతో మాత్రమే తాకేలా నిలబడుతారు।

Verse 16

ऊर्ध्वदोषो रविदृशस्त्वेकांघ्रि स्थाणु निश्चलाः । ये वै दिवा निरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये पुनः

కొంతమంది దోషనిగ్రహాన్ని ఊర్ధ్వంగా ఉంచి, సూర్యుని వైపు దృష్టి నిలిపి, ఒక కాళ్లపై స్తంభంలా నిశ్చలంగా నిలుస్తారు; కొంతమంది పగలంతా శ్వాసను ఆపుతారు; మరికొందరు నెలకు ఒక్కసారి మాత్రమే శ్వాసిస్తారు।

Verse 17

मासोपवासव्रतिनश्चातुर्मास्य व्रताश्च ये । ऋत्वंततोयपाना ये षण्मासोपवासकाः

కొంతమంది నెలరోజుల ఉపవాసవ్రతం చేస్తారు, కొంతమంది చాతుర్మాస్య వ్రతాన్ని ధరిస్తారు; కొంతమంది ఋతువు చివరలో మాత్రమే జలపానం చేస్తారు, మరికొందరు ఆరు నెలల ఉపవాసం చేస్తారు।

Verse 18

ये च वर्षनिमेषा वै वर्षधारांबु तर्षकाः । ये च स्थाणूपमां प्राप्ता मृगकंडूति सौख्यदाः

కొంతమంది వర్షాకాలంలో కనురెప్ప కూడా మూయరు, జలధారల మధ్యనైనా తృష్ణతో ఉంటారు; మరికొందరు స్థంభంలా నిశ్చలులై, జింకల వలె గోకుకోవడాన్నే ‘సుఖం’గా భావిస్తారు।

Verse 19

जटाटवी कोटरांतः कृतनीडांडजाश्च ये । प्ररूढवामलूरांगाः स्नायुनद्धास्थिसंचयाः

కొంతమందికి జటలు అడవిలోని గుహల వలె మారి, అందులో పక్షులు గూళ్లు కట్టి గుడ్లు పెట్టాయి; వారి శరీరాలు వికృతంగా క్షీణించి, స్నాయువులతో బంధించిన ఎముకల చట్రం మాత్రమే అయ్యాయి।

Verse 20

लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाश्च ये । सस्यानि च प्ररूढानि यदंगेषु चिरस्थिति

కొంతమందికి అవయవాలు చుట్టూ విస్తరించిన లతలతో పూర్తిగా చుట్టబడి ఉన్నాయి; దీర్ఘకాలం కదలకుండా ఉండటంతో వారి శరీరంపై గడ్డి, మొక్కలు కూడా మొలిచాయి।

Verse 21

इत्यादि सुतपः क्लिष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः । ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसंत्यकुतोभयाः

ఇలా అనేక విధాల సుతపస్సుతో శరీరం క్షీణించిన తపోధనులైన ఆ తపస్వులు తపోలోకంలో బ్రహ్ముని సమానమైన దీర్ఘాయుష్షుతో, ఏ దిక్కునుంచీ భయం లేకుండా నివసిస్తారు।

Verse 22

यावदित्थं स पुण्यात्मा शृणोति गणयोर्मुखात् । तावन्नेत्रातिथीभूतः सत्यलोको महोज्ज्वलः

ఆ పుణ్యాత్ముడు ఆ ఇద్దరు గణుల ముఖమున పలికిన వాక్యములను యావత్తు వినుచుండెనో, తావత్తు మహోజ్జ్వలమైన సత్యలోకము అతని నేత్రములకు దృష్టి-అతిథివలె ప్రత్యక్షమై నిలిచెను।

Verse 23

त्वरावंतौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य तौ । स्रष्टारं सर्वलोकानां तेन सार्धं प्रणेमतुः

అనంతరం ఆ ఇద్దరు వేగవంతమైన గణులు అక్కడ విమానమునుండి దిగివచ్చి, అతనితో కూడి సమస్త లోకాల స్రష్ట అయిన బ్రహ్మదేవునికి ప్రణామము చేసిరి।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । गणावसौ द्विजो धीमान्वेदवेदांगपारगः । स्मृत्युक्ताचारचंचुश्च प्रतीपः पापकर्मसु

బ్రహ్ముడు పలికెను— “ఓ గణులారా! ఈ ద్విజుడు ధీమంతుడు, వేదములు మరియు వేదాంగములలో పారంగతుడు; స్మృతులలో చెప్పబడిన ఆచారమునందు నిత్యనిరతుడు, పాపకర్మల పట్ల దృఢవిరోధి।”

