Adhyaya 37
Saptasārasvata-tīrtha-prasaṅgaḥ | The Saptasārasvata Pilgrimage Account and the Maṅkaṇaka Narrative
Upa-parva: Saptasārasvata–Maṅkaṇaka-ṛṣi Carita (Tīrtha-Māhātmya Episode)
Janamejaya requests clarification on (i) why the sacred place is called Saptasārasvata, and (ii) who Maṅkaṇaka is, including his lineage, learning, siddhi, and personal observances. Vaiśaṃpāyana first enumerates seven Sarasvatī forms—Suprabhā, Kāñcanākṣī, Viśālā (Mānasahradā), Sarasvatī (Oghavatī), Suveṇu, and Vimalodakā—describing how each is invoked by powerful ritualists at major sacrifices: Brahmā’s Puṣkara rite (Suprabhā), the Naimiṣa satra (Kāñcanākṣī), Gayā’s sacrifice (Viśālā), Auddālaka’s rite in northern Kosala (Manohradā epithet), Kuru’s Kurukṣetra sacrifice (Suveṇu), Vasiṣṭha’s invocation (Oghavatī), and rites at Gaṅgādvāra and a Haimavata setting (Vimalodā). The seven streams then unite at a single tīrtha, hence the name Saptasārasvata. The chapter next turns to Maṅkaṇaka’s biography in two compact exempla. First, while immersed in the river, he sees a woman bathing; his semen falls into the water, is collected into a pot, divided sevenfold, and results in seven beings associated with the Marut hosts (named with vāyu-compounds). Second, Maṅkaṇaka later attains siddhi; when his hand is cut by a blade of kuśa grass, plant-sap (śākarasa) flows, and in ecstatic delight he dances, causing both animate and inanimate beings to dance, overwhelmed by his radiance. The gods and sages petition Mahādeva to intervene. Śiva questions Maṅkaṇaka’s cause for joy, demonstrates superior wonder by striking his own thumb so that ash-like matter emerges, and Maṅkaṇaka, shamed, prostrates and praises Rudra’s supremacy. He requests that his tapas not “leak away”; Śiva grants increased tapas, vows to dwell with him in the āśrama, and declares a phala: worship at Saptasārasvata brings attainments here and hereafter, including access to a Sarasvata realm. The closing identifies Maṅkaṇaka as born of Sajanyā through Mātariśvan (Vāyu), anchoring his identity in a mythic genealogy.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय से कहते हैं—युद्ध की धूल से दूर, हलधर बलराम सरस्वती-तट के तीर्थों की यात्रा में उदपान से चलकर ‘विनशन’ तीर्थ पहुँचते हैं, जहाँ का नाम ही विनाश और शुद्धि—दोनों का संकेत देता है। → तीर्थ-तीर्थ पर नियम, व्रत, उपवास और विधिवत् दान का क्रम चलता है—कहीं अप्सराएँ निरंतर उपस्थित हैं, कहीं वनस्पति-फल पर ही जीवन टिकाए तपस्वी (वालखिल्य आदि) कठोर साधना में रत हैं; और एक विचित्र आश्वासन भी मिलता है कि यहाँ ‘पन्नगों’ का भय नहीं—मानो प्रकृति स्वयं तीर्थ-धर्म की रक्षा कर रही हो। → सरस्वती के निकटवर्ती तट पर तपस्वियों का चरम संयम उभरता है—वे अन्न त्यागकर केवल उस विशेष वृक्ष के फल पर, व्रत-नियमों के साथ, समय-समय पर जीवन निर्वाह करते हैं; बलराम उन सबके बीच विधि से स्नान-दान कर, ऋषि-आज्ञा के अनुसार आचरण करते हुए तीर्थ-धर्म की पराकाष्ठा को साक्षात् देखते हैं। → बलराम दक्षिण सरस्वती-तट की ओर आगे बढ़ते हैं—भोग-सामग्री अर्पित कर, ब्राह्मणों को रत्न-संचय दान देकर, और प्रत्येक तीर्थ में नियमानुसार आचरण करते हुए यात्रा को क्रमशः पूर्णता की ओर ले जाते हैं। → कथा सत्ययुग के एक महान् बारह-वर्षीय सत्र (दीर्घ यज्ञ) की ओर मुड़ती है—अनेक ऋषि उस सत्र में एकत्र होते हैं, और आगे उसी प्राचीन अनुष्ठान का विस्तृत प्रसंग खुलने वाला है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा जज सप्तत्रिशो5 ध्याय: विनशन
వైశంపాయనుడు పలికెను—అనంతరం, ఓ రాజా, హలాయుధుడు బలరాముడు వినశన తీర్థానికి వెళ్లెను; అక్కడ శూద్రులు, ఆభీరుల పట్ల ద్వేషం కారణంగా సరస్వతి అంతర్హితమైంది।
Verse 2
तस्मात् तु ऋषयो नित्यं प्राहुर्विनशनेति च । वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! उदपानतीर्थसे चलकर हलधारी बलराम विनशनतीर्थमें आये, जहाँ (दुष्कर्मपरायण) शूद्रों और आभीरोंके प्रति द्वेष होनेसे सरस्वती नदी विनष्ट (अदृश्य) हो गयी है। इसीलिये ऋषिगण उसे सदा विनशनतीर्थ कहते हैं ।।
అందుచేత ఋషులు ఆ స్థలాన్ని నిత్యం ‘వినశన’ అని పిలుస్తారు. అక్కడ కూడా మహాబలుడు బలరాముడు సరస్వతి జలాన్ని స్పర్శించి శుద్ధి కర్మ ఆచరించాడు।
Verse 3
तत्र चाप्सरस: शुभ्रा नित्यकालमतन्द्रिता:
అక్కడ ప్రకాశవంతమైన అప్సరసలు కూడా ఉన్నారు—నిత్యకాలమూ అప్రమత్తంగా, అలసటలేకుండా।
