Adhyaya 20: Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya
ऋतध्वज-नागकुमारमैत्री तथा कुभलयाश्वरत्नोपाख्यान (Ṛtadhvaja–Nāgakumāra-maitrī tathā Kuvalayāśvaratna-upākhyāna)
Duties of Life Stages
ఈ అధ్యాయంలో ఋతధ్వజుడు నాగలోకానికి వెళ్లి నాగకుమారులతో స్నేహబంధం కట్టుకొని ధర్మసమ్మతమైన సౌహార్దాన్ని పెంపొందిస్తాడు. వారి సంభాషణలతో పరస్పర సహాయం, విశ్వాసం బలపడుతుంది. అనంతరం కుభలయ అనే దివ్య అశ్వరత్నం ఎలా ఉద్భవించిందో, దాని మహిమ, లక్షణాలు మరియు దాన్ని పొందే విధానం వర్ణించబడుతుంది; అది అపాయంలో రక్షణ, విజయము, కీర్తి ప్రసాదిస్తుంది.
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 20
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दत्तात्रेयीये ऊनविंशोऽध्यायः । विंशोऽध्यायः । जड उवाच प्राग्बभूव महावीर्यः शत्रुजिन्नाम पार्थिवः । तुतोष यस्य यज्ञेषु सोमावाप्त्या पुरन्दरः ॥
ఇట్లు శ్రీమార్కండేయపురాణంలోని దత్తాత్రేయప్రకరణంలో పంతొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది. ఇక ఇరవయ్యవ అధ్యాయం ప్రారంభమగుచున్నది. జడుడు అన్నాడు—పూర్వం శత్రుజిత్ అనే మహాబలవంతుడైన రాజు ఉండెను; అతని యజ్ఞాలలో సోమలాభం వలన పురందరుడు (ఇంద్రుడు) సంతోషించాడు.
Verse 2
तस्यात्मजो महावीर्यो बभूवारिविदारणः । बुद्धिविक्रमलावण्यैर्गुरुशक्राश्विभिः समः ॥
అతని కుమారుడును మహాబలవంతుడై శత్రునాశకుడుగా ఉండెను; బుద్ధి, పరాక్రమం, సౌందర్యం విషయాలలో అతడు బృహస్పతి, ఇంద్రుడు, అశ్వినీకుమారుల సమానుడయ్యెను.
Verse 3
स समानवयो-बुद्धि-सत्त्व-विक्रम-चेष्टितैः । नृपपुत्रो नृपसुतैर्नित्यमास्ते समावृतः ॥
ఆ రాజకుమారుడు ఎల్లప్పుడూ తనతో సమవయస్కులైన ఇతర రాజకుమారులతో చుట్టుముట్టబడి ఉండేవాడు; వారు బుద్ధి, ధైర్యం, పరాక్రమం, సదాచారాలలో అతనితో సమానులు; అతడు నిరంతరం వారి సాంగత్యంలోనే ఉండేవాడు.
Verse 4
कदाचिच्छास्त्रसम्भार-विवेककृतनिश्चयः । कदाचित् काव्यसंलाप-गीत-नाटकसम्भवैः ॥
కొన్నిసార్లు శాస్త్రసంగ్రహాలను వివేకంతో అధ్యయనం చేసి దృఢ నిర్ణయాలకు వచ్చేవాడు; మరికొన్నిసార్లు కవిత్వం, సుసంస్కృత సంభాషణ, గానం మరియు నాట్యంలో నిమగ్నమయ్యేవాడు.
Verse 5
तथैवाक्षविनोदैश्च शस्त्रास्त्रविनयेषु च । योग्यानि युद्धनागाश्व-स्यान्दनाभ्यासतत्परः ॥
అలాగే అతడు పాశక్రీడలతో కూడా వినోదించేవాడు; ఆయుధాలు మరియు అస్త్రవిద్యలో శిక్షణ పొంది, యుద్ధానికి తగిన విధానాలను శ్రమతో అభ్యసించేవాడు—యుద్ధగజాలు, అశ్వాలు, రథాల నియమాలలో.