Verse 25

अयि द्विज महाप्राज्ञ जाने त्वां शिवशर्मक । साधूकृतं त्वया वत्स सुतीर्थप्राणमोक्षणात्

“ఓ మహాప్రాజ్ఞ ద్విజా, శివశర్మా! నిన్ను నేను ఎరుగుదును. వత్సా, నీవు శుభముగా చేసితివి— సుతీర్థమున ప్రాణములను విడిచితివి గనుక।”

Verse 26

सत्वरं गत्वरं सर्वं यच्चैतद्भवतेक्षितम् । दैनंदिनप्रलयतः सृजामि च पुनः पुनः

“నీవు చూచుచున్నదంతయు త్వరగా గమనించి నశించుచున్నది. దైనందిన ప్రళయానంతరం నేను దానిని మళ్లీ మళ్లీ సృష్టించుచున్నాను.”

Verse 27

आ वैराजं प्रतिपदमुपसंहरते हरः । का कथा मशकाभानां नृणां मरणधर्मिणाम्

విరాజ తత్త్వం వరకూ కూడా హరుడు (శివుడు) క్రమక్రమంగా సమస్తాన్ని ఉపసంహరిస్తాడు. మరి దోమలవంటి క్షుద్రులు, మృతిధర్ములు అయిన మనుష్యుల సంగతి ఏమనాలి?

Verse 28

चतुर्षु भूतग्रामेषु ह्येक एव गुणो नृणाम् । तस्मिन्वै भारते वर्षे कर्मभूमौ महीयसि

నాలుగు భూతసమూహాలలో మనుష్యులకే ఒక విశిష్టమైన శ్రేష్ఠగుణం ఉంది—ప్రత్యేకంగా మహత్తర కర్మభూమి అయిన భారతవర్షంలో।

Verse 29

चपलानि विनिर्जित्येंद्रियाणि मनसा सह । विहाय वैरिणं लोभं विष्वग्गुणगणस्य च

మనస్సుతో కూడిన చంచల ఇంద్రియాలను జయించి, మరియు సర్వత్ర వ్యాపించే గుణగణానికి మూలమైన శత్రువు—లోభాన్ని—త్యజించి,

Verse 30

धर्मवंशहरं काममर्थसंचयहारिणम् । जरापलितकर्तारं विनिष्कृत्य विचारतः

ధర్మాన్ని, వంశాన్ని నాశనం చేసే, కూడబెట్టిన ధనాన్ని హరించే, జరా-పలితాలను కలిగించే కామాన్ని వివేకంతో నిర్మూలించి,

Verse 31

जित्वा क्रोधरिपुं धैर्यात्तपसो यशसः श्रियः । शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्

ధైర్యంతో క్రోధరూప శత్రువును జయించి—అది తపస్సు, యశస్సు, శ్రీ (సంపద)లను దోచుకునేది; శరీరాన్నికూడా నాశనం చేసి తామస గతి వైపు నడిపించేది—

Verse 32

सदा मदं परित्यज्य प्रमादैकपदप्रदम् । प्रमादैकशरण्यं च संपदां विनिवर्तकम्

ఎల్లప్పుడూ మదము, గర్వము విడిచిపెట్టుము; ఎందుకంటే ప్రమాదమే పతనానికి ఏకైక ద్వారం. అదే వినాశానికి ఏకైక ఆశ్రయం, సంపదను నష్టంగా మలచేది.

Verse 33

सर्वत्र लघुता हेतुमहंकारं विहाय च । दूषणारोपणे यत्नं कुर्वाणं सज्जनेष्वपि

ప్రతిచోటా లఘుత్వానికి కారణమైన అహంకారాన్ని విడిచి, సజ్జనులలో కూడ దోషారోపణకు యత్నించకుము.

Verse 34

हित्वा मोहं महाद्रोहरोपणं मतिघातिनम् । अत्यंतमंधीकरणमंधतामिस्रदर्शकम्

మోహాన్ని విడిచిపెట్టుము; అది మహాద్రోహాన్ని నాటుతుంది, వివేకాన్ని హతమార్చుతుంది, బుద్ధిని అత్యంత మందగింపజేస్తుంది, అంధ అజ్ఞానాంధకారమే చూపిస్తుంది.

Verse 35

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं परिक्षुण्णं महाजनैः । धर्मसोपानमारुह्य यदिहायांति हेलया

శ్రుతి-స్మృతి-పురాణాలలో చెప్పబడిన, మహాజనులు నడిచి మృదువైన చేసిన ధర్మసోపానాన్ని ఎక్కినప్పటికీ, కొందరు ఇక్కడ కేవలం నిర్లక్ష్యంతో పడిపోతారు.