Verse 4
तत्र देवा: सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर
అక్కడ, ఓ జనేశ్వరా, దేవతలు గంధర్వులతో కలిసి నెలనెలా వచ్చేవారు।
Verse 5
तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणा:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ గంధర్వులు దర్శనమిచ్చిరి, అలాగే అప్సరసల గణములును కనిపించెను; ఇది దివ్యలోక సన్నిధికి సూచన—యుద్ధంతో కలత చెందిన లోకములోనూ ఉన్నత లోకములు ధర్మనియమానుసారముగా గమనించి, అవసరమైతే జోక్యము చేయుచున్నట్లు।
Verse 6
तत्र मोदन्ति देवाश्ष॒ पितरक्षु सवीरुध:
అక్కడ దేవతలును పితృదేవతలును ఆనందించుచున్నారు; వృక్షలతాదులతో కూడిన సమస్త వృద్ది చెందు వనస్పతియును హర్షించుచున్నది; ఇది శుభప్రదమైన, జీవనపోషకమైన స్థలం/సందర్భము—ఇక్కడ దైవక్రమమును పితృక్రమమును తృప్తిపరచును।
Verse 7
आक्रीडभूमि: सा राजंस्तासामप्सरसां शुभा
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా, ఆ శుభ్రమ్యమైన స్థలం ఆ అప్సరసల క్రీడాభూమి అయి యుండెను।
Verse 8
तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्राय माधव:
అక్కడ స్నానము చేసి, బ్రాహ్మణునికి ధనము దానమిచ్చి, మాధవుడు (రోహిణీసుతుడు బలరాముడు) అనంతరం గంధర్వతీర్థమునకు చేరెను।
Verse 9
श्रुत्वा गीत॑ च तद् दिव्यं वादित्राणां च नि:स्वनम् छायाश्व विपुला दृष्टवा देवगन्धर्वरक्षसाम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ దివ్యగీతమును, వాద్యముల నినాదమును విని, దేవ-గంధర్వ-రాక్షసుల విస్తారమైన ఛాయలను/ఆకృతులను చూచి, అక్కడ మహాశక్తులు సమవేతమయ్యాయని జనులు భావించిరి; ఈ దృశ్యం యుద్ధమునకు ధర్మగౌరవమును, కర్మఫలభయమును మరింత పెంచెను।
Verse 10
विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विता:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ తపోబలసంపన్నులైన గంధర్వులు ఉపస్థితులై యుండిరి; వారిలో విశ్వావసువు అగ్రగణ్యుడు. వారి దివ్య దర్శనం పవిత్రమైన, లోకాతీత సాక్ష్యాన్ని సూచించుచున్నది—మానవ కలహమధ్యమునకూడా ఉన్నత సత్త్వములు, తపస్సు శక్తి ధర్మమునకు మరియు విశ్వవ్యవస్థకు ప్రమాణములై నిలుచునని శ్రోతకు జ్ఞాపకము చేయుచున్నది.
Verse 11
तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु
అక్కడ హలధరుడైన బలరాముడు బ్రాహ్మణులకు నానావిధ ధనమును దానమిచ్చి, వారి కోరిక ప్రకారం భోజనముచేయించి, మహాధనములతో తృప్తిపరచి, ఆ బ్రాహ్మణులతో కూడ అక్కడి నుండి ప్రయాణమయ్యెను; ఆ సమయంలో మాధవుని కీర్తన కూడా వినబడుచుండెను. బ్రాహ్మణులు బలరాముని మహిమను ఘనంగా స్తుతించుచుండిరి.
Verse 12
अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्ण रजतं तथा । भोजयित्वा द्विजान् कामै: संतर्प्प च महाधनै:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అతడు గొర్రెలు-మేకలు, ఆవులు, గాడిదలు, ఒంటెలు, అలాగే బంగారం-వెండిని దానమిచ్చి, తరువాత ద్విజ బ్రాహ్మణులను వారి కోరిక ప్రకారం భోజనముచేయించి, మహాధనములతో తృప్తిపరచెను.
Verse 13
तस्माद् गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुररिंदम:
అనంతరం ఆ గంధర్వతీర్థమునుండి మహాబాహువు, శత్రుదమన వీరుడు ముందుకు ప్రయాణమయ్యెను.
Verse 14
तत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ జనమేజయా! అక్కడ సరస్వతీ నదీ తీరమున ఉన్న ఆ శుభ తీర్థములో, తపస్సుతో శుద్ధమైన అంతఃకరణముగల వృద్ధ మహాత్ముడు గర్గుడు కాలజ్ఞానం, కాలగతి, గ్రహనక్షత్రాల విపర్యయాలు, భయంకర ఉత్పాతాలు మరియు శుభలక్షణాలు—ఇవన్నీ సమ్యగ్జ్ఞానముగా గ్రహించెను. అతని పేరునే ఆ తీర్థము ‘గర్గస్రోత’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను.
Verse 15
कालज्ञानगतिश्ैव ज्योतिषां च व्यतिक्रम: । उत्पाता दारुणाश्वैव शुभाश्न जनमेजय
వైశంపాయనుడు పలికెను— జనమేజయా! సరస్వతీ నదిలోని ఆ శుభ తీర్థంలో తపస్సుతో పవిత్రమైన అంతఃకరణముగల మహాత్ముడు వృద్ధ గర్గుడు కాలజ్ఞానం, కాలగతి, గ్రహనక్షత్రాల వ్యతిక్రమం, భయంకరమైన ఉత్పాతాలు, శుభలక్షణాలు—ఇవన్నీ సమ్యగ్జ్ఞానంగా గ్రహించాడు. అతని పేరునే ఆ తీర్థం ‘గర్గస్రోత’ అని ప్రసిద్ధి పొందింది.
Verse 16
सरस्वत्या: शुभे तीर्थे विदिता वै महात्मना । तस्य नाम्ना च तत् तीर्थ गर्गस्रोत इति स्मृतम्
జనమేజయా! సరస్వతీ యొక్క ఆ శుభ తీర్థంలో ఆ మహాత్ముడు (గర్గుడు) అనేక గూఢ విషయాలను తెలిసికొన్నాడు. ఆ తీర్థం అతని పేరుతోనే ‘గర్గస్రోత’ అని స్మరించబడింది.
Verse 17
तत्र गर्ग महाभागमृषय: सुव्रता नूप । उपासांचक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो,सामर्थ्यशाली नरेश्वर! वहाँ उत्तम व्रतका पालन करनेवाले ऋषियोंने कालज्ञानके लिये सदा महाभाग गर्गमुनिकी उपासना (सेवा) की थी
సామర్థ్యశాలి నరేశ్వరా! అక్కడ ఉత్తమ వ్రతాలు పాటించే ఋషులు కాలజ్ఞానాన్ని పొందుటకై నిత్యం మహాభాగుడైన గర్గమునిని ఉపాసించి సేవించేవారు.