Verse 6
रेमे नरेन्द्रपुत्रोऽसौ नरेन्द्रतनयैः सह । यथैव हि दिवा तद्वद्रात्रावपि मुदा युतः ॥
ఇలా రాజుని కుమారుడు రాజకుమారులతో కలిసి క్రీడించేవాడు; పగలు ఎలా ఉంటాడో, అలాగే రాత్రి కూడా ఆనందంతో ఏకమై ఉండేవాడు.
Verse 7
तेषां तु क्रीडतां तत्र द्विज-भूप-विशां सुताः । समानवयसः प्रीत्या रन्तुमायान्त्यनेकशः ॥
వారు అక్కడ ఆడుకుంటుండగా, సమవయస్కులైన బ్రాహ్మణుల, రాజుల, వైశ్యుల కుమారులు స్నేహంతో పెద్ద సంఖ్యలో వచ్చి ఆ క్రీడలో చేరారు.
Verse 8
कस्यचित्त्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलम् । कुमारावागतौ नागौ पुत्रावश्वतरस्य तु ॥
అనంతరం కొంత కాలం గడిచిన తరువాత నాగలోకమునుండి ఇద్దరు నాగయువకులు భూతలమునకు వచ్చిరి—వారు నిజముగా అశ్వతరుని ఇద్దరు కుమారులే.
Verse 9
ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नौ तरुणौ प्रियदर्शनौ । तौ तैर्नृपसुतैः सार्धं तथैवान्यैर्द्विजन्मभिः ॥
ఆ ఇద్దరు సుందర యువకులు బ్రాహ్మణుల వేషమున దాగి ఆ రాజకుమారులతోను, ఇతర ద్విజ యువకులతోను కలిసి ఒకేచోట నివసించిరి.
Verse 10
विनोदैर्विविधैस्तत्र तस्थतुः प्रीतिसंयुतौ । सर्वे च ते नृपसुतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः ॥
అక్కడ స్నేహబంధముతో కూడిన ఆ ఇద్దరు నానావిధ వినోదముల మధ్య నిలిచిరి; ఆ రాజకుమారులందరూ, బ్రాహ్మణుల మరియు వైశ్యుల కుమారులూ ఆ సఖ్యసమూహములో కలిసియుండిరి.
Verse 11
नागराजात्मजौ तौ च स्नानसंवाहनादिकम् । वस्त्रगन्धानुसयुक्तां चक्रुर्भागभुजिक्रियाम् ॥
మరియు ఆ నాగరాజుని ఇద్దరు కుమారులు స్నానము, అభ్యంగము (మర్దనము) మొదలైన వాటిని ఏర్పాటు చేసి, వస్త్రములు మరియు సుగంధ ద్రవ్యములతో కూడిన పరిచర్యాసేవను నిర్వహించిరి.
Verse 12
अहन्यह्यनुप्राप्ते तौ च नागकुमारकौ । आजग्मतुर्मुदा युक्तौ प्रीत्या सूनोर्महीपतेः ॥
ప్రతిదినము సమయము వచ్చినప్పుడు ఆ ఇద్దరు నాగయువకులు హర్షస్నేహములతో నిండిపోయి రాజకుమారుని వద్దకు వచ్చిరి.