Verse 36

कर्मभूमिं समीहंते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज । यत्तत्रार्जितभोक्तारः पदेषूच्चावचेष्वमी

హే ద్విజా! స్వర్గవాసులందరూ కర్మభూమిని కోరుతారు; ఎందుకంటే అక్కడే సంపాదించిన ఫలాలను అనుభవించేవారు ఈ జీవులు ఉన్నత-నిమ్న స్థితుల్లో భోగిస్తారు.

Verse 37

नार्यावर्तसुमो देशो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं क्वापि बह्मांडमंडले

ఆర్యావర్తమునకు మించిన దేశము లేదు, కాశీతో సమానమైన పురి లేదు; సమస్త బ్రహ్మాండమండలమందు విశ్వేశ్వరసమమైన లింగము ఎక్కడా లేదు।

Verse 38

संति स्वर्गा बहुविधाः सुखेतर विवर्जिता । सुकृतैकफलाः सर्वे युक्ताः सर्वसमृद्धिभिः

స్వర్గములు అనేక విధములు, దుఃఖసంబంధము లేనివి; అవన్నీ పుణ్యమనే ఏకఫలమై, సమస్త సమృద్ధులతో యుక్తమై ఉంటాయి।

Verse 39

स्वर्लोकादधिकं रम्यं नहि ब्रह्मांडगोलके । सर्वे यतंते स्वर्गाय तपोदानव्रतादिभिः

సమస్త బ్రహ్మాండగోళమందు స్వర్గలోకముకన్నా అధిక రమ్యమైనది లేదు; అందుచేత తపస్సు, దానం, వ్రతములు మొదలైనవాటితో అందరూ స్వర్గార్థం యత్నిస్తారు।

Verse 40

स्वर्लोकादपिरम्याणि पातालानीति नारदः । प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालेभ्यः समागतः

పాతాళముల నుండి పైకి వచ్చి నారదుడు స్వర్గసభ మధ్యలో పలికెను—“స్వర్గలోకముకన్నా పాతాళములు మరింత రమ్యమైనవి.”

Verse 41

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः । नागांगाभरणप्रोताः पातालं केन तत्समम्

హృదయానందకరమైన శుభ్రమైన మణులు అక్కడ మహాప్రభతో ప్రకాశిస్తాయి; అవి నాగుల దేహాభరణములలో గుచ్చబడి ఉంటాయి—అటువంటి పాతాళమునకు సమానము ఏది?

Verse 42

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

దైత్యదానవకన్యలచే ఇటూ అటూ శోభితమైన పాతాళంలో ఎవరికీ ఆనందం కలగదు? విరక్తుడైన (విముక్తుడైన) వానికి కూడా అక్కడ ఒక విధమైన ప్రీతి జనిస్తుంది।

Verse 43

दिवार्करश्मयस्तत्र प्रभां तन्वंति नातपम् । शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम्

అక్కడ పగలు సూర్యకిరణాలు కేవలం కాంతినే వ్యాపింపజేస్తాయి, దాహాన్ని కాదు; చంద్రుడూ చలికోసం కాదు, రాత్రి వెలుగుకోసమే మాత్రమే।

Verse 44

यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः । वनानि नद्यो रम्याणि सदंभांसि सरांसि च

దనుజాదులకు యుగాలు గడిచినా కాలం తెలిసిపోని ఆ స్థలంలో రమ్యమైన వనాలు, నదులు ఉన్నాయి; ఎల్లప్పుడూ జలసమృద్ధమైన సరస్సులూ ఉన్నాయి।

Verse 45

कलाः पुंस्को किलालापाः सुचैलानि शुचीनि च । भूषणान्यतिरम्याणि गंधाद्यमनुलेपनम्

అక్కడ కళలు ఉన్నాయి, మధుర సంభాషణలు ఉన్నాయి; శుభ్రమైన, ప్రకాశించే సుక్ష్మ వస్త్రాలు ఉన్నాయి; అత్యంత రమ్యమైన ఆభరణాలు ఉన్నాయి; సుగంధ అనులేపనాదులు కూడా ఉన్నాయి।

Verse 46

वीणावेणुमृदंगादि निस्वनाः श्रुतिहारिणः । हाटकेशं महालिंगं यत्र वै सर्वकामदम्

అక్కడ వీణ, వేణు, మృదంగాది వాద్యాల నాదాలు శ్రవణాన్ని హరించేవి; అలాగే అక్కడ ‘హాటకేశ’ అనే మహాలింగం ఉంది, అది నిజంగా సర్వకామదం।