Verse 18
तत्र गत्वा महाराज बल: श्वेतानुलेपन: । विधिवद्धि धन दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— మహారాజా! అక్కడికి వెళ్లి తెల్ల చందనంతో అనులేపితుడైన బలుడు (బలరాముడు) విధిపూర్వకంగా పవిత్రాత్ములైన మునులకు ధనాన్ని దానమిచ్చాడు.
Verse 19
उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान् विप्रेभ्यो विप्रदाय सः । नीलवासास्तदागच्छच्छड्खतीर्थ महायशा:
అనంతరం ఆయన బ్రాహ్మణులకు నానావిధమైన ఉత్తమ భక్ష్య-భోజ్యాలను సమర్పించాడు; నీలవస్త్రధారుడైన మహాయశస్వి బలుడు (బలరాముడు) అక్కడి నుండి శంఖతీర్థానికి బయలుదేరాడు.
Verse 20
तत्रापश्यन्महाशड्खं महामेरुमिवोच्छितम् । श्वेतपर्वतसंकाशमृषिसंघैर्निषेवितम्
అక్కడ వారు ఒక మహాశంఖాన్ని చూశారు—మహామేరు పర్వతంలా ఎత్తుగా నిలిచినది, హిమశ్వేత పర్వతంలా ప్రకాశించినది, ఋషిసంఘాలచే సేవింపబడినది।
Verse 21
यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाक्षामितौजस:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—యక్షులు, విద్యాధరులు, అలాగే అపార పరాక్రమముగల రాక్షసులూ అక్కడ ఉన్నారు।
Verse 22
ते सर्वे ह्ुशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पते:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—వారు అందరూ ఆహారాన్ని విడిచి, ఆ వృక్షపు ఫలాన్ని స్వీకరించారు।
Verse 23
प्राप्तैश्न नियमैस्तैस्तैविचरन्त: पृथक् पृथक्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—వారు వేర్వేరు నియమాలను స్వీకరించి, తమ తమ ఆచారానుసారంగా విడివిడిగా సంచరించేవారు. మనుష్యులకు అదృశ్యులై లోకమంతా తిరుగుచుండిరి; ఓ నరవ్యాఘ్రా, ఈ విధంగా ఆ వనస్పతి ఈ లోకంలో ప్రసిద్ధి పొందింది।
Verse 24
अदृश्यमाना मनुजैर्व्यचरन् पुरुषर्षभ । एवं ख्यातो नरव्यापत्र लोके5स्मिन् स वनस्पति:
ఓ పురుషర్షభా! వారు మనుష్యులకు అదృశ్యులై సంచరించేవారు. ఓ నరవ్యాఘ్రా! ఈ విధంగా ఆ వనస్పతి ఈ లోకంలో ప్రసిద్ధి పొందింది.
Verse 25
ततस्तीर्थ सरस्वत्या: पावन लोकविश्रुतम् । तस्मिंश्व॒ यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे पयस्विनी:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అనంతరం అతడు సరస్వతీ నదిలోని లోకవిఖ్యాతమైన పవిత్ర తీర్థానికి చేరాడు. అక్కడ యదుశార్దూలుడు బలరాముడు ఆ పుణ్యస్థలంలో పాలు ఇచ్చే గోవులను దానమిచ్చి, బ్రాహ్మణులకు తామ్ర-అయస్క పాత్రలు మరియు నానావిధ వస్త్రాలను కూడా సమర్పించాడు. ద్విజులను పూజించిన అతడు, తపోధన మునులచే తిరిగి పూజింపబడెను.
Verse 26
सुभूमिकं ततो5गच्छत् सरस्वत्यास्तटे वरे । महाबली बलराम वहाँ भी सरस्वतीमें आचमन और स्नान करके उसके सुन्दर तटपर स्थित हुए 'सुभूमिक' तीर्थमें गये
అనంతరం మహాబలుడు బలరాముడు సరస్వతీ నదியின் ఉత్తమ తీరంలో ఉన్న ‘సుభూమికా’ అనే తీర్థానికి వెళ్లాడు. అక్కడ ఆచమనం చేసి నదిలో స్నానం చేసి, ఆమె సుందర తీరంపై నిలిచి ఆ పావన తీర్థాన్ని ఆశ్రయించాడు. అతడు బ్రాహ్మణులకు తామ్ర-అయస్క పాత్రలు, నానావిధ వస్త్రాలు దానమిచ్చి ద్విజులను పూజించాడు; తపోధన మునులచే అతడూ పూజింపబడెను.
Verse 27
पुण्यं द्वैतवनं राजन्नाजगाम हलायुध: । तत्र गत्वा मुनीन् दृष्टवा नानावेषधरान् बल:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా! హలాయుధుడు (బలరాముడు) పుణ్యమైన ద్వైతవనానికి వచ్చెను. అక్కడికి వెళ్లి ఆ బలవంతుడు నానావేషధారులైన మునులను దర్శించెను.
Verse 28
आप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान् | राजन! वहाँसे हलधर बलभद्रजी पवित्र द्वैतववनमें आये और वहाँके नाना वेशधारी मुनियोंका दर्शन करके जलमें गोता लगाकर उन्होंने ब्राह्मणोंका पूजन किया ।।
ఓ రాజా! అక్కడ నీటిలో మునిగి అతడు బ్రాహ్మణులను పూజించాడు. అలాగే విప్రులకు భోగార్థం అత్యంత సమృద్ధిగా ఉపకరణాలను కూడా దానమిచ్చాడు.
Verse 29
गत्वा चैवं महाबाहुर्नातिदूरे महायशा:
మహారాజా! ఈ విధంగా కొద్దిదూరం వెళ్లి మహాబాహువు, మహాయశస్సు గల, ధర్మాత్ముడైన భగవాన్ బలరాముడు ‘నాగధన్వా’ అనే తీర్థానికి చేరెను. అక్కడ తేజస్సుగల నాగరాజు వాసుకి నివాసస్థానం ఉంది; అది లెక్కలేనన్ని సర్పాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది. అలాగే ఆ పుణ్యస్థలంలో నిత్యం పద్నాలుగు వేల మంది ఋషులు నివసిస్తారని వినబడుతుంది.
