Previous Verse
Next Verse

Shloka 53

Adhyaya 20Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya

शत्रुजिन्नाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः ।

प्राप्यैतदश्वरत्नञ्च ख्यातिमेतेन यास्यति ॥

śatrujinnāma bhūpālas tasya putra ṛtadhvajaḥ | prāpyaitad aśvaratnañ ca khyātim etena yāsyati ||

శత్రుజిత్ అనే రాజు ఉన్నాడు; అతని కుమారుడు ఋతధ్వజుడు. ఈ రత్నసమానమైన అశ్వాన్ని పొందిన తరువాత అతడు దాని ద్వారానే కీర్తిని పొందును.

śatrujitŚatrujit (enemy-conqueror)
śatrujit:
Viśeṣya (विशेष्य/Name-apposition)
TypeNoun
Rootśatrujit (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (śatrūṇāṃ jit = ‘conqueror of enemies’)
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध/Name-marker)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
FormAvyaya (अव्यय), नाम-शब्दः—‘named/called’ (indeclinable appositive marker)
bhūpālaḥking
bhūpālaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootbhūpāla (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (bhūmēḥ pālaḥ = ‘protector of the earth’)
tasyaof him
tasya:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter (पुं/नपुं), Genitive (षष्ठी/6), Singular (एकवचन)
putraḥson
putraḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootputra (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
ṛtadhvajaḥṚtadhvaja (proper name)
ṛtadhvajaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Name-apposition)
TypeNoun
Rootṛta-dhvaja (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); समासः—कर्मधारय (ṛtaḥ dhvajaḥ yasya / ‘ṛta as his banner’; proper name)
prāpyahaving obtained
prāpya:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण/पूर्वकर्म)
TypeVerb
Root√āp (धातु) + pra- (उपसर्ग)
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वान्त/ल्यप्), ‘having obtained’
etatthis
etat:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Accusative (द्वितीया/2), Singular (एकवचन); विशेषणम् (qualifier)
aśvaratnamthe excellent horse (horse-jewel)
aśvaratnam:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootaśva-ratna (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Accusative (द्वितीया/2), Singular (एकवचन); समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (aśvasya ratnam = ‘jewel among horses’)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
khyātimfame
khyātim:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootkhyāti (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (द्वितीया/2), Singular (एकवचन)
etenaby this
etena:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter (पुं/नपुं), Instrumental (तृतीया/3), Singular (एकवचन)
yāsyatiwill attain/go to
yāsyati:
Kriyā (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Root√yā (धातु)
FormSimple Future (लृट्), 3rd Person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन), Parasmaipada (परस्मैपद)
Narrative voice within the father–sons frame (pitā–putra-saṃvāda); specific speaker not explicit in this verse

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

GenealogyRoyal fame and legitimacySacred/extraordinary gifts (ratna)

FAQs

Fame (khyāti) is presented as arising from the right acquisition and right use of a powerful resource (ratna). In Purāṇic ethics, such gifts increase a ruler’s responsibility: renown is meaningful when aligned with dharma rather than mere display.

Primarily Vaṃśa (genealogy/royal line), with a secondary touch of Vaṃśānucarita (accounts of dynastic figures) through the prediction of Ṛtadhvaja’s renown.

The 'aśvaratna' can symbolize disciplined vitality and royal śakti (capacity to act). When yoked to ṛta/dharma (hinted by the name Ṛtadhvaja), it becomes a vehicle for auspicious reputation rather than arrogance.