Verse 47

एतान्यन्यानि रम्याणि भोग्योग्यानि दानवैः । दैत्योरगैश्च भुज्यंते पातालांतरगोचरैः

ఇవి మరియు మరెన్నో రమ్యమైన, భోగయోగ్యమైన సుఖాలు దానవులచే, అలాగే పాతాళంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో సంచరించే దైత్యులు మరియు నాగులచే అనుభవింపబడుతున్నాయి।

Verse 48

पातालेभ्योपि वै रम्यं द्विज वर्षमिलावृतम् । रत्नसानुं समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम्

హే ద్విజా! పాతాళాలకన్నా మరింత రమ్యమైన ‘ఇలావృత-వర్ష’ అనే దేశం ఉంది; అది రత్నమయమైన పర్వత-శిఖరాల/ఢాళాలపై ఆధారపడి, చుట్టూరా పరివేష్టితమై ఉంది।

Verse 49

सदा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज । नवयौवनसंपन्ना नित्यं यत्र मृगीदृशः

హే ద్విజా! అక్కడ పుణ్యవంతులు సదా సమస్త భోగాలను అనుభవిస్తారు; అక్కడ మృగనయనులైన స్త్రీలు నిత్యం నూతన యౌవనంతో సమృద్ధిగా ఉంటారు।

Verse 50

भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयो विनिमयार्जिता । भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्त देहकैः

ఇది ‘భోగభూమి’ అని చెప్పబడింది—శ్రేయస్సును వినిమయంగా ఇచ్చి పొందినట్లుగా; తీర్థంలో దేహాన్ని త్యజించిన మీలాంటి లోకులు దీనిని అనుభవిస్తారు।

Verse 51

अक्लीबभाषिभिश्चापि पुत्रक्षेत्राद्यहीनकैः । परोपकारसंक्षीणसुखायुर्धनसंचयैः

దీనిని వారు కూడా అనుభవిస్తారు—భీరుత్వం లేని మాటలు పలికేవారు, కుమారులు-క్షేత్రం మొదలైన వాటిలో లోటులేనివారు, మరియు పరోపకారంతో సుఖం, ఆయుష్షు, ధనసంచయం పెరిగినవారు।

Verse 52

संति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारांतरस्थिताः । जंबूद्वीपसमो द्वीपो न क्वापि जगतीतले

పారావార మహాసముద్రాంతరంలో అనేక ద్వీపాలు నిజంగా ఉన్నాయి; అయితే జగత్తలమున ఎక్కడా జంబూద్వీపముతో సమానమైన ద్వీపము లేదు।

Verse 53

तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् । कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपिदुर्लभा

ఆ జంబూద్వీపములోనూ తొమ్మిది వర్షములు ఉన్నాయి; వాటిలో భారతమే ఉత్తమము. ఈ భూమి ‘కర్మభూమి’ అని ప్రకటించబడింది; దేవతలకైనా దుర్లభము।

Verse 54

अष्टौ किंपुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु । तेषु स्वर्गात्समागत्य रमंते त्रिदिवौकसः

కింపురుషాది మిగిలిన ఎనిమిది వర్షములు దేవభోగ్యస్థానములు. స్వర్గమునుండి అక్కడికి వచ్చి త్రిదివవాసులు వాటిలో ఆనందిస్తారు।

Verse 55

योजनानां सहस्राणि नवविस्तारतस्त्विदम् । भारतं प्रथमं वर्षं मेरोर्दक्षिणतः स्थितम्

ఈ భారతవర్షము విస్తారముగా తొమ్మిది సహస్ర యోజనములు. ఇది ప్రథమ వర్షము; మేరు పర్వతానికి దక్షిణంగా స్థితమై ఉంది।

Verse 56

तत्रापि हिमविंध्याद्रेरंतरं पुण्यदं परम् । गंगायमुनयोर्मध्ये ह्यंतर्वेदी भुवः पराः

అందులోనూ హిమాలయ–వింధ్య పర్వతాల మధ్యనున్న ప్రాంతము పరమ పుణ్యప్రదము. గంగా–యమునల మధ్యనున్న ‘అంతర్వేది’ భూభాగము భూమిపై అత్యుత్తమము।

Verse 57

कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकं ततः । ततोपि नैमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम्

కురుక్షేత్రము నిశ్చయంగా సమస్త పుణ్యక్షేత్రాలకన్నా అధికము; అయితే దానికన్నా మించిన నైమిషారణ్యం స్వర్గసాధనములలో పరమోత్తమము.

