Adhyaya 62
कुरुवंशप्रश्नः—दुःषन्तस्य राजधर्मवर्णनम् (Kuru Lineage Inquiry and the Portrait of King Duḥṣanta’s Rule)
Upa-parva: Paurava–Kuru Vaṃśa-Prasaṅga (Genealogical Account of the Pauravas and Kurus)
The chapter opens with Janamejaya requesting that the Kuru genealogy be narrated anew from its beginnings, in the presence of assembled sages. Vaiśaṃpāyana responds by positioning Duḥṣanta as a foundational Paurava ruler and then provides a concentrated description of his reign: extensive territorial protection, subjugation of hostile groups, and maintenance of social coherence. The discourse emphasizes governance outcomes—absence of varṇa-mixture as social disruption, minimal wrongdoing, and a populace oriented to dharma and artha. Public security is depicted through the absence of fear (theft, hunger, disease), and prosperity is linked to seasonal regularity (timely rains), fertility of crops, and abundance of resources. The chapter also uses comparative similes to characterize the king’s capacities (strength, radiance, steadiness, endurance), presenting an archetype of ideal kingship as an ethical and administrative equilibrium rather than a mere martial profile.
Chapter Arc: जनमेजय, वैषम्पायन से संक्षेप में कही गयी कथा से तृप्त न होकर, ‘चित्रार्था’ महाभारत-कथा को विस्तार से सुनने की उत्कंठा प्रकट करता है—क्योंकि पूर्वजों का यह महान् वृत्तान्त सुनते-सुनते भी मन नहीं भरता। → राजा प्रश्न को तीखा करता है: जिन धर्मज्ञ पाण्डवों की सर्वत्र प्रशंसा होती है, वे कैसे ‘अवध्य’ (जिनका वध न होना चाहिए) जनों का संहार करने तक पहुँचे? वह प्रत्येक स्थल पर महारथियों के कृत्यों का ‘यथावृत्त’ विवरण माँगता है। → अध्याय का शिखर कथा-घटना नहीं, ग्रन्थ-स्तुति है: महाभारत को समुद्र और मेरु के समान रत्ननिधि कहा जाता है; और निर्णायक वाक्य उभरता है—धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष के विषय में ‘जो यहाँ है, वह अन्यत्र भी है; जो यहाँ नहीं, वह कहीं नहीं’। → महाभारत-श्रवण के फल का प्रतिपादन होता है—जो इसे सुनता है, वह शरीर, वाणी और मन से किये पापों का शीघ्र परित्याग/क्षय करता है; साथ ही व्यास के तप, नित्य प्रातः-उत्थान और अद्भुत रचना-परिश्रम का स्मरण कर ग्रन्थ की प्रामाणिकता स्थापित होती है। → जनमेजय की ‘विस्तरश्रवण’ की माँग कथा को अगले अध्यायों में विस्तृत प्रवाह की ओर धकेलती है—अब वैषम्पायन को घटनाओं का क्रमशः, स्थल-स्थल पर, विस्तार से कहना है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) द्विषष्टितमो5 ध्याय: महाभारतकी महत्ता जनमेजय उवाच कथितं वै समासेन त्वया सर्व द्विजोत्तम । महाभारतमाख्यानं कुरूणां चरितं महत्
జనమేజయుడు పలికెను—ద్విజోత్తమా! కురువంశీయుల మహత్తర చరిత్రరూపమైన మహాభారతాఖ్యానమంతటిని మీరు సంక్షేపముగా వివరించితిరి.
Verse 2
कथां त्वनघ चित्रार्था कथयस्व तपोधन । विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे
నిర్దోష తపోధనా! విచిత్రార్థముగల ఆ కథను విస్తారముగా చెప్పుము; దానిని విశదంగా వినుటకు నా మనస్సులో అత్యంత కౌతూహలం కలిగినది.
Verse 3
स भवान् विस्तरेणेमां पुनराख्यातुम्हति । न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्वरितं महत्
విప్రవరా! మీరు ఈ కథను మరల విస్తారముగా చెప్పవలసినవారు. నా పూర్వజుల మహత్తర చరిత్రను వింటూనే నేను తృప్తి పొందుటలేదు.
Verse 4
न तत् कारणमल्पं वै धर्मज्ञा यत्र पाण्डवा: | अवध्यान् सर्वशो जघ्नु: प्रशस्यन्ते च मानवै:
జనమేజయుడు అన్నాడు—ఇది చిన్న కారణం కావడం అసంభవం; ధర్మజ్ఞులైన పాండవులు, ప్రజలచే ప్రశంసింపబడుతూ కూడా, యుద్ధభూమిలో అన్ని విధాల ‘అవధ్యులు’గా భావించబడిన వారినికూడా సంహరించారు.