Verse 30
धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थमागमदच्युत: । यत्र पन्नगराजस्य वासुके: संनिवेशनम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ధర్మాత్ముడైన అచ్యుతుడు బలరాముడు నాగధన్వా అనే తీర్థానికి చేరెను; అక్కడ సర్పరాజు వాసుకి నివాసస్థానం ఉంది. అక్కడ అనేకానేక నాగులతో పరివృతుడై మహాతేజస్సుగల సర్పాధిపతి వాసుకి నివసించుచున్నాడు; ఆ పరమ పుణ్యస్థలంలో నిత్యం పద్నాలుగు వేల ఋషులు నివసించుచున్నారు.
Verse 31
महद्युतेर्महाराज बहुभि: पन्नगैर्वतम् । ऋषीणां हि सहस््राणि तत्र नित्यं चतुर्दश
మహారాజా, మహాతేజస్సుగల (వాసుకి) యొక్క ఆ నివాసం అనేక నాగులతో ఆవరించబడి ఉంది. అక్కడ నిత్యం పద్నాలుగు వేల ఋషులు నివసిస్తున్నారు.
Verse 32
यत्र देवा: समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम् | सर्वपन्नगराजानमभ्यषिज्चन् यथाविधि,वहीं देवताओंने आकर सर्पोमें श्रेष्ठ वासुकिको समस्त सर्पोके राजाके पदपर विधिपूर्वक अभिषिक्त किया था
అక్కడ దేవతలు సమాగమించి, విధివిధానాల ప్రకారం సర్పశ్రేష్ఠుడైన వాసుకిని అభిషేకించి, సమస్త నాగరాజులపై అధిపతిగా నియమించారు.
Verse 33
पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न सम पौरव । तत्रापि विधिवद् दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान्
పౌరవా, అక్కడ సర్పాల వల్ల ఎవరికీ భయం లేదు. అక్కడ కూడా బలరాముడు విధివిధానాల ప్రకారం బ్రాహ్మణులకు రత్నరాశులను దానమిచ్చెను.
Verse 34
प्रायात् प्राचीं दिशं तत्र तत्र तीर्थान्यनेकश: । सहस्रशतसंख्यानि प्रथितानि पदे पदे
తరువాత ఆయన తూర్పు దిశగా ప్రయాణముచేసెను; అక్కడ అడుగడుగునా అనేక ప్రసిద్ధ తీర్థాలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి—అవి శతసహస్ర సంఖ్యలో ప్రసిద్ధమైనవని చెప్పబడుతుంది.
Verse 35
आपपलुत्य तत्र तीर्थेषु यथोक्तं तत्र चर्षिभि: | कृत्वोपवासनियमं दत्त्वा दानानि सर्वश:
అక్కడి ఋషులు చెప్పిన విధంగా ఆ తీర్థాలలో స్నానం చేసి, వారు ఉపవాస-వ్రత నియమాన్ని స్వీకరించి, అన్ని విధాల దానధర్మాలు ఆచరించారు।
Verse 36
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत शल्यपववके अन्तर्गत गदापबव॑नें बलदेवजीकी तीरथ्थयात्राके प्रसंगमें त्रितका उपाख्यानविषयक छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ తీర్థంలో నిర్మల ముఖములుగల, గౌరవర్ణ సుందర అప్సరసలు ఆలస్యాన్ని విడిచి నిత్యం అనేక విధాల పవిత్రమైన, సొగసైన క్రీడలతో విహరిస్తుంటారు. ఆపై ఆ తీర్థనివాసి మునులను అభివాదించి, వారు సూచించిన మార్గమున సాగి, సరస్వతి మళ్లీ దర్శనమిచ్చే స్థలమునకు చేరెను.
Verse 37
प्राडुमुखं वै निववृते वृष्टिवाततहता यथा । उन तीर्थोंमें स्नान करके उन्होंने ऋषियोंके बताये अनुसार व्रत-उपवास आदि नियमोंका पालन किया। फिर सब प्रकारके दान करके तीर्थनिवासी मुनियोंको मस्तक नवाकर उनके बताये हुए मार्गसे वे पुन: उस स्थानकी ओर चल दिये
వైశంపాయనుడు పలికెను—వర్షవాతాల దెబ్బకు తట్టలేక తిరిగినట్లుగా సరస్వతి తూర్పుముఖంగా మళ్లీ మలుపు తిరిగింది. ఆ తీర్థాలలో స్నానం చేసి బలరాముడు ఋషులు బోధించిన వ్రతాలు, ఉపవాసం, నియమ-సంయమాలను ఆచరించాడు. తరువాత అన్ని విధాల దానాలు చేసి, తీర్థనివాసి మునులకు శిరస్సు వంచి, వారు చూపిన మార్గమున మళ్లీ బయలుదేరి, తుఫాను వానచేత త్రిప్పబడిన జలధార వలె సరస్వతి తిరిగి తూర్పుదిశకు వంగే స్థలమునకు చేరెను. నైమిషారణ్య మహర్షుల దర్శనాభిలాషతో, శ్వేత చందనలేపనముతో హలధారి బలరాముడు ఆ శ్రేష్ఠ నదిని దర్శించి ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయెను.
Verse 38
निवृत्तां तां सरिच्छेष्ठां तत्र दृष्टवा तु लाड़ली । बभूव विस्मितो राजन् बल: श्वेतानुलेपन:
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! అక్కడ తూర్పుదిశకు తిరిగి మలుపు తిరిగిన ఆ శ్రేష్ఠ నది సరస్వతిని చూసి, శ్వేత చందనలేపనముతో ఉన్న బలరాముడు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయెను.
Verse 39
जनमेजय उवाच कस्मात् सरस्वती ब्रद्यान् निवृत्ता प्राडमुखी भवत् । व्याख्यातमेतदिच्छामि सर्वमध्वर्युसत्तम
జనమేజయుడు పలికెను—బ్రాహ్మణా! వేగంగా ప్రవహిస్తున్న సరస్వతి ఏ కారణముచేత తూర్పుముఖంగా తిరిగి మళ్లీ మలుపు తిరిగింది? యజ్ఞకర్మలో శ్రేష్ఠుడవైన అధ్వర్యూ! ఈ విషయమంతా నాకు వివరించుము.
Verse 40
कम्मिंश्चित् कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दन: । निवृत्ता हेतुना केन कथमेव सरिद्वरा
జనమేజయుడు అడిగాడు—అక్కడ యదునందనుడు (బలరాముడు) ఏ కారణంతో ఆశ్చర్యపడ్డాడు? ఆ శ్రేష్ఠ నది ఏ హేతువల్ల వెనుదిరిగి ప్రవాహం ఆపింది, అది ఎలా జరిగింది?