Verse 58

नैमिषारण्यतोपीह सर्वस्मिन्क्षितिमंडले । सर्वेभ्योपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते

నైమిషారణ్యముకన్నా కూడా, ఈ సమస్త భూమండలమందు ‘తీర్థరాజు’ అన్నది అన్ని తీర్థాలకన్నా విశేషంగా శ్రేష్ఠమై నిలుస్తుంది.

Verse 60

यागाः सर्वे मया पूर्वं तुलया विधृता द्विज । तच्च तीर्थवरं रम्यं कामिकं कामपूरणात

ఓ ద్విజా! నేను పూర్వం సమస్త యాగములను తులలో తూచితిని; అప్పుడు ఆ రమ్యమైన శ్రేష్ఠ తీర్థము కోరికలను నెరవేర్చుటవలన ‘కామిక’ అని ప్రసిద్ధమైంది.

Verse 61

दृष्ट्वा प्रकृष्टयागेभ्यः पुष्टेभ्यो दक्षिणादिभिः । प्रयागमिति तन्नाम कृतं हरिहरादिभिः

దక్షిణాదులతో సమృద్ధమైన అత్యుత్తమ యాగములకన్నా ఇది శ్రేష్ఠమని చూచి, హరి-హరాదులు దానికి ‘ప్రయాగ’ అనే నామమును స్థాపించారు.

Verse 62

नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्य त्रिकालतः । स्मर्तुः शरीरे नो जातु पापं वसति कुत्रचित्

త్రికాలములలో (ప్రాతః, మధ్యాహ్నం, సాయంకాలం) కేవలం నామస్మరణమాత్రముతోనే ప్రయాగాన్ని స్మరించువాని శరీరమందు పాపము ఎప్పుడూ ఎక్కడా నివసించదు.

Verse 63

संति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च । न शक्तान्यधिकं दातुं कृतैनः परिशुद्धितः

అనేక తీర్థాలు పాపరక్షకములుగా ఉన్నవి; అయితే చేసిన పాపాల సంపూర్ణ శుద్ధిని మించిన మరింత శుద్ధిని ఇవ్వగల శక్తి వాటికి లేదు.

Verse 64

जन्मांतरेष्वसंख्येषु यः कृतः पापसंचयः । दुष्प्रणोद्यो हि नितरां व्रतैर्दानैस्तपोजपैः

అసంఖ్య జన్మాలలో కూడబెట్టిన పాపసంచయం అత్యంత దుర్నివార్యము; వ్రతాలు, దానాలు, తపస్సు, జపములతో కూడ దాన్ని తొలగించడం చాలా కష్టం.

Verse 65

स तीर्थराजगमनोद्यतस्य शुभजन्मनः । अंगेषु वेपतेऽत्यंतं द्रुमो वातहतो यथा

తీర్థరాజుని దర్శించుటకు బయలుదేరిన ఆ శుభజన్ముడి అవయవాలు తీవ్రంగా కంపిస్తాయి—గాలికి ఊగే వృక్షంలాగా.

Verse 66

ततः क्रांतार्धमार्गस्य प्रयाग दृढचेतसः । पुंसः शरीरान्निर्यातुमपेक्षेत पदांतरम्

అప్పుడు, ఓ ప్రయాగ! దృఢచిత్తుడైన ఆ మనిషి అర్ధమార్గం దాటగానే అతని పాపం శరీరంనుండి బయలుదేరుటకు సిద్ధమై, కేవలం తదుపరి అడుగును మాత్రమే ఎదురుచూస్తుంది.

Verse 67

भाग्यान्नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः । पलायते द्रुततरं तमः सूर्योदये यथा

భాగ్యవశాత్తు తీర్థరాజుడు ఆ మహాత్ముని నేత్రాలకు అతిథిగా దర్శనమిచ్చినపుడు, చీకటి సూర్యోదయంలా మరింత వేగంగా పారిపోతుంది.