Verse 13
स च ताभ्यां नृपसुतः परं निर्वाणमाप्तवान् । विनोदैर्विविधैर्हास्य-सम्लापादिभिरेव च ॥
ఆ ఇద్దరి సహవాసముచేత ఆ రాజకుమారుడు హాస్యము, క్రీడా-పరిహాసము, వినోద సంభాషణ మొదలైన నానావిధ వినోదోపాయాల ద్వారా పరమ శాంతిని—మోక్షసమానమై యున్నదానిని—ప్రాప్తించాడు।
Verse 14
विना ताभ्यां न बुभुजे न सस्त्रौ न पपौ मधु । न रराम न जग्राह शास्त्राण्यात्मगुणर्धये ॥
ఆ ఇద్దరు లేకుండా అతడు భోజనం చేయడు, వస్త్రధారణ/శస్త్రధారణ చేయడు, మద్యము త్రాగడు. అతడు ఆనందించడు; తన గుణవృద్ధి కొరకు శాస్త్రాధ్యయనమును కూడా చేయడు।
Verse 15
रसातले च तौ रात्रिं विना तेन महात्मना । निश्वासपरमौ नीत्वा जग्मतुस्तं दिने दिने ॥
రసాతలములో ఆ మహాత్ముడు లేకుండా వారు రాత్రిని గడిపారు; నిట్టూర్పులే తప్ప మరొకటి లేక ఆ రాత్రి గడిచింది. ఆపై వారు ప్రతిదినము అతని వద్దకే వెళ్లుచుండిరి।
Verse 16
मर्त्यलोके परा प्रीतिर्भवतोः केन पुत्रकौ । सहेति पप्रच्छ पिता तावुभौ नागदारकौ ॥
“మర్త్యలోకములో, నా కుమారులారా, మీ ఇద్దరికీ ఇంత అద్భుతమైన స్నేహము ఎవరి వలన కలిగింది?” అని తండ్రి ఆ ఇద్దరు యువ నాగులను ప్రశ్నించాడు।
Verse 17
दृष्टयोरत्र पाताले बहूनि दिवसानि मे । दिवा रजन्यामेवोभौ पश्यामि प्रियदर्शनौ ॥
“ఇక్కడ పాతాళములో నేను అనేక దినములుగా మీ ఇద్దరినీ పగలు రాత్రి చూస్తున్నాను; మీరు ఇద్దరూ దర్శనీయులు, మనోహరులు.”
Verse 18
जड उवाच इति पित्रा स्वयं पृष्टौ प्रणिपत्य कृताञ्जली । प्रत्यூचतुर्महाभागावुरगाधिपतेः सुतौ ॥
జడుడు అన్నాడు—తండ్రి స్వయంగా వారిని అడిగినప్పుడు, నాగాధిపతి యొక్క ఆ ఇద్దరు మహాతేజస్సు గల కుమారులు అంజలి ఘటించి నమస్కరించి ప్రత్యుత్తరం పలికారు।
Verse 19
पुत्रावूचतुः पुत्रः शत्रुजितस्तात नाम्ना ख्यात ऋतध्वजः । रूपवानार्जवोपेतः शूरो मानी प्रियंवदः ॥
కుమారులు అన్నారు—తండ్రీ, శత్రుజితుని కుమారుడు ‘ఋతధ్వజ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు—సుందరుడు, ఋజుత్వముతో యుక్తుడు, వీరుడు, మహోత్సాహి, మధురభాషి—అతడే।
Verse 20
अनापृष्टकथो वाग्मी विद्वान् मैत्रो गुणाकरः । मान्यमानयिता धीमान् ह्रीमान् विनयभूषणः ॥
అడగకుండానే మాట్లాడడు; వాగ్మి, విద్యావంతుడు, స్నేహశీలి, గుణనిధి; పూజ్యులను పూజించేవాడు, బుద్ధిమంతుడు, వినయశీలి, సదాచారంతో అలంకృతుడు।
Verse 21
तस्योपचारसम्प्रीति-सम्भोगापहृतं मनः । नागलोके भुवर्लोके न रतिं विन्दते पितः ॥
ఆ (రాజకుమారుని) సత్కారం, స్నేహం, సహవాసం వలన మా మనస్సు అపహరించబడింది; అందుచేత నాగలోకంలోనూ భూలోకంలోనూ ఏదీ మాకు ఆనందం ఇవ్వదు।
Verse 22
तद्वियोगेन नस्तात ! न पातालञ्च शीतलम् । परितापाय तत्सङ्गादाह्लादाय रविर्दिवा ॥
తండ్రీ, అతని వియోగంతో మాకు పాతాళమూ చల్లగా అనిపించదు. పగలు సూర్యుడు మమ్మల్ని దహిస్తాడు; కానీ అతని సాంగత్యం ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది।