Verse 41
जनमेजयने पूछा--यजुर्वेदके ज्ञाताओंमें श्रेष्ठ विप्रवर! मैं आपके मुँहसे यह सुनना चाहता हूँ कि सरस्वती नदी किस कारणसे पीछे लौटकर पूर्वाभिमुख बहने लगी? क्या कारण था कि वहाँ यदुनन्दन बलरामजीको भी आश्चर्य हुआ? सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती किस कारणसे और किस प्रकार पूर्वदिशाकी ओर लौटी थीं? ।।
జనమేజయుడు అన్నాడు—యజుర్వేదజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడైన విప్రవరా! సరస్వతి నది ఏ కారణంతో వెనుదిరిగి తూర్పుముఖంగా ప్రవహించసాగిందో మీ ముఖం నుండి వినదలుచున్నాను. అక్కడ యదునందనుడు బలరాముడికీ ఏ హేతువల్ల ఆశ్చర్యం కలిగింది? నదులలో శ్రేష్ఠమైన సరస్వతి ఏ కారణంతో, ఏ విధంగా తూర్పుదిశ వైపు తిరిగింది? వైశంపాయనుడు అన్నాడు—రాజా! ప్రాచీన కృతయుగంలో నైమిషారణ్య తపస్వులు పన్నెండు సంవత్సరాలు సాగిన మహత్తర సత్రయాగంలో నిమగ్నులై ఉన్నారు.
Verse 42
उषित्वा च महाभागास्तस्मिन् सत्रे यथाविधि
ఆ మహాభాగులు ఆ సత్రయాగంలో విధిపూర్వకంగా నివసించి, నియమానుసారం యథావిధిగా అనుష్ఠానాన్ని నిర్వహించారు.
Verse 43
निवत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके । आज ममुर्ऋयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात्
నైమిషారణ్యంలో పన్నెండు సంవత్సరాల సత్రయాగం ముగిసిన తరువాత, తీర్థమహిమ కారణంగా అనేక ఋషులు అక్కడికి వచ్చారు.
Verse 44
नैमिषारण्यवासियोंके उस द्वादशवर्षीय यज्ञमें वे महाभाग ऋषि दीर्घकालतक रहे। जब वह यज्ञ समाप्त हो गया तब बहुत-से महर्षि तीर्थसेवनके लिये वहाँ आये ।।
ప్రజానాథా! ఋషుల సంఖ్య అధికమై ఉండటంతో, ఆ సమయంలో సరస్వతి దక్షిణ తీరంలోని అన్ని తీర్థాలు నగరాల్లా కనిపించాయి.
Verse 45
समन्तपजञ्चकं यावत्तावत्ते द्विजसत्तमा: । तीर्थलोभान्नरव्याप्र नद्यास्तीरं समाश्रिता:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ నరవ్యాఘ్రా! సమంతపంచకమని పిలువబడే ప్రాంతం ఎంతవరకు విస్తరించియున్నదో, అంతవరకూ ఆ ద్విజశ్రేష్ఠులు తీర్థస్నానలాలసతో నది తీరాన్ని ఆశ్రయించి నిలిచిరి.
Verse 46
अभिगच्छन्ति तत् तीर्थ पुण्यं ब्राह्मणसेवितम् । जनेश्वर! वहाँ उस ब्राह्मणसेवित पुण्यतीर्थमें गन्धरवॉसहित देवता भी प्रतिमास आया करते हैं,पुरुषसिंह! तीर्थसेवनके लोभसे वे ब्रह्मर्षिणण समन्तपंचक तीर्थतक सरस्वती नदीके तटपर ठहर गये ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ జనేశ్వరా! వారు బ్రాహ్మణసేవితమైన ఆ పుణ్యతీర్థమును చేరుదురు. ఓ పురుషసింహా! ఆ బ్రాహ్మణపూజిత పవిత్ర తీర్థమునకు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలుకూడ ప్రతి మాసము వచ్చుచుండిరి. తీర్థసేవన పుణ్యలాలసచేత ఆ బ్రహ్మర్షులు సమంతపంచకమనే తీర్థమున సరస్వతీ నది తీరమున నిలిచిరి. అక్కడ యజ్ఞకర్మలలో నిమగ్నమైన ఆ భావితాత్మ మునుల మహాస్వాధ్యాయధ్వని సమస్త దిశలను నింపి ప్రతిధ్వనింపజేసెను.
Verse 47
अन्निहोत्रैस्ततस्तेषां क्रियमाणैर्महात्मनाम् । अशोभत सरिच्छेष्ठा दीप्यमानै: समन्तत:,चारों ओर प्रकाशित हुए उन महात्माओंद्वारा किये जानेवाले यज्ञसे सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वतीकी बड़ी शोभा हो रही थी
అనంతరం ఆ మహాత్ములు నిర్వహించిన అగ్నిహోత్రకర్మలవల్ల, చుట్టూరా జ్వలించిన యజ్ఞాగ్నుల కాంతితో ప్రకాశింపబడిన నదులలో శ్రేష్ఠమైన సరస్వతీ మరింత వైభవంతో శోభిల్లెను.
Verse 48
वालखिल्या महाराज अभ्मकुद्टाश्न तापसा: | दन्तोलूखलिन श्चान्ये प्रसंख्यानास्तथा परे
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహారాజా! అక్కడ వాలఖిల్యులు, అభ్రమకుట్టులని ప్రసిద్ధులైన తపస్వులు, దంతోలూఖలినులని పిలువబడే మరికొందరు, అలాగే ప్రసంఖ్యానులని పేరుగాంచిన ఇతర మునులు కూడా ఉండిరి.
Verse 49
वायुभक्षा जलाहारा: पर्णभक्षाश्न॒ तापसा: । नानानियमयुक्ताश्व तथा स्थण्डिलशायिन:
అక్కడ వాయుభక్షకులు, జలాహారులు, పర్ణభక్షకులైన తపస్వులు ఉండిరి; నానావిధ నియమాలతో యుక్తులై, కొందరు నేలపైనే శయనించువారుగా కూడా ఉండిరి.