Verse 68

सप्तधातुमयी भूततनौ पापानि यानि वै । केशेषु तानि तिष्ठंति वपनाद्यांति तान्यपि

సప్తధాతుమయమైన దేహంలో ఉన్న పాపములన్నీ కేశములలో నిలిచివుంటాయి; వపనం (ముండనం) చేయగానే అవి కూడా తొలగిపోతాయి।

Verse 69

स्वर्गदोमोक्षदश्चैव सर्वकामफलप्रदः । प्रयागस्तन्महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः

స్వర్గమును, మోక్షమును ప్రసాదించి, సమస్త ధర్మ్యకామఫలములను ఇచ్చే ఆ మహాక్షేత్రమైన ప్రయాగం ‘తీర్థరాజ’మని ప్రసిద్ధి।

Verse 70

पुण्यराशिं च विपुलं पुण्यान्भोगान्यथेप्सितान् । स्वर्गं प्राप्नोति तत्पुण्यान्निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

ఆ పుణ్యబలంతో విస్తారమైన పుణ్యరాశి, కోరిన ధర్మ్యభోగములు లభించి స్వర్గప్రాప్తి కలుగుతుంది; కాని నిష్కాముడు అదే పుణ్యంతో మోక్షమును పొందగలడు।

Verse 71

स्नायाद्योभिलषन्मोक्षं कामानन्यान्विहाय च । सोपि मोक्षमवाप्नोति कामदात्तीर्थराजतः

మోక్షాన్ని కోరుతూ ఇతర కోరికలను విడిచి ఇక్కడ స్నానం చేసే వాడు, వరప్రదాత అయిన తీర్థరాజుని వల్ల మోక్షాన్ని పొందుతాడు।

Verse 72

तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात्काममिच्छति । भारताख्ये महावर्षे स कामं नाप्नुयात्स्फुटम्

తీర్థరాజుని విడిచి మరెక్కడో కోరికసిద్ధిని కోరేవాడు, భారతమనే ఈ మహావర్షంలో కూడా స్పష్టంగా ఆ కోరికను పొందడు।

Verse 73

सत्यलोके प्रयागे च नांतरं वेद्म्यहं द्विज । तत्र ये शुभकर्माणस्ते मल्लोकनिवासिनः

హే ద్విజా! సత్యలోకమునకును ప్రయాగమునకును నేను ఏ భేదమును ఎరుగను. అక్కడ శుభకర్మములు చేయువారు నా దివ్యలోక నివాసులగుదురు.

Verse 74

तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यैस्सेव्यं तीर्थांतरं नहि । अन्यत्र भूमिवलये तीर्थराजात्प्रया गतः

తీర్థాభిలాష కల మానవులకు భూమివలయంలో తీర్థరాజమైన ప్రయాగము తప్ప మరొక తీర్థమును సేవించవలసిన అవసరం లేదు.

Verse 75

यथांतरं द्विजश्रेष्ठ भूपेत्वितरसेवके । दृष्टांतमात्रं कथितं प्रयागेतर तीर्थयोः

హే ద్విజశ్రేష్ఠా! రాజుకును పరసేవకునికును ఎంత అంతరం ఉందో, అలాగే ప్రయాగమునకును ఇతర తీర్థములకును మధ్య భేదము దృష్టాంతమాత్రముగా చెప్పబడినది.

Verse 76

यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्प्राणत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि

ఈ తీర్థములో ఎవడు ఏ విధముగానైనా ప్రాణత్యాగము చేయునో, అతనికి ఆత్మహత్యాదోషము కలుగదు; అతడు అభీష్టఫలములనుకూడ పొందును.

Verse 77

यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठंत्यस्थीन्यपि द्विज । न तस्य दुःखलेशोपि क्वापि जन्मनि जायते

హే ద్విజా! భాగ్యవంతుని ఎముకలు కూడ ఇక్కడ నిలిచినచో, అతనికి ఏ జన్మలోనూ దుఃఖలేశమాత్రమును కూడ కలుగదు.

Verse 78

ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं चिकीर्षुणा । प्रयागं विधिवत्सेव्यं द्विजवाक्यान्न संशयः

బ్రహ్మహత్యాది పాపాలకు ప్రాయశ్చిత్తం చేయదలచినవాడు విధివిధానంగా ప్రయాగాన్ని సేవించాలి—ఇది ద్విజుల వాక్యమని సందేహం లేదు।

Verse 79

किं बहूक्तेन विप्रेंद्र महोदयमभीप्सुना । सेव्यं सितासितं तीर्थं प्रकृष्टं जगतीतले

హే విప్రేంద్రా! మరెందుకు చెప్పాలి? మహోదయం కోరువాడు భూమిపై అత్యుత్తమమైన సీతాసిత తీర్థాన్ని సేవించాలి।

Verse 80

प्रयागतोपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि । अनायासेन वै मुक्तिः काश्यां देहावसानतः

తీర్థేశుడైన ప్రయాగానికన్నా మించినదిగా, సమస్త లోకాలలోనూ—కాశీలో దేహావసానం జరిగితే అనాయాసంగా ముక్తి లభిస్తుంది।