Verse 23
पितोवाच पुत्रः पुण्यवतो धन्यः स यस्यैवं भविद्विधैः । परोक्षस्यापि गुणिभैः क्रियते गुणकीर्तनम् ॥
తండ్రి అన్నాడు—అటువంటి కుమారుడు ఉన్న ధర్మాత్ముడు నిజంగా ధన్యుడు; అతడు లేనప్పటికీ సత్పురుషులు అతని గుణాలను కీర్తిస్తారు।
Verse 24
सन्ति शास्त्रविदोऽशीलाḥ सन्ति मूर्खाः सुशीलिनः । शास्त्रशीले समं मन्ये पुत्रौ धन्यतरन्तु तम् ॥
కొంతమంది శాస్త్రజ్ఞులైనా సదాచారరహితులు; మరికొందరు అశిక్షితులైనా సుశీలులు. విద్యా, శీలం రెండూ సమానమని నేను భావిస్తాను; మీరు ఇద్దరూ రెండింటినీ ధరించి ఆ పురుషుణ్ని మరింత ధన్యుడిని చేయండి।
Verse 25
तस्य मित्रगुणान् मित्राण्यमित्राश्च पराक्रमम् । कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तेन वै पिता ॥
అతని మిత్రులు అతని స్నేహగుణాలను చెప్పుతారు, శత్రువులు కూడా అతని పరాక్రమాన్ని చెప్పుతారు; అతడు సత్పురుషుల మధ్య ఎల్లప్పుడూ కీర్తింపబడుతాడు—కాబట్టి అటువంటి కుమారుడితో తండ్రి నిజంగా ధన్యుడు।
Verse 26
तस्योपकारिणः कच्चिद् भवद्भ्यामभिवाञ्छितम् । किञ्चिन्निष्पादितं वत्सौ परितोषाय चेतसः ॥
ప్రియ కుమారులారా, ఆ ఉపకారికి ఇష్టమైనదేదైనా—అతని హృదయానికి సంతృప్తి కలిగించేదేదైనా—మీరు ఇద్దరూ సాధించారా?
Verse 27
स धन्यो जीवितं तस्य तस्य जन्म सुजन्मनः । यस्यार्थिनो न विमुखा मित्रार्थो न च दुर्बलः ॥
ధన్యమైనది అతని జీవితం, ధన్యమైనది ఆ సుకులజుడి జన్మ—సహాయం కోరినవారు అతని వద్ద నుండి నిరాశగా తిరిగి పోరు; మిత్రావసరంలో అతడు బలహీనుడవడు।
Verse 28
मद्गृहे यद् सुवर्णादि रत्नं वाहनमासनम् । यच्चान्यत् प्रीतये तस्य तद्देयमविशङ्कया ॥
నా ఇంటిలో ఉన్నదంతా—బంగారం మొదలైనవి, రత్నాలు, వాహనాలు, ఆసనాలు మరియు ఇతరమేదైనా—అతని తృప్తికోసం సందేహం లేకుండా ఇవ్వవలెను।
Verse 29
धिक् तस्य जीवितं पुंसो मित्राणामुपकारिणाम् । प्रतीरूपमकुर्वन् यो जीवामीत्यवगच्छति ॥
మిత్రుల సహాయం పొందినప్పటికీ తగిన ప్రతిఫలం చేయని వాడు, అయినా ‘నేను సుఖంగా జీవిస్తున్నాను’ అని భావిస్తే—అటువంటి వాడి జీవితానికి ధిక్కారం।
Verse 30
उपकारं सुहृद्वर्गे योऽपकारञ्च शत्रुषु । नृमेघो वर्षति प्राज्ञास्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिम् ॥
స్నేహితుల వలయానికి మేలు చేసి, శత్రువులకు (అవసరమైతే) ప్రతికారము చేయగలవాడు ‘మానవ మేఘం’ వలె ఉపకార వర్షం కురిపిస్తాడు; జ్ఞానులు అతని అభ్యుదయమును, సమృద్ధిని ఎల్లప్పుడూ కోరుతారు।
Verse 31
पुत्रावूचतुः किं तस्य कृतकृत्यस्य कर्तुं शक्येत केनचित् । यस्य सर्वार्थिनो गेहे सर्वकामैः सदाऽर्च्चिताः ॥
ఆ ఇద్దరు కుమారులు అన్నారు—చేయవలసినదంతా చేసి ముగించిన, సర్వార్థసిద్ధుడైన, తన ఇంటిలో ప్రతి యాచకుడు కోరిన వస్తువులతో సహా ఎల్లప్పుడూ గౌరవింపబడే వానికి ఇంకెవరు ఏమి చేయగలరు?
