Shloka 41
Saptasārasvata-tīrtha-prasaṅgaḥ | The Saptasārasvata Pilgrimage Account and the Maṅkaṇaka Narrative
जनमेजयने पूछा--यजुर्वेदके ज्ञाताओंमें श्रेष्ठ विप्रवर! मैं आपके मुँहसे यह सुनना चाहता हूँ कि सरस्वती नदी किस कारणसे पीछे लौटकर पूर्वाभिमुख बहने लगी? क्या कारण था कि वहाँ यदुनन्दन बलरामजीको भी आश्चर्य हुआ? सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती किस कारणसे और किस प्रकार पूर्वदिशाकी ओर लौटी थीं? ।। वैशम्पायन उवाच पूर्व कृतयुगे राजन् नैमिषेयास्तपस्विन: । वर्तमाने सुविपुले सत्रे द्वादशवार्षिके
Vaiśampāyana uvāca | pūrvaṁ kṛtayuge rājan naimiṣeyās tapasvinaḥ | vartamāne suvipule satre dvādaśavārṣike ||
జనమేజయుడు అన్నాడు—యజుర్వేదజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడైన విప్రవరా! సరస్వతి నది ఏ కారణంతో వెనుదిరిగి తూర్పుముఖంగా ప్రవహించసాగిందో మీ ముఖం నుండి వినదలుచున్నాను. అక్కడ యదునందనుడు బలరాముడికీ ఏ హేతువల్ల ఆశ్చర్యం కలిగింది? నదులలో శ్రేష్ఠమైన సరస్వతి ఏ కారణంతో, ఏ విధంగా తూర్పుదిశ వైపు తిరిగింది? వైశంపాయనుడు అన్నాడు—రాజా! ప్రాచీన కృతయుగంలో నైమిషారణ్య తపస్వులు పన్నెండు సంవత్సరాలు సాగిన మహత్తర సత్రయాగంలో నిమగ్నులై ఉన్నారు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the authority of ancient ascetic practice and long-form Vedic sacrifice (satra) as the setting in which sacred events are explained, implying that extraordinary occurrences in sacred geography are tied to disciplined ritual and tapas.
Vaiśampāyana begins his reply by shifting the scene to the Kṛta Yuga, describing the Naimiṣa sages conducting a grand twelve-year satra—this becomes the narrative backdrop for explaining why the Sarasvatī later turned back and flowed eastward (a point raised just before this verse).