Verse 81

प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समधितिष्ठति

ప్రయాగం కన్నా కూడా మరింత రమ్యమైనది అవిముక్తం—సందేహం లేదు—ఎందుకంటే అక్కడ సాక్షాత్తు విశ్వేశ్వరుడు స్వయంగా అధిష్ఠానమై ఉంటాడు।

Verse 82

अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेश समधिष्ठितात् । न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्मांडगोलके

విశ్వేశ్వరుడు అధిష్ఠించిన ఆ మహాక్షేత్రమైన అవిముక్తం కన్నా, ఈ బ్రహ్మాండగోళంలో ఎక్కడా మరింత రమ్యమైన స్థలం లేదు।

Verse 83

अविमुक्तमिदं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडमध्यगम् । ब्रह्मांडमध्ये न भवेत्पंचक्रोशप्रमाणतः

ఈ అవిముక్త పుణ్యక్షేత్రం బ్రహ్మాండమధ్యంలోనే స్థితమై ఉంది. బ్రహ్మాండంలో ఐదు క్రోశాల పరిమాణానికి సమానమైనది మరొకటి లేదు.

Verse 84

यथायथा हि वर्धेत जलमेकार्णवस्य च । तथातथोन्नयेदीशस्तत्क्षेत्रं प्रलयादपि

ఏకార్ణవ జలాలు ఎంతెంతగా పెరుగుతాయో, అంతంతగా ప్రభువు ఆ క్షేత్రాన్ని పైకి ఎత్తి నిలుపుతాడు—ప్రళయకాలంలో కూడా.

Verse 85

क्षेत्रमेतत्त्रिशूलाग्रे शूलिनस्तिष्ठति द्विज । अंतरिक्षेन भूमिष्ठं नेक्षंते मूढबुद्धयः

హే ద్విజా! శూలధారి శివుని త్రిశూలాగ్రంపై ఈ క్షేత్రం నిలిచి ఉంది. భూమిపై స్థితమై ఉన్నా, అంతరిక్షస్వరూపమై ఉండటంతో మూర్ఖబుద్ధులు దానిని చూడలేరు.

Verse 86

सदा कृतयुगं चात्र महापर्वसदाऽत्र वै । न ग्रहाऽस्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वराश्रमे

ఇక్కడ ఎల్లప్పుడూ కృతయుగమే; ఇక్కడ నిత్యం మహాపర్వమే. విశ్వేశ్వరుని ఆశ్రమంలో గ్రహాల అస్తోదయాల వల్ల ఏ దోషమూ కలగదు.

Verse 87

सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः । सदैव मंगलं तत्र यत्र विश्वेश्वरस्थितिः

అక్కడ ఎల్లప్పుడూ సౌమ్యాయనమే, అక్కడ ఎల్లప్పుడూ మహోదయమే. ఎక్కడ విశ్వేశ్వరుడు నివసిస్తాడో, అక్కడ నిత్యం మంగళమే.

Verse 88

यथाभूमितले विप्र पुर्यः संति सहस्रशः । तथा काशी न मंतव्या क्वापि लोकोत्तरात्वियम्

హే విప్రా! భూమితలమందు సహస్ర నగరములు ఉన్నను, కాశీని ఎక్కడయినా వాటిలో ఒకటిగా మాత్రమే భావింపకుము; ఈ పురి నిజముగా లోకోత్తరమైనది।

Verse 89

मया सृष्टानि विप्रेंद्र भुवनानि चतुर्दश । अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः

హే విప్రేంద్రా! నా చేత చతుర్దశ భువనములు సృష్టింపబడినవి; కాని ఈ పురి యొక్క నిర్మాత స్వయంగా ప్రభువు విశ్వేశ్వరుడే.

Verse 90

पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम् । त्रैलोक्याधिकृतिं प्राप्तस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

పూర్వకాలమున యముడు దీర్ఘకాలము అత్యంత దుష్కరమైన తపస్సు చేసి, త్రైలోక్యాధికారమును పొందిన తరువాత కూడా వారాణసీ పురిని విడిచి వెళ్లెను.

Verse 91

चराचरस्य सर्वस्य यानि कर्माणि तानि वै । गोचरे चित्रगुप्तस्य काशीवासिकृतादृते

చరాచర సమస్త జగత్తు చేసిన కర్మలన్నియు చిత్రగుప్తుని లేఖన పరిధిలోనికి వస్తాయి; కాని కాశీవాసి చేసిన కర్మలు మాత్రం మినహాయింపు.

