Sarga 98
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
సేనను నియమించిన స్థలాల్లో శిబిరం చేయించి, భరతుడు రాజసిక వైభవ ప్రదర్శనను విడిచి వినయం, పితృధర్మబద్ధతతో పాదచారిగా రాముని దర్శించేందుకు నిశ్చయించుకుంటాడు. శత్రుఘ్నుని పురుషుల గుంపులతోను వేటగాళ్లైన నిషాదులతోను అడవిని త్వరగా పరిశీలించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు; ఆయుధధారి గుహుడు వెయ్యిమంది బంధువులతో కలిసి అరణ్యంలో రాముని అన్వేషిస్తాడు. భరతుడు వరుసగా ప్రతిజ్ఞలు చేస్తాడు—రామ, లక్ష్మణ, సీతలను చూడకపోతే నాకు శాంతి లేదు; చంద్రకాంతివలె ప్రకాశించే, పద్మనేత్రుడైన రాముని ముఖాన్ని దర్శించేవరకు కాదు; రాజలక్షణాలతో గుర్తింపబడిన ఆయన పాదాలను నా శిరస్సుపై ధరించేవరకు కాదు; మరియు పితృపారంపర్య రాజ్యానికి యథార్థ వారసుడైన రాముని అభిషేకించి స్థాపించేవరకు కాదు. తర్వాత చిత్రకూటం పుణ్యస్థలంగా, పర్వతరాజువలె మహిమతో ప్రశంసించబడుతుంది; తేజోవంతుడైన ఆయుధధారి రాముడు నివసించడంతో ఆ వనం ‘సిద్ధమైనది’గా వర్ణించబడుతుంది. భరతుడు పుష్పిత వృక్షవనాల మధ్య, కొండచరియలపై సాగుతూ ఆశ్రమాగ్నిధూమపు ఎత్తైన ధ్వజాన్ని దూరం నుంచి గమనించి, తీరాన్ని చేరినవాడిలా బంధువులతో ఆనందిస్తాడు. సేనను దూరంగా ఉంచి, గుహతో కలిసి చిత్రకూటంలోని ధర్మమయ ఆశ్రమం వైపు వేగంగా దూసుకుపోతాడు.
Shlokas
Verse 1
निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः।अभिगन्तुं स काकुत्थ्समियेष गुरुवर्तकम्।।2.98.1।।
సేనను శిబిరంలో నిలిపి, పురుషోత్తముడైన ప్రభువు భరతుడు—తండ్రి ఆజ్ఞను అనుసరించే కాకుత్స్థుడు (శ్రీరాముడు)ను దర్శించుటకు—పాదయాత్రగా వెళ్లాలని సంకల్పించాడు।
Verse 2
निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत्।भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।2.98.2।।
సేన నిర్దేశించిన చోట్లలో ఇప్పుడే శిబిరం వేసిన వెంటనే, వినయశీలమైన క్రమశిక్షణతో భరతుడు తన సోదరుడు శత్రుఘ్నునితో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 3
क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसङ्घै स्समन्ततः।लुब्धैश्च सहितैरेभि स्त्वमन्वेषितुमर्हसि।।2.98.3।।
హే సౌమ్య శత్రుఘ్నా! వెంటనే ఈ అడవిని అన్ని వైపులా మనుష్యబృందాలతో—ఈ వేటగాళ్లను కూడా తోడుగా తీసుకొని—వెదకవలసినది।
Verse 4
गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिधारिणा।समन्वेषतु काकुत्स्थमस्मिन् परिवृतस्स्वयम्।।2.98.4।।
బాణాలు, ధనుస్సులు, ఖడ్గాలు ధరించిన వెయ్యి బంధువులతో చుట్టుముట్టబడి గుహ స్వయంగా ఈ అడవిలో కాకుత్స్థ రాముని అన్వేషించుగాక।
Verse 5
अमात्यै स्सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभिः।वनं सर्वं चरिष्यामि पद्भ्यां परिवृत स्स्वयम्।।2.98.5।।
నేను స్వయంగా మంత్రులు, నగరవాసులు, గురువులు, ద్విజ బ్రాహ్మణులతో చుట్టుముట్టబడి, కాలినడకనే సమస్త అడవిని సంచరిస్తాను।
Verse 6
यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम्।वैदेहीं च महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.6।।
నేను శ్రీరాముని గాని, మహాబలుడైన లక్ష్మణుని గాని, మహాభాగ్యవతియైన వైదేహి (సీత)ను గాని దర్శించేవరకు నాకు శాంతి కలుగదు।
Verse 7
यावन्न चन्द्रसङ्काशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम्। भ्रातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.7।।
చంద్రునివలె కాంతిమంతమైన శుభముఖమును, పద్మపత్రసమాన నేత్రములుగల నా అన్నను దర్శించేవరకు నాకు శాంతి కలుగదు।
Verse 8
यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ।शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.8।।
రాజలక్షణచిహ్నములతో యుక్తమైన నా అన్న యొక్క పాదయుగ్మాన్ని నేను శిరస్సుపై ధరించేవరకు నాకు శాంతి కలుగదు।
Verse 9
यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः।अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.9।।
రాజ్యానికి అర్హుడైన ఆయన (శ్రీరాముడు) పితృపైతామహిక రాజ్యంలో స్థిరపడి, అభిషేకజలంతో స్నాతుడై నిలిచేవరకు నాకు శాంతి కలుగదు।
Verse 10
