Sukta 90

Mantra 1

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥

పురుషుడు సహస్రశీర్షుడు, సహస్రాక్షుడు, సహస్రపాతుడు. ఆయన భూమిని అన్ని దిక్కుల నుండీ ఆవరించి నిలిచినా, దానిని దాటి—దశాంగుల పరిమాణం—అధికంగా స్థితిచెందుతాడు.

Mantra 2

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥

పురుషుడే ఇదంతా—భూతమైనదీ, భవిష్యమైనదీ. అలాగే ఆయన అమృతత్వస్య ఈశానుడు; ఎందుకంటే ఆయన అన్నేన అతిరోహతి—పోషక తత్త్వం ద్వారా దేహధార జీవనంలో ప్రవేశించినప్పటికీ దానిని అధిగమించి పైకి ఎగసి నిలుస్తాడు.

Mantra 3

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥

ఇంతటితోనే అతని మహిమ పరిమాణం; కానీ పురుషుడు దీనికన్నా మరింత మహానుడు. అతని ఒక పాదమే సమస్త భూతాలు; అతని మూడు పాదాలు దివిలో అమృతంగా—అమరంగా—స్థితిచెందినవి.

Mantra 4

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥

పురుషుని మూడు పాదాలు పైకి లేచాయి; అతని ఒక పాదం మళ్లీ ఇక్కడ ప్రకటమైంది. ఆపై అతడు సర్వదిక్కులా వ్యాపించాడు—తినేవాటికీ తిననివాటికీ—అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి.

Mantra 5

तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥

అతనినుండే విరాట్ జన్మించింది; విరాట్‌పై/నుండి పురుషుడు ప్రకటించాడు. జన్మించిన వెంటనే అతడు మరింత విస్తరించాడు—భూమి వెనుక కూడా, ముందు కూడా.

Mantra 6

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥

దేవులు పురుషుణ్ని హవిగా చేసుకొని యజ్ఞాన్ని విస్తరించినప్పుడు, వసంతం అతని ఆజ్యం (నెయ్యి) అయింది; గ్రీష్మం అతని ఇధ్మం (సమిధ/ఇంధనం) అయింది; శరద్ అతని హవి (ఆహుతి) అయింది.

Mantra 7

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥

ఆ యజ్ఞాన్ని వారు బర్హిషి (పవిత్ర ఆసనం) మీద ప్రోక్షించారు—అగ్రతః జన్మించిన ఆ పురుషుణ్ని. దానివల్ల దేవులు యజించారు; సాధ్యులు మరియు ఋషులు కూడా.

Mantra 8

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥

ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి పృషదాజ్యం (చుక్కల/వివిధవర్ణ ఘృత-తత్త్వం) సమీకృతమైంది. దానినుంచే ఆయన పశువులను సృష్టించాడు—వాయవ్య (గాలికి సంబంధించినవి), ఆరణ్య (అడవివి), గ్రామ్య (గ్రామంలోని) అయినవాటిని.

Mantra 9

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥

ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి ఋక్ (ఋచః) మంత్రాలు, సామ (సామాని) గానాలు జన్మించాయి; అక్కడినుంచే ఛందస్సులు (ఛందాంసి) జన్మించాయి; అలాగే అక్కడినుంచే యజుః (యజుస్) మంత్రాలు కూడా ప్రదర్శితమయ్యాయి.

Mantra 10

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥

అక్కడినుంచే అశ్వాలు జన్మించాయి—ఉభయతఃదంతులు (ఉభయాదతః) కలవన్నీ; అక్కడినుంచే గావులు జన్మించాయి; అలాగే అక్కడినుంచే అజా-అవయః (మేక, గొర్రె) కూడా పుట్టాయి.

Mantra 11

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥

వారు పురుషుణ్ని విస్తరింపజేసి అనేక విధాలుగా ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, అతని ముఖం ఏమైంది? అతని బాహువులు ఏవి? అతని ఊరువులు ఏవని చెప్పబడుతున్నాయి, అతని పాదాలు ఏవి?

Mantra 12

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥

ఆయన ముఖము బ్రాహ్మణుడైంది; ఆయన భుజములు రాజన్యుడు (క్షత్రియుడు) అయ్యాయి. ఆయన ఊరులు వైశ్యుడయ్యాయి; ఆయన పాదముల నుండి శూద్రుడు జన్మించాడు.

Mantra 13

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥

చంద్రుడు మనస్సు నుండి జన్మించాడు; సూర్యుడు కన్ను నుండి జన్మించాడు. ముఖము నుండి ఇంద్రుడూ అగ్నీ జన్మించారు; ప్రాణము నుండి వాయువు జన్మించాడు.

Mantra 14

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥

నాభి నుండి అంతరిక్షము ఏర్పడింది; శిరస్సు నుండి ద్యౌ (స్వర్గము) క్రమబద్ధమైంది. పాదముల నుండి భూమి ఏర్పడింది; చెవి నుండి దిశలు—ఇలా వారు లోకాలను నిర్మించారు.

Mantra 15

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥

ఏడు పరిధులు ఉండెను; మూడుసార్లు ఏడు సమిధలు సిద్ధం చేయబడినవి. దేవులు యజ్ఞాన్ని విస్తరింపజేస్తుండగా, పురుషుని పశు-ఆహుతిగా బంధించారు.

Mantra 16

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥

యజ్ఞముచేత దేవులు యజ్ఞాన్నే యజించారు; అవే ఋతస్య ప్రథమ ధర్మములు. ఆ మహిమచేత వారు పరమ నాకం (స్వర్గం) చేరిరి; అక్కడ పూర్వకాల సాధ్య దేవులు నివసించుచున్నారు.