Verse 5
किमर्थ ते नरव्याप्रा: शक्ता: सन््तो हनागस: । प्रयुज्यमानान् संक्लेशान् क्षान्तवन्तो दुरात्मनाम्
జనమేజయుడు అడిగాడు—శక్తిమంతులూ, నిరపరాధులూ అయిన ఆ నరశ్రేష్ఠ పాండవులు, దురాత్మ కౌరవులు విధించిన ఘోర కష్టాలను ఏ కారణంతో మౌనంగా సహించారు?
Verse 6
कथं नागायुतप्राणो बाहुशाली वृकोदर: । परिक्लिश्यन्नपि क्रोधं धृतवान् वै द्विजोत्तम
జనమేజయుడు అన్నాడు—ఓ ద్విజోత్తమా! పదివేల ఏనుగుల బలంతో సమానమైన ప్రాణబలం గల, మహాబాహువైన వృకోదర భీముడు కష్టాలు అనుభవిస్తూ కూడా కోపాన్ని ఎలా అదుపులో ఉంచుకున్నాడు?
Verse 7
कथं सा द्रौपदी कृष्णा क्लिश्यमाना दुरात्मभि: | शक्ता सती धार्तराष्ट्रानू नादहत् क्रोधचक्षुषा
జనమేజయుడు అన్నాడు—దురాత్ములచే బాధింపబడుతున్నప్పటికీ సమర్థురాలైన సతీ ద్రౌపది కృష్ణా, ధృతరాష్ట్ర కుమారులను తన క్రోధదృష్టితో భస్మం చేయకపోవడానికి కారణం ఏమిటి?
Verse 8
कथं व्यसनिन द्ूुते पार्थो माद्रीसुतोौ तदा । अन्वयुस्ते नरव्याप्रा बाध्यमाना दुरात्मभि:
జనమేజయుడు అడిగాడు—ఆ సమయంలో యుధిష్ఠిరుడు పాశక్రీడ వ్యసనంలో పడిపోయి, దురాత్ములచే వేధింపబడుతున్నప్పటికీ, భీమ-అర్జునులు మరియు మాద్రీసుతులు నకుల-సహదేవులు వంటి సమర్థ నరశ్రేష్ఠులు ఎందుకు ఆయనను అనుసరించి తోడుగా నిలిచారు?
Verse 9
कथं धर्मभृतां श्रेष्ठ: सुतो धर्मस्य धर्मवित् । अनर्ह: परमं क्लेशं सोढवान् स युधिषछ्िर:
జనమేజయుడు పలికెను—ధర్మాన్ని ధరించువారిలో శ్రేష్ఠుడు, ధర్మదేవుని కుమారుడు, ధర్మజ్ఞుడైన యుధిష్ఠిరుడు—అటువంటి మహా దుఃఖానికి ఏమాత్రం అర్హుడు కాకపోయినా—ఆ పరమ క్లేశాన్ని ఎలా సహించాడు?
Verse 10
कथं च बहुला: सेना: पाण्डव: कृष्णसारथि: । अस्यन्नेको5नयत् सर्वा: पितृलोक॑ धनंजय:
జనమేజయుడు పలికెను—భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు సారథిగా ఉన్న పాండుపుత్రుడు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) ఒంటరిగా బాణవర్షం కురిపించి, అపారసంఖ్యలో ఉన్న ఆ సమస్త సేనలను పితృలోకానికి (యమలోకానికి) ఎలా పంపెను?
Verse 11
एतदाचक्ष्व मे सर्व यथावृत्तं तपोधन । यद् यच्च कृतवन्तस्ते तत्र तत्र महारथा:
జనమేజయుడు పలికెను—ఓ తపోధన! జరిగినదంతా యథావృత్తంగా నాకు చెప్పుము; అలాగే ఆ మహారథులు అక్కడక్కడ, సందర్భసందర్భాలలో చేసిన కార్యములన్నిటినీ వివరించుము.
Verse 12
वैशम्पायन उवाच क्षणं कुरु महाराज विपुलोडयमनुक्रम: । पुण्याख्यानस्य वक्तव्य: कृष्णद्वैपायनेरित:
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహారాజా! ఇందుకోసం కొంత సమయం కేటాయించుము; ఎందుకంటే ఈ పుణ్యాఖ్యానము యొక్క క్రమానుగత వర్ణన ఎంతో విస్తారమైనది—కృష్ణద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) ప్రవర్తింపజేసినదే—అదంతా నేను మీకు చెప్పవలసి ఉంది.