Verse 92

प्रवेशो यमदूतानां न कदाचिद्द्विजोत्तम । मध्ये काशीपुरी क्वापि रक्षिणस्तत्र तद्गणाः

హే ద్విజోత్తమా! యమదూతలు ఎప్పటికీ కాశీపురి మధ్యమున ప్రవేశించరు; అక్కడ శివుని గణములే రక్షకులుగా నిలిచియుంటారు.

Verse 93

स्वयं नियंता विश्वेशस्तत्र काश्यां तनुत्यजाम् । तत्रापि कृतपापानां नियंता कालभैरवः

కాశీలో దేహత్యాగం చేసే వారికీ పరమ నియంత స్వయంగా విశ్వేశ్వరుడు (శివుడు). అయితే అక్కడ కూడా పాపం చేసేవారిపై కఠినాధిపతి కాలభైరవుడు నియమిస్తాడు.

Verse 94

तत्र पापं न कर्तव्यं दारुणा रुद्रयातना । अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योपि दुःसहम्

కాబట్టి ఆ పవిత్ర స్థలంలో పాపం చేయకూడదు; రుద్రుని శిక్ష అత్యంత భయంకరమైనది. నిజంగా ‘రుద్ర-పిశాచత్వం’ నరకాలకన్నా కూడా ఎక్కువగా అసహ్యము.

Verse 95

पापमेव हि कर्तव्यं मतिरस्ति यदीदृशी । सुखेनान्यत्र कर्तव्यं मही ह्यस्ति महीयसी

ఎవరైనా మనస్సు నిజంగా పాపం చేయడానికే మొగ్గితే, ఆ పాపాన్ని మరెక్కడైనా సులభంగా చేసుకోనివ్వండి—భూమి ఎంతో విశాలమైనది. (కానీ కాశీలో కాదు.)

Verse 96

अपि कामातुरो जंतुरेकां रक्षति मातरम् । अपि पापकृता काशी रक्ष्या मोक्षार्थिनैकिका

కామంతో కలత చెందిన జీవి కూడా తన ఒక్క తల్లిని కాపాడుతుంది. అలాగే పాపం జరిగినా, మోక్షార్థి కాశీని మాత్రమే కాపాడవలెను.

Verse 97

परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा । तेन काशी न संसेव्या क्व काशी निरयः क्व सः

పరనిందలో మునిగిపోయి, పరస్త్రీపై లాలస కలిగినవాడు కాశీని ఆశ్రయించకూడదు. కాశీకి నరకానికి ఏమి సంబంధం? అలాంటి వాడికి కాశీతో ఏమి సంబంధం?

Verse 98

अभिलष्यंति ये नित्यं धनं चात्र प्रतिग्रहैः । परस्वं कपटैर्वापि काशी सेव्या न तैर्नरैः

ఇక్కడ నిత్యం ప్రతిగ్రహాల ద్వారా ధనాన్ని ఆశించే వారు, లేదా కపటంతో పరధనాన్ని హరించదలచిన వారు—అటువంటి మనుష్యులు కాశీని సేవించరాదు।

Verse 99

परपीडाकरं कर्म काश्यां नित्यं विवर्जयेत् । तदेव चेत्किमत्र स्यात्काशीवासो दुरात्मनाम्

కాశీలో ఇతరులకు పీడ కలిగించే కర్మను నిత్యం వర్జించాలి. ఇక్కడే అదే పీడను చేస్తే, దుర్మనస్కులకు కాశీవాసం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం?

Verse 100

त्यक्त्वा वैश्वेश्वरीं भक्तिं येऽन्यदेवपरायणाः । सर्वथा तैर्न वस्तव्या राजधानी पिनाकिनः

వైశ్వేశ్వర భక్తిని విడిచి ఇతర దేవతలపై పరాయణులైన వారు—పినాకి (శివుడు) రాజధానిలో ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ నివసించరాదు।

Verse 110

न योगेन विना ज्ञानं योगस्तत्त्वार्थशीलनम् । गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च

యోగం లేకుండా నిజమైన జ్ఞానం లేదు. యోగం అనేది తత్త్వార్థాన్ని శీలించడం—గురు ఉపదేశించిన మార్గంలో, నిత్యాభ్యాస బలంతో.

Verse 114

उक्तेति विररामाजः शृण्वतोर्गणयोस्तयोः । सोपि प्रमुदितश्चाभूच्छिवशर्मा महामनाः

‘తథాస్తు’ అని చెప్పి పూజ్యుడు మౌనమయ్యాడు; ఆ ఇద్దరు గణులు వింటూ నిలిచారు. అప్పుడు మహామనస్కుడైన శివశర్మ కూడా పరమానందంతో నిండిపోయాడు।