सिद्धार्थः खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोपमम्।मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युति।।2.98.10।।
నిజంగా సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) కృతార్థుడు; ఎందుకంటే అతడు మహాతేజస్సుతో, కమలనేత్రుడైన శ్రీరాముని చంద్రునివలె నిర్మలమైన ముఖాన్ని దర్శిస్తున్నాడు।
Verse 11
कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा।भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति।।2.98.11।।
జనకాత్మజ మహాభాగ్యవతి వైదేహి కృతకృత్యురాలు; ఎందుకంటే ఆమె సముద్రాంత భూమికి అధిపతియైన తన భర్తను అనుసరిస్తుంది।
Verse 12
सुभगश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजोपमो गिरिः।यस्मिन्वसति काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने।।2.98.12।।
ఈ చిత్రకూట పర్వతము అతి శుభమయమైనది, పర్వతరాజుని పోలినది; ఎందుకంటే ఇక్కడ కాకుత్స్థ శ్రీరాముడు నందనవనంలో కుబేరుడు నివసించినట్లే నివసిస్తున్నాడు।
Verse 13
कृतकार्यमिदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम्।यदध्यास्ते महातेजा राम श्शस्त्रभृतां वरः।।2.98.13।।
వ్యాలములు సంచరించే ఈ దుర్గమ వనం నేడు కృతార్థమైంది; ఎందుకంటే ఇక్కడ మహాతేజస్సుగల, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన శ్రీరాముడు నివసిస్తున్నాడు।
Verse 14
एवमुक्त्वा महातेजा भरतः पुरषर्षभः।पद्भ्यामेव महाबाहुः प्रविवेश महाद्वनम्।।2.98.14।।
ఇలా పలికి మహాతేజస్సుగల భరతుడు—పురుషశ్రేష్ఠుడు, మహాబాహువు—కాలినడకనే ఆ మహావనంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 15
स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु।पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः।।2.98.15।।
వాక్కులో శ్రేష్ఠుడైన అతడు, పర్వతపు ఒడ్లపై పెరిగిన ఆ దట్టమైన వృక్షసమూహాల మధ్యగా నడిచాడు; వాటి శిఖరాలు పుష్పాలతో అలంకృతమై ఉన్నాయి।
Verse 16
स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमासाद्य पुष्पितम्।रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रितम्।।2.98.16।।
చిత్రకూట పర్వతంలోని పుష్పించిన శాలవృక్షాన్ని చేరి, రామాశ్రమంలోని అగ్నినుండి ధ్వజంలా ఎత్తుగా లేచిన ధూమస్తంభాన్ని అతడు చూశాడు।
Verse 17
तं दृष्ट्वा भरत श्रीमान्मुमोद सह बान्धवः।अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारमिवाम्भसः।।2.98.17।।
అది చూచి శ్రీమాన్ భరతుడు బంధువులతో కూడ ఆనందించాడు। ‘ఇక్కడే రాముడు ఉన్నాడు’ అని తెలిసి, జలాన్ని దాటి అవతలి తీరం చేరినవాడివలె కృతార్థుడనై భావించాడు।
Verse 18
स चित्रकूटे तु गिरौ निशम्यव रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम्।गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा।।2.98.18।।
చిత్రకూట పర్వతంపై పుణ్యజనులు సంచరించే రామాశ్రమం ఉన్నదని విని, మహాత్మ భరతుడు సేనను మళ్లీ (దూరంగా) శిబిరంలో నిలిపి, గుహతో కలిసి వేగంగా ముందుకు సాగాడు।
Frequently Asked Questions
The central action is Bharata’s deliberate renunciation of coercive or royal entitlement: he approaches Rāma on foot, keeps the army at a distance, and frames his mission as restoration of rightful succession—rejecting any benefit derived from the contested transfer of power.
The chapter teaches that legitimacy in governance depends on inner restraint and public-spirited dharma: Bharata’s repeated “no peace until…” vows convert political authority into moral accountability, presenting kingship as service to righteousness rather than possession.
Chitrakūṭa is highlighted as a sacral landscape; the visible smoke rising like a banner from the hermitage fire functions as a navigational and symbolic landmark, while references to Nandana and Kubera elevate the hermitage setting into a culturally resonant image of blessed habitation.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.