Verse 13
महर्षे: सर्वलोकेषु पूजितस्य महात्मन: । प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्थामिततेजस:,सर्वलोकपूजित अमित तेजस्वी महामना महर्षि व्यासजीके सम्पूर्ण मतका यहाँ वर्णन करूँगा
వైశంపాయనుడు పలికెను—సర్వలోకములలో పూజింపబడే, మహాత్ముడు, అమిత తేజస్సుగల మహర్షి వ్యాసుని సంపూర్ణ మతమును (విచారమును) నేను ఇక్కడ వివరించెదను.
Verse 14
इदं शतसहस्रं हि श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् | सत्यवत्यात्मजेनेह व्याख्यातममितौजसा,असीम प्रभावशाली सत्यवतीनन्दन व्यासजीने पुण्यात्मा पाण्डवोंकी यह कथा एक लाख श्लोकोंमें कही है
వైశంపాయనుడు పలికెను—పుణ్యకర్మములతో నిండిన ఈ కథనం లక్ష శ్లోకాలతో కూడినది; ఇక్కడ సత్యవతీ పుత్రుడు, అపార తేజస్సుగల వ్యాసుడు దీనిని వివరించెను।
Verse 15
य इदं श्रावयेद् विद्वान् ये चेदं शृणुयुर्नरा: । ते ब्रह्मण: स्थानमेत्य प्राप्रुयुर्देवतुल्यताम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఈ ఆఖ్యానాన్ని పఠించి వినిపించే విద్వాంసుడూ, దీనిని వినే నరులూ బ్రహ్మలోకాన్ని చేరి దేవతలతో సమానత్వాన్ని పొందుదురు।
Verse 16
इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् | भ्राव्याणामुत्तमं चेदं॑ पुराणमृषिसंस्तुतम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఈ వృత్తాంతం వేదములతో సమ్మతమైనది; పవిత్రమూ, ఉత్తమమూ. వినదగిన గ్రంథములన్నిటిలో ఈ పురాణం—ఈ ప్రాచీన ఇతిహాసం—ఋషులచే ప్రశంసింపబడి అగ్రస్థానంలో నిలుస్తుంది।
Verse 17
अम्मिन्नर्थश्न धर्मश्ष निखिलेनोपदिश्यते । इतिहासे महापुण्ये बुद्धिश्व परिनैष्ठिकी
ఈ మహాపుణ్య ఇతిహాసంలో అర్థమూ ధర్మమూ సంపూర్ణంగా ఉపదేశింపబడినవి; దీనివలన పరినిష్ఠిత బుద్ధి—మోక్షాభిముఖంగా స్థిరపడే వివేకదృష్టి—ఉద్భవించును।
Verse 18
अक्षुद्रान् दानशीलांश्व॒ सत्यशीलाननास्तिकान् । कार्ष्ण वेदमिमं विद्वाञ्छावयित्वार्थमश्वुते
క్షుద్రతలేని, దానశీలులు, సత్యశీలులు, ఆస్తికులు అయిన జనులకు ఈ కార్ష్ణ-వేదస్వరూప మహాభారతాన్ని వినిపించే విద్వాంసుడు కోరిన ఫలాన్ని పొందును।
Verse 19
भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जह्मादसंशयम् । इतिहासमिमं श्रुत्वा पुरुषोषपि सुदारुण:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇది వినుటవలన భ్రూణహత్యవంటి పాపముకూడ నిస్సందేహంగా నశించును. ఈ పవిత్ర ఇతిహాసమును శ్రవణముచేసినచో అత్యంత క్రూరస్వభావుడైన మనుష్యుడుకూడ రాహు గ్రాసమునుండి విడిపడిన చంద్రునివలె సమస్త పాపములనుండి విముక్తుడగును.
Verse 20
मुच्यते सर्वपापेभ्यो राहुणा चन्द्रमा यथा । जयो नामेतिहासो<यं श्रोतव्यो विजिगीषुणा
రాహు గ్రాసమునుండి చంద్రుడు విడిపడినట్లే మనుష్యుడు సమస్త పాపములనుండి విముక్తుడగును. ‘జయ’ అను నామముగల ఈ ఇతిహాసము విజయమును కోరువాడు తప్పక శ్రవణము చేయవలెను.