Verse 32
यानि रत्नानि तद्गेहे पाताले तानि नः कुतः । वाहनासनयानानि भूषणान्यम्बराणि च ॥
అతని ఇంటిలోని రత్నసంపద పాతాళంలో ఉన్నట్లే—అటువంటి రత్నాలను మేము ఎలా పొందగలము? అలాగే వాహనాలు, ఆసనాలు, యానాలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు కూడా ఉన్నాయి।
Verse 33
विज्ञानं तत्र यच्चास्ति तदन्यत्र न विद्यते । प्राज्ञानामप्यसौ तात सर्वसन्देहहृत्तमः ॥
అక్కడ ఉన్న వివేకబుద్ధి మరెక్కడా లభించదు. ప్రియ బాలకా, ఆ ఉపదేశమే జ్ఞానులకైనా సమస్త సందేహాలను తొలగించే పరమ సాధనం.
Verse 34
एकं तस्यास्ति कर्तव्यमसाध्यं तच्च नौ मतम् । हिरण्यगर्भ-गोविन्द-शर्वादीन् ईश्वरादृते ॥
అతనికి చేయవలసిన ఒక కార్యం మాత్రమే అసాధ్యం—అని మా అభిప్రాయం—హిరణ్యగర్భ, గోవింద, శర్వ మొదలైన ప్రభువులను తప్ప.
Verse 35
पितोवाच पथापि श्रोतुमिच्छामि तस्य यत् कार्यमुत्तमम् । असाध्यमथवा साध्यं किं वासाध्यं विपश्चिताम् ॥
తండ్రి అన్నాడు: మార్గమధ్యంలోనైనా అతని పరమ ప్రయత్నం ఏమిటో వినదలచుకున్నాను—అది అసాధ్యమా సాధ్యమా; అలాగే వివేకులకై నిజంగా ఏది సాధ్యమో చెప్పు.
Verse 36
देवत्वममरेशत्वं तत्पूज्यत्वञ्च मानवाः । प्रयान्ति वाञ्छितं वान्यद् दृढं ये व्यवसाहिनः ॥
దృఢసంకల్పమున్న మనుష్యులు దేవత్వాన్ని, అమరులలో అధిపత్యాన్ని, పూజ్యస్థితిని కూడా పొందుతారు; లేదా వారు కోరిన ఇతర ఏదైనా సాధిస్తారు.
Verse 37
नाविज्ञातं न चागम्यं नाप्राप्यं दिवि चेह वा । उद्यतानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनाम् ॥
ప్రయత్నశీలులై, మనస్సు-ఇంద్రియాలు-ఆత్మను నియమించిన మనుష్యులకు తెలియనిది ఏదీ లేదు, అందనిది ఏదీ లేదు, సాధించలేనిది ఏదీ లేదు—స్వర్గంలోనైనా ఇక్కడ భూమిపైయైనా.
Verse 38
योजनानां सहस्राणि व्रजन् याति पितीलिकः । अगच्छन् वैनतेयोऽपि पादमेकं न गच्छति ॥
కదులుతున్న చీమ వేల యోజనాలు వెళ్తుంది; కాని వైనతేయుడు (గరుడుడు) కదలకపోతే ఒక్క అడుగుకూడా వెళ్లలేడు।
Verse 39
क्व भूतलं क्व च ध्रौव्यं स्थानं यत् प्राप्तवान् ध्रुवः । उत्तानपादनृपतेः पुत्रः सन् भूमिगोचरः ॥
భూమి మరియు ధ్రువుడు పొందిన ధ్రువస్థానం—ఇవాటిలో ఎంత వ్యత్యాసం! అతడు రాజు ఉత్తానపాదుని కుమారుడైనా భూమిపై సంచరించేవాడే.
