Shloka 31

Adhyaya 20 — Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya

Sanskrit

पुत्रावूचतुः किं तस्य कृतकृत्यस्य कर्तुं शक्येत केनचित् ।

यस्य सर्वार्थिनो गेहे सर्वकामैः सदाऽर्च्चिताः ॥

Transliteration

putrāvūcatuḥ kiṃ tasya kṛtakṛtyasya kartuṃ śakyeta kenacit | yasya sarvārthino gehe sarvakāmaiḥ sadārccitāḥ ||

Translation

ఆ ఇద్దరు కుమారులు అన్నారు—చేయవలసినదంతా చేసి ముగించిన, సర్వార్థసిద్ధుడైన, తన ఇంటిలో ప్రతి యాచకుడు కోరిన వస్తువులతో సహా ఎల్లప్పుడూ గౌరవింపబడే వానికి ఇంకెవరు ఏమి చేయగలరు?

Word by Word

• पुत्रौ: the two sons
• पुत्रौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन

• ऊचतुः: said
• ऊचतुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect, लिट्), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, द्विवचन

• किम्: what
• किम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; interrogative pronoun

• तस्य: for him/of him
• तस्य: Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• कृत-कृत्यस्य: of one who has fulfilled his duty
• कृत-कृत्यस्य: Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: कृत (कृ-धातु, कृदन्त) + कृत्य (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय समास (‘done-what-should-be-done’); पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• कर्तुम्: to do
• कर्तुम्: Prayojana (प्रयोजन/infinitive complement)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय/कृदन्त (infinitive); ‘to do’

• शक्येत: could be done/possible
• शक्येत: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शक् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative, विधिलिङ्), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; passive sense ‘could be possible’

• केनचित्: by anyone
• केनचित्: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (अव्यय-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; अनिश्चित-प्रयोग (indefinite)

• यस्य: whose
• यस्य: Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; relative pronoun

• सर्व-अर्थिनः: all supplicants/seekers
• सर्व-अर्थिनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + अर्थिन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष समास (‘all-seekers’); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• गेहे: in (his) house
• गेहे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• सर्व-कामैः: with all desired things
• सर्व-कामैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + काम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष समास (‘all desires/desired things’); पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• सदा: always
• सदा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb)

• अर्चिताः: are honored/worshipped
• अर्चिताः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अर्च् (धातु)
• Form: क्त (past passive participle, क्त); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘honoured’

Speakers

• Two sons replying to the father

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Hospitality
• Fulfillment (kṛtakṛtya)
• Wealth used for social good

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The sons define ‘accomplishment’ as being a perennial support-center for others. A house that continuously satisfies petitioners becomes a marker of completed life-purpose (kṛtakṛtyatā).

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ethical-social idealization within narrative, not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

‘House’ can signify the heart/mind-space; when it is ‘honored by all petitioners,’ it means all legitimate needs are harmonized rather than repressed—indicating inner completeness.