Verse 50
आसन वै मुनयस्तत्र सरस्वत्या: समीपत: । शोभयन्त: सरिच्छेष्ठां गड्जामिव दिवौकस:
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహారాజా! అక్కడ సరస్వతీ సమీప తీరమున మునులు ఆసనములు వేసుకొని కూర్చుండిరి. వారి సాన్నిధ్యముచే ఆ నదులలో శ్రేష్ఠమైన సరస్వతీ, దేవలోకవాసులు గంగను అలంకరించునట్లు, శోభిల్లెను.
Verse 51
शतशकश्च समापेतुरऋषषय: सत्रयाजिन: । तेडवकाशं न ददृशु: सरस्वत्या महाव्रता:,सत्रयागमें सम्मिलित हुए सैकड़ों महान् व्रतधारी ऋषि वहाँ आये थे; परंतु उन्होंने सरस्वतीके तटपर अपने रहनेके लिये स्थान नहीं देखा
వైశంపాయనుడు పలికెను—సత్రయాగమున నిమగ్నులై, మహావ్రతధారులైన వందలాది ఋషులు అక్కడ సమాగమించిరి; కాని సరస్వతీ తీరమున నివాసమునకు వారికి ఖాళీ స్థలం కనబడలేదు.
Verse 52
ततो यज्ञोपवीतैस्ते तत्तीर्थ निर्मिमाय वै | जुह॒वुश्चाग्निहात्रांश्व चक्रुश्न विविधा: क्रिया:
అనంతరం వారు తమ యజ్ఞోపవీతములతో ఆ తీర్థమును విధివిధానముగా స్థాపించిరి. అక్కడ అగ్నిహోత్ర సంబంధమైన ఆహుతులు సమర్పించి, నానావిధ కర్మలను ఆచరించిరి.
Verse 53
समेत्य सहिता राजन् यथाप्राप्तं यथासुखम् । राजन! गन्धर्वगण और अप्सराएँ एक साथ मिलकर वहाँ आती और सुखपूर्वक विचरण करती दिखायी देती हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! గంధర్వగణములు, అప్సరసలు కలిసి అక్కడికి వచ్చి, తమకు లభించినట్లుగా, తమకు నచ్చినట్లుగా సుఖముగా విహరించుచుండిరి. ఆపై, రాజేంద్రా, ఆ ఋషిసమూహము నిరాశతో, చింతతో నిండినదని గ్రహించి, వారి అభీష్టసిద్ధికై సరస్వతీ వారికి ప్రత్యక్ష దర్శనమిచ్చెను.
Verse 54
ततः कुण्जान् बहून् कृत्वा संनिवृत्ता सरस्वती । ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय
అనంతరం, జనమేజయా! అనేక కుంజములు, ఉపవనములు సృష్టించి సరస్వతీ వెనుదిరిగెను; పుణ్యతపస్సు గల ఆ ఋషుల పట్ల ఆమె హృదయమున కరుణ ఉద్భవించినందున.
Verse 55
ततो निवृत्य राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती । भूय: प्रतीच्यभिमुखी प्रसुस्राव सरिद्वरा,राजेन्द्र! उनके लिये लौटकर सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती पुनः पश्चिमकी ओर मुड़कर बहने लगीं
అప్పుడు, రాజేంద్రా! వారి హితార్థం తిరిగి మళ్లి, నదులలో శ్రేష్ఠమైన సరస్వతి మరల పశ్చిమాభిముఖంగా ప్రవహించింది.
Verse 56
अमोघागमन कृत्वा तेषां भूयो व्रजाम्पहम् । इत्यद्भुतं महच्चक्रे तदा राजन् महानदी
రాజా! ఆ మహానది ‘ఈ ఋషుల రాకను సఫలముచేసి నేను మరల తిరిగి వెళ్తాను’ అని నిశ్చయించుకొని, అప్పుడు ఒక మహత్తరమైన అద్భుత కార్యాన్ని చేసింది.
Verse 57
एवं स कुण्जो राजन् वै नैमिषीय इति स्मृतः । कुरुश्रेष्ठ कुरुक्षेत्रे कुरुष्व महतीं क्रियाम्,नरेश्वर! इस प्रकार वह कुंज नैमिषीय नामसे प्रसिद्ध हुआ। कुरुश्रेष्ठ! तुम भी कुरुक्षेत्रमें महान् कर्म करो
రాజా! ఈ విధంగా ఆ వనం ‘నైమిషీయ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది. కురుశ్రేష్ఠా, నరాధిపా! నీవు కూడా కురుక్షేత్రంలో మహత్తరమైన కర్మను ఆచరించుము.
Verse 58
तत्र कुज्जान् बहून् दृष्टवा निवृत्तां च सरस्वतीम् । बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मन:,वहाँ बहुत-से कुंजों तथा लौटी हुई सरस्वतीका दर्शन करके महात्मा बलरामजीको बड़ा विस्मय हुआ
అక్కడ అనేక కుంజాలను, అలాగే తిరిగి మళ్లిన సరస్వతిని చూసి మహాత్ముడు రాముడు (బలరాముడు) విస్మయంతో నిండిపోయాడు.
Verse 59
उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद् यदुनन्दन: । दत्त्वा दायान् द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि च
అక్కడ కూడా యదునందనుడు బలరాముడు విధివిధానంగా శుద్ధి-ఆచమనం చేసి, ద్విజులకు ధనమును మరియు వివిధ పాత్రలను దానమిచ్చాడు.