Verse 40
तत् कथ्यतां महाभाग कार्यवान् येन पुत्रकौ । स भूपालसुतः साधुर्येनानृण्यं भवेत वाम् ॥
ఓ భాగ్యవతీ, ఆ రెండు కుమారులు తమ కార్యంలో సిద్ధి పొందే విధానాన్ని చెప్పు; అలాగే మీ ఇద్దరికీ ఋణవిమోచనం కలిగించే ఆ ధర్మాత్మ రాజకుమారుని గురించి కూడా చెప్పు।
Verse 41
पुत्रावूचतुः तेनाख्यातमिदं तात पूर्ववृत्तं महात्मना । कौमारके यथा तस्य वृतं सद्वृत्तशालिनः ॥
ఆ ఇద్దరు కుమారులు అన్నారు—ప్రియ తండ్రీ, ఈ పూర్వవృత్తాంతాన్ని ఆ మహాత్ముడు చెప్పాడు—బాల్యంలో ఆ సదాచారుడి ప్రవర్తన ఎలా గమనించబడిందో, అంటే అతడు ఏ వ్రతనియమాన్ని ఆచరించాడో।
Verse 42
तन्तु शत्रुजितं तात पूर्वं कश्चिदिद्वजोत्मः । गालवोऽभ्यागमद्धीमान् गृहीत्वा तुरगोत्तमम् ॥
ఇప్పుడు, ప్రియ తండ్రీ, పూర్వం శత్రుజితుడు అనే ఒక ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడు (ద్విజశ్రేష్ఠుడు) ఉండేవాడు. బుద్ధిమంతుడైన గాలవుడు ఒక శ్రేష్ఠమైన గుర్రాన్ని తీసుకొని వచ్చాడు.
Verse 43
प्रत्युवाच च राजानं समुपेत्याश्रमं मम । कोऽपि दैत्याधमो राजन् विध्वंसयति पापकृत् ॥
అతడు నా ఆశ్రమానికి వచ్చి రాజుతో ఇలా అన్నాడు— “ఓ రాజా, దైత్యులలో ఎవడో నీచుడు, పాపిష్ఠుడు ఈ స్థలాన్ని విధ్వంసం చేస్తున్నాడు.”
Verse 44
तत्तद्रूपं समास्थाय सिंहैभ-वनचारिणाम् । अन्येषाञ्चाल्पकायानामहर्निशमकारणात् ॥
సింహాలు, ఏనుగులు వంటి అరణ్యచరుల రూపాలు, చిన్నదేహి జీవుల రూపాలు కూడా ధరించి, కారణం లేకుండా పగలు-రాత్రి వారిని బాధిస్తాడు।
Verse 45
समाधिध्यानयुक्तस्य मौनव्रतरतस्य च । तथा करोति विघ्राणि यथा चलति मे मनः ॥
సమాధి, ధ్యానంలో నిమగ్నుడై మౌనవ్రతాన్ని ఆచరించేవానికి అతడు అటువంటి విఘ్నాలు కలిగిస్తాడు; దాంతో నా మనస్సు చంచలమై తడబడుతుంది।
Verse 46
दग्धं कोपाग्निना सद्यः समर्थस्त्वं वयं न तु । दुःखार्जितस्य तपसो व्ययमिच्छामि पार्थिव ॥
నీ కోపాగ్నితో అతడిని వెంటనే దహించగలవు; మేము కాదు. ఓ రాజా, కష్టంతో సంపాదించిన నా తపస్సు వ్యర్థంగా నశించకూడదని నేను కోరుతున్నాను।
Verse 47
एकदा तु मया राजन्नतिनिर्विण्णचेतसा । तत्क्लेशितेन निश्वासो निरीक्ष्यासुरमुज्जहितः ॥
కానీ ఒకసారి, ఓ రాజా, నా మనస్సు అత్యంత శ్రమించి అలసిపోయినప్పుడు, నన్ను బాధించిన ఆ అసురుడు విడిచిన శ్వాసకు సంబంధించిన ఒక గుర్తు/ఆవిరి వంటి దానిని నేను చూశాను।
Verse 48
ततोऽम्बरतलात् सद्यः पतितोऽयं तुरङ्गमः । वाक् चाशरीरिणी प्राह नरनाथ शृणुष्व ताम् ॥
అప్పుడు వెంటనే ఆ అశ్వము ఆకాశతలమునుండి కింద పడిపోయెను. అంతట ఒక అశరీర వాణి పలికెను— “హే నరాధిపా, దీనిని వినుము.”
Verse 49
अश्रान्तः सकलं भूमेर्वलयं तुरगोत्तमः । समर्थः क्रान्तुमर्केण तवायं प्रतिपादितः ॥
ఈ ఉత్తమ అశ్వము, అలసటలేని వాడు, సమస్త భూమండలమును సంచరించుటకు సమర్థుడు; ఇతడు అర్కుడు (సూర్యుడు) నీకు ప్రసాదించినవాడు.