Verse 21
महीं विजयते राजा शत्रूंश्षापि पराजयेत् । इदं पुंसवन श्रेष्ठमिदं स्वस्त्ययनं महत्
ఇది శ్రవణముచేసిన రాజు భూమిపై విజయము పొందును; శత్రువులను కూడ పరాజయము చేయును. ఇది పుత్రప్రాప్తికి శ్రేష్ఠమైన పుంసవనకర్మ; ఇది మహత్తరమైన మంగళకర ఉపాయము.
Verse 22
महिषीयुवराजाभ्यां श्रोतव्यं बहुशस्तथा । वीरं जनयते पुत्र कन्यां वा राज्यभागिनीम्
మహిషి మరియు యువరాజు—ఇద్దరూ దీనిని పునఃపునః శ్రవణము చేయవలెను. అలా శ్రద్ధతో వినుటవలన స్త్రీ వీరపుత్రుని గాని, రాజ్యభాగినిగా సింహాసనయోగ్యమైన కన్యను గాని ప్రసవించును.
Verse 23
धर्मशास्त्रमिदं पुण्यमर्थशास्त्रमिदं परम् मोक्षशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना,अमित मेधावी व्यासजीने इसे पुण्यमय धर्मशास्त्र, उत्तम अर्थशास्त्र तथा सर्वोत्तम मोक्षशास्त्र भी कहा है
అమితబుద్ధిగల వ్యాసుడు దీనిని పుణ్యమయ ధర్మశాస్త్రము, ఉత్తమ అర్థశాస్త్రము, అలాగే మోక్షశాస్త్రము అని ప్రకటించెను.
Verse 24
सम्प्रत्याचक्षते चेदं तथा श्रोष्यन्ति चापरे । पुत्रा: शुश्रूषव: सन्ति प्रेष्याश्व॒ प्रियकारिण:
ఇప్పుడు దీనిని పఠించువారు, రాబోయే కాలములో దీనిని వినువారూ—వారి ఇంట పుత్రులు సేవాపరాయణులై ఉంటారు; సేవకులు యజమానులకు ప్రీతికరమైన కార్యములు చేయుదురు.
Verse 25
शरीरेण कृतं पापं वाचा च मनसैव च । सर्व संत्यजति क्षिप्रं य इदं शृणुयात्नर:,जो मानव इस महाभारतको सुनता है, वह शरीर, वाणी और मनके द्वारा किये हुए सम्पूर्ण पापोंको त्याग देता है
ఏ మనిషి ఈ (మహాభారతం)ను శ్రవణం చేస్తాడో, అతడు శరీరముచేత, వాక్చేత, మనస్సుచేత చేసిన సమస్త పాపములను శీఘ్రముగా విడిచిపెట్టును.
Verse 26
भरतानां महज्जन्म शृण्वतामनसूयताम् । नास्ति व्याधिभयं तेषां परलोकभयं कुत:
ఇతరుల దోషములను చూడని వారు భరతవంశీయుల మహత్తర జన్మవృత్తాంతమును శ్రవణం చేస్తే, వారికి ఈ లోకములో వ్యాధిభయం లేదు; మరి పరలోకభయం ఎట్లుండును?
Verse 27
धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्य॑ं स्वर्ग्य तथैव च । कृष्णद्वैपायनेनेदं कृतं पुण्यचिकीर्षुणा
ఇది మంగళకరం, యశస్సును ప్రసాదించేది, ఆయుష్షును పెంపొందించేది, పుణ్యప్రదం, స్వర్గప్రదం. పుణ్యసాధనాభిలాషి కృష్ణద్వైపాయనుడు (వేదవ్యాసుడు) దీనిని నిర్మించాడు.
Verse 28
कीर्ति प्रथणता लोके पाण्डवानां महात्मनाम् | अन््येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम्
మహాత్ములైన పాండవుల కీర్తిని, అలాగే అపార ధన-తేజస్సు కలిగిన ఇతర క్షత్రియుల కీర్తిని లోకములో వ్యాప్తి చేయునది (ఈ గ్రంథము).
Verse 29
सर्वविद्यावदातानां लोके प्रथितकर्मणाम् | य इदं मानवो लोके पुण्यार्थे ब्राह्मणाउछुचीन्
వైశంపాయనుడు పలికెను—పుణ్యవృద్ధిని కోరుతూ, మహాత్ములైన పాండవులకును ఇతర క్షత్రియులకును చెందిన ప్రకాశవంతమైన కీర్తిని లోకమందు వ్యాపింపజేసినవాడు, సమస్త విద్యలలో నిపుణుడు, మహాకర్మలతో ప్రసిద్ధుడు, మహాధనతేజస్సులతో దీప్తుడైన శ్రీకృష్ణద్వైపాయన వేదవ్యాసుడు ఈ పరమపుణ్యమైన మహాభారతగ్రంథాన్ని రచించాడు. ఇది ధనం, యశస్సు, దీర్ఘాయువు, పుణ్యం, స్వర్గప్రాప్తిని ప్రసాదిస్తుంది. ఈ లోకమందు పుణ్యార్థంగా శుచులైన బ్రాహ్మణులకు ఈ పరమపవిత్ర గ్రంథశ్రవణం చేయించువాడు సనాతనధర్మాన్ని పొందును; మరియు కౌరవుల ప్రసిద్ధ వంశాన్ని నిత్యం కీర్తించువాడు శుద్ధుడగును.