Verse 60
भक्ष्यं भोज्यं च विविध ब्राह्मणेभ्य: प्रदाय च । ततः प्रायाद् बलो राजन् पूज्यमानो द्विजातिभि:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా! బ్రాహ్మణులకు నానావిధ భక్ష్యభోజ్యాలను సమర్పించి, ద్విజులచే పూజింపబడి సత్కరింపబడి బలరాముడు అక్కడి నుండి ప్రయాణమయ్యెను।
Verse 61
सरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम् । बदरेड्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्व॒त्थविभीतकै:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అనంతరం హలాయుధుడైన బలదేవుడు సరస్వతీ తీర్థములలో శ్రేష్ఠమైన ‘సప్తసారస్వత’ అనే తీర్థానికి వచ్చెను. అక్కడ అనేక బ్రాహ్మణసమూహములు నివసించుచుండిరి; బదర, ఇంగుద, కాశ్మర్య, ప్లక్ష, అశ్వత్థ, విభీతకాది వృక్షములతో ఆ తీర్థము శోభిల్లి మనోహరముగా ఉండెను।
Verse 62
कड्कोलैश्न पलाशैश्व करीरै: पीलुभिस्तथा । सरस्वतीतीर्थरुहैस्तरुभिविविधैस्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను—సరస్వతీ తీర్థప్రదేశము కంకోల, పలాశ, కరీర, పీలు మరియు తీర్థసమీపమందు పెరిగిన నానావిధ వృక్షములతో శోభిల్లెను. అనంతరం హలాయుధుడైన బలదేవుడు సరస్వతీ తీర్థములలో శ్రేష్ఠమైన ‘సప్తసారస్వత’ తీర్థానికి చేరెను; అక్కడ అనేక బ్రాహ్మణసమూహములు నివసించుచుండిరి।
Verse 63
पुण्यै: पुष्पै: सदा दिव्यै: कीर्यमाणा: पुन: पुनः । वहाँ देवता और पितर लता-वेलोंके साथ आमोदित होते हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ పునఃపునః పవిత్రమైన దివ్య పుష్పవృష్టి నిరంతరం కురియుచుండెను. ఆ పుణ్యస్థలమందు లతావల్లులతో దేవతలు, పితృదేవతలు ఆనందించుచుండిరి. ఉత్తమ కరూషక, బిల్వ, ఆమ్రాతక, అతిముక్తక వనములు మరియు పారిజాత వృక్షములతో ఆ తీర్థము శోభిల్లి అత్యంత మనోహరముగా ఉండెను।
Verse 64
कदलीवनभूयिष्ठ दृष्टिकान्तं मनोहरम् । वाय्वम्बुनफलपणदिर्दन्तोलूखलिकैरपि
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ తీర్థము కదళీవనములతో అత్యధికముగా నిండినది; చూడటానికి మనోహరమై మనస్సును ఆకర్షించునది. అక్కడ అనేక వానప్రస్థ మునులు ఉండిరి; వారు వాయువు, నీరు, ఫలములు, ఆకులపై జీవించుచుండిరి; కొందరు దంతములనే ఒఖలిగా చేసుకొని, రాళ్లపై పగలగొట్టిన ఫలములను భుజించుచుండిరి।
Verse 65
तथाश्मकुट्टैवनियैर्मुनिभिर्बहुभिववतम् । स्वाध्यायघोषसंघुष्ट मृगयूथशताकुलम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ తీర్థం రాళ్లతో అడవి ఫలాలను కొట్టి పగలగొట్టి జీవించే అనేక మునులతో నిండిపోయి ఉండెను; వేదస్వాధ్యాయమున గంభీర ఘోషతో ప్రతిధ్వనించెను; వందల జింకల గుంపులు అన్ని దిక్కులా విస్తరించి ఉండెను. అనంతరం హలాయుధుడైన బలదేవుడు సరస్వతీ తీర్థములలో శ్రేష్ఠమని ప్రసిద్ధమైన ‘సప్తసారస్వత’ అనే తీర్థమునకు వచ్చెను. అక్కడ బ్రాహ్మణుల మహాసమూహములు నివసించుచుండిరి. సరస్వతీ తీరమున పెరిగిన వేర, ఇంగుద, కాశ్మర్య (గంభారీ), పాకర, పిప్పల, బిభీతక, కంకోల, పలాశ, కరీర, పీలు, కరూష, బిల్వ, ఆమ్రాటక, అతిముక్త, పారిజాత మొదలగు నానావిధ వృక్షములతో ఆ తీర్థం శోభిల్లి, చూడటానికి మనోహరమై మనసును ఆకర్షించుచుండెను. అక్కడ అరటి తోటలు అనేకముగా ఉండెను. వాయువు, జలము, ఫలములు, ఆకులు చప్పరించి జీవించువారు; దంతములనే ఒఖలిగా వాడువారు; రాళ్లతో పగలగొట్టిన ఫలములు భుజించువారు—ఇటువంటి అనేక వానప్రస్థ మునులతో అది నిండిపోయెను. వేదాధ్యయనమున గంభీర ధ్వని అక్కడ మార్మోగెను; జింకల గుంపులు అన్ని వైపులా విస్తరించెను. అహింసాధర్మపరాయణులైన జనులు ఆ తీర్థమును విశేషముగా సేవించిరి. అదే స్థలమున సిద్ధ మహాముని మంకణకుడు మహత్తర తపస్సు చేసెను.
Verse 66
अहिंस्र्थर्मपरमैर्नुभिरत्यर्थसेवितम् । सप्तसारस्वतं तीर्थमभाजगाम हलायुध:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అహింసాధర్మపరులైన జనులు అత్యంతముగా సేవించు ‘సప్తసారస్వత’ తీర్థమునకు హలాయుధుడైన బలరాముడు వచ్చెను.
Verse 67
यत्र मड़कणक: सिद्धस्तपस्तेपे महामुनि:
వైశంపాయనుడు పలికెను—సిద్ధ మహాముని మంకణకుడు ఘోర తపస్సు చేసిన ఆ స్థలమునే, సరస్వతీ తీర్థములలో శ్రేష్ఠమైన ‘సప్తసారస్వత’ తీర్థమునకు హలాయుధుడైన బలదేవుడు వచ్చెను. అక్కడ బ్రాహ్మణ సమూహములు నివసించుచుండిరి; సరస్వతీ తీరమున పెరిగిన నానావిధ వృక్షములతో అది శోభిల్లెను, అరటి తోటలతో సమృద్ధమై ఉండెను, వానప్రస్థ మునులతో నిండెను, వేదస్వాధ్యాయమున గంభీర ధ్వనితో మార్మోగెను, వందల మృగగుంపులతో వ్యాపించి ఉండెను, అహింసాధర్మపరాయణులైన జనులు దానిని విశేషముగా సేవించిరి.
Verse 73
सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे । राजन्! सरस्वतीके सुन्दर तटपर वह उन अप्सराओंकी मंगलमयी क्रीडाभूमि है, इसलिये वह स्थान सुभूमिक नामसे विख्यात है
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా! సరస్వతీ యొక్క శ్రేష్ఠ తీరమున ‘సుభూమికా’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన స్థలం ఉంది; అది అప్సరసల పుణ్యమయ క్రీడాభూమి కనుకనే ‘సుభూమికా’ అని పిలువబడుతుంది.