Verse 50
पातालाम्बरतॊयेषु न चास्य विहता गतिः । समस्तदिक्षु व्रजतो न भङ्गः पर्वतेष्वपि ॥
పాతాళములో, ఆకాశములో, జలములలో కూడ ఇతని గతి నిరోధింపబడదు; అన్ని దిశలకూ పోవుచుండగా పర్వతములవలన కూడ విఘ్నము లేదు.
Verse 51
यतो भूवलयं सर्वमश्रान्तोऽयं चरिष्यति । अतः कुवलयो नाम्ना ख्यातिं लोके प्रयास्यति ॥
ఇతడు అలసట లేకుండా సమస్త భూమండలమును సంచరించునందున, అందుచేత లోకములో ‘కువలయ’ అనే నామముతో ప్రసిద్ధి పొందును.
Verse 52
क्लिश्यत्यहर्निशं पापो यश्च त्वां दानवाधमः । तमप्येनं समारुह्य द्विजश्रेष्ठ हनिष्यति ॥
దానవులలో ఆ పాపిష్ఠాధముడు రాత్రింబవళ్ళు నిన్ను బాధించుచున్నాడు— హే ద్విజశ్రేష్ఠా, ఈ (అశ్వమును) అధిరోహించి నీవు అతనినీ సంహరించెదవు.
Verse 53
शत्रुजिन्नाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः । प्राप्यैतदश्वरत्नञ्च ख्यातिमेतेन यास्यति ॥
శత్రుజిత్ అనే రాజు ఉన్నాడు; అతని కుమారుడు ఋతధ్వజుడు. ఈ రత్నసమానమైన అశ్వాన్ని పొందిన తరువాత అతడు దాని ద్వారానే కీర్తిని పొందును.
Verse 54
सोऽहं त्वां समनुप्राप्तस्तपसो विघ्रकारिणम् । तं निवारय भूपाल भागभाङ्नृपतिर्यतः ॥
అందువల్ల తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించువాని విషయమై నేను మీ వద్దకు వచ్చాను. ఓ రాజా, అతనిని నియంత్రించుము; ఎందుకంటే ఇతరుని న్యాయభాగాన్ని హరించు పాలకుడు దోషియగును.
Verse 55
तदेतदश्वरत्नं ते मया भूप निवेदितम् । पुत्रमाज्ञापय तथा यथा धर्मो न लुप्यते ॥
ఇలా, ఓ రాజా, ఈ రత్నసమాన అశ్వాన్ని నేను మీకు సమర్పించితిని. ధర్మం అతిక్రమింపబడకుండ మీ కుమారునికి తగిన విధంగా ఉపదేశించుము.
Verse 56
स तस्य वचनाद्राजा तं वै पुत्रमृतध्वजम् । तमश्वरत्नमारोप्य कृतकौतुकमङ्गलम् ॥
ఋషి వాక్యమున రాజు హర్షించి శుభక్రియలు, మంగళోత్సవాలు నిర్వహించి తన కుమారుడు ఋతధ్వజుని ఆ రత్నసమాన అశ్వంపై అధిరోహింపజేసెను.
Verse 57
अप्रेषयत धर्मात्मा गालवेन समं तदा । स्वमाश्रमपदं सोऽपि तमादाय ययौ मुनिः ॥
అప్పుడు ఆ ధర్మనిష్ఠ రాజు అతనిని గాలవునితో కలిసి పంపెను. ఋషి అతనిని వెంట తీసుకొని తన ఆశ్రమమునకు వెళ్లెను.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds nīti (ethical reasoning) around friendship, gratitude, and reciprocity: benefactors should be honored, virtue should be praised even in absence, and śāstra-learning is presented as incomplete without śīla (good conduct).
This Adhyāya is not structured as a Manvantara transition; instead it functions as a dynastic-ethical episode (vaṃśa/nṛpopākhyāna) that links royal dharma to cosmic order by showing a king and prince mobilized to protect ascetic practice from demonic disruption.
It does not belong to the Devī Māhātmya section (Adhyāyas 81–93). Its distinctive contribution is the vaṃśa-centered framing of exemplary kingship (Śatrujit–Ṛtadhvaja) and the aetiology of the horse Kuvalaya, which becomes an instrument of dharmic intervention.