Verse 96
गन्धर्वाणां ततस्तीर्थमागच्छद् रोहिणीसुत: । बलरामजीने वहाँ स्नान करके ब्राह्मणोंको धन दान किया और दिव्य गीत एवं दिव्य वाद्योंकी ध्वनि सुनकर देवताओं
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ తరువాత రోహిణీ సుతుడైన బలరాముడు గంధర్వులకు సంబంధించిన తీర్థమునకు వచ్చెను. అక్కడ స్నానం చేసి బ్రాహ్మణులను ధనదానములతో సత్కరించెను; దివ్య గీతములు మరియు దివ్య వాద్యముల ధ్వని విని దేవతలు, గంధర్వులు, రాక్షసులతో సంబంధమున్న అనేక ఆశ్చర్యకర రూపములను దర్శించెను. అనంతరం రోహిణీనందన బలరాముడు గంధర్వతీర్థమునకు ముందుకు సాగెను.
Verse 103
नृत्यवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम् । वहाँ तपस्यामें लगे हुए विश्वावसु आदि गन्धर्व अत्यन्त मनोरम नृत्य, वाद्य और गीतका आयोजन करते रहते हैं
అక్కడ తపస్సులో నిమగ్నమైన విశ్వావసు మొదలైన గంధర్వులు అత్యంత మనోహరమైన నృత్యం, వాద్యాలు, గీతాలను నిరంతరం ఏర్పాటు చేస్తుంటారు।
Verse 123
प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च॒ माधव: । हलधरने वहाँ भी ब्राह्मणोंको भेड़
హలధర మాధవుడు (బలరాముడు) బ్రాహ్మణులతో కలిసి, వారి స్తుతుల మధ్య, అక్కడి నుండి బయలుదేరాడు। అతడు గొర్రెలు, మేకలు, ఆవులు, గాడిదలు, ఒంటెలు, బంగారం-వెండి మొదలైన అనేక దానాలు ఇచ్చి, వారి ఇష్టానుసారం భోజనం పెట్టి బ్రాహ్మణులను సంతృప్తిపరచి, వారితోనే ప్రయాణమయ్యాడు।
Verse 136
गर्गस्रोतो महातीर्थभाजगामैककुण्डली । उस गन्धर्वतीर्थसी चलकर एक कानमें कुण्डल धारण करनेवाले शत्रुदमन महाबाहु बलराम गर्गस्रोत नामक महातीर्थमें आये
గంధర్వతీర్థం నుండి ముందుకు సాగి, ఒక చెవిలో కుండలం ధరించిన శత్రుదమన మహాబాహు బలరాముడు గర్గస్రోత అనే మహాతీర్థానికి వచ్చాడు।
Verse 206
सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली । वहाँ तालचिह्वलित ध्वजावाले बलवान् बलरामने महाशंख नामक एक वृक्ष देखा
అక్కడ తాళచిహ్నధ్వజధారి బలవంతుడైన బలరాముడు ‘మహాశంఖ’ అనే ఒక వృక్షాన్ని చూశాడు; అది మహా మేరుపర్వతంలా ఎత్తుగా, శ్వేతాచలంలా ప్రకాశవంతంగా ఉండెను. దాని క్రింద ఋషుల సమూహాలు నివసించేవారు. ఆ వృక్షం సరస్వతీ తీరాననే జన్మించింది।
Verse 216
पिशाचाश्लामितबला यत्र सिद्धा: सहस्रश: । उस वृक्षके आस-पास यक्ष, विद्याधर, अमित तेजस्वी राक्षस, अनन्त बलशाली पिशाच तथा सिद्धगण सहस्रोंकी संख्यामें निवास करते थे
ఆ వృక్షం చుట్టూ యక్షులు, విద్యాధరులు, అపార తేజస్సుగల రాక్షసులు, అనంత బలముగల పిశాచులు, అలాగే సిద్ధగణాలు వేల సంఖ్యలో నివసించేవారు।
Verse 223
व्रतैश्न नियमैश्वनैव काले काले सम भुज्जते | वे सब-के-सब अन्न छोड़कर व्रत और नियमोंका पालन करते हुए समय-समयपर उस वृक्षका ही फल खाया करते थे
వారు సమస్తాన్నాన్ని విడిచి వ్రతనియమాలను ఆచరిస్తూ, తగిన సమయాలలో మితంగా భుజించేవారు; తమ తపోనియమానుసారం ఆ వృక్షఫలమే మాత్రమే ఆహారంగా స్వీకరించేవారు.
Verse 283
ततः प्रायाद् बलो राजन् दक्षिणेन सरस्वतीम् । राजन! इसी प्रकार विदप्रवृन्दको प्रचुर भोगसामग्री अर्पित करके फिर बलरामजी सरस्वतीके दक्षिण तटपर होकर यात्रा करने लगे
అనంతరం, రాజా, బలరాముడు సరస్వతీ నదికి దక్షిణ తీరమార్గంగా ప్రయాణం ప్రారంభించాడు. విధివిధానంగా సమృద్ధిగా భోగసామగ్రి సమర్పించి సత్కరించిన తరువాత, శుభంగా, నియమబద్ధంగా తన తీర్థయాత్రను కొనసాగించాడు.
Verse 416
ऋषयो बहवो राजंस्तत् सत्रमभिपेदिरे | वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! पूर्वकालके सत्ययुगकी बात है वहाँ बारह वर्षोमें पूर्ण होनेवाले एक महान् यज्ञका अनुष्ठान आरम्भ किया गया था। उस सत्रमें नैमिषारण्यनिवासी तपस्वी मुनि तथा अन्य बहुतसे ऋषि पधारे थे
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—రాజా, ఆ సత్రయజ్ఞానికి అనేక ఋషులు వచ్చి సమవేశమయ్యారు. పూర్వం సత్యయుగంలో పన్నెండు సంవత్సరాలలో పూర్తయ్యే మహాయజ్ఞం ప్రారంభించబడింది; ఆ సత్రంలో నైమిషారణ్యనివాసి తపస్వి మునులు మరియు మరెన్నో ఋషులు హాజరయ్యారు.
Frequently Asked Questions
The tension is between inner spiritual attainment and outward self-control: delight in a minor sign of power leads to cosmic disturbance, showing that siddhi without humility risks disorder and requires correction.
The upadeśa is that ascetic power is not self-justifying; it must be subordinated to discernment and reverence for a higher order, with humility serving as the safeguard against pride and fascination.
Yes. Mahādeva states that one who worships him at Saptasārasvata will find nothing difficult to obtain in this world or the next and will attain a Sarasvata realm, framing the site’s ritual efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.