Verse 30
श्रावयेत महापुण्यं तस्य धर्म: सनातन: । कुरूणां प्रथितं वंशं कीर्तयन् सततं शुचि:
ఈ మహాపుణ్యమైన (మహాభారత) గ్రంథాన్ని పఠింపజేసి శ్రవణం చేయించువాడు సనాతనధర్మాన్ని పొందును. మరియు కురువుల ప్రసిద్ధ వంశాన్ని నిత్యం కీర్తించువాడు శుద్ధుడగును.
Verse 31
वंशमाप्रोति विपुलं लोके पूज्यतमो भवेत् । यो<थीते भारतं पुण्यं ब्राह्मणो नियतव्रत:
నియతవ్రతుడైన బ్రాహ్మణుడు ఈ పుణ్యమైన భారతం (మహాభారతం)ను అధ్యయనం చేస్తే, అతడు విస్తారమైన వంశసంపదను పొందును; లోకమందు అత్యంత పూజ్యుడగును.
Verse 32
चतुरो वार्षिकान् मासान् सर्वपापै: प्रमुच्यते । विज्ञेय:ः स च वेदानां पारगो भारतं पठन्
సంవత్సరంలోని నాలుగు నెలలు నిరంతరం భారతం (మహాభారతం)ను పఠించువాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడగును. భారతాన్ని పఠించువాడిని వేదాల పరతీరాన్ని చేరినవాడిగా—వేదపారంగతుడిగా—తెలుసుకోవలెను.
Verse 33
देवा राजर्षयो ह्वात्र पुण्या ब्रह्मर्षयस्तथा । कीर्त्यन्ते धूतपाप्मान: कीर्त्यते केशवस्तथा
ఇందు దేవతలు, రాజర్షులు, అలాగే పాపాలను కడిగివేసిన పుణ్యాత్ములైన బ్రహ్మర్షులు కీర్తింపబడుచున్నారు; ఇదే గ్రంథమందు కేశవుడు (శ్రీకృష్ణుడు) కూడ మహిమతో కీర్తింపబడుచున్నాడు.
Verse 34
भगवांक्षापि देवेशो यत्र देवी च कीर्त्यते | अनेकजननो यत्र कार्तिकेयस्य सम्भव:
ఇందులో దేవేశ్వరుడైన భగవాన్ శివుని, దేవి పార్వతిని కూడా కీర్తించబడింది; అలాగే అనేక మాతల ద్వారా జన్మించిన కార్తికేయుని జననప్రసంగమూ వర్ణించబడింది।
Verse 35
ब्राह्मणानां गवां चैव माहात्म्य॑ यत्र कीर्त्यते । सर्वश्रुतिसमूहो5यं श्रोतव्यो धर्मबुद्धिभि:
ఇందులో బ్రాహ్మణులూ గోవులూ మహాత్మ్యమూ కీర్తించబడింది. ఈ మహాభారతం సమస్త శ్రుతుల సమాహారం; కాబట్టి ధర్మబుద్ధి గలవారు దీన్ని నిత్యం శ్రవణం చేయాలి।
Verse 36
य इदं श्रावयेद् विद्वान् ब्राह्मणानिह पर्वसु । धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्म गच्छति शाश्वतम्
పర్వదినాలలో బ్రాహ్మణులకు దీనిని శ్రవణం చేయించు పండితుడు పాపరహితుడవుతాడు; స్వర్గఫలాన్ని పొందిన తరువాత శాశ్వత బ్రహ్మను చేరుతాడు।
Verse 37
(यस्तु राजा शृूणोतीदमखिलाम श्लुते महीम् । प्रसूते गर्भिणी पुत्र॑ कन्या चाशु प्रदीयते ।।
ఈ మహాభారతాన్ని శ్రవణం చేసే రాజు సమస్త భూమండల రాజ్యభోగాన్ని అనుభవిస్తాడు. గర్భిణి స్త్రీ దీన్ని వింటే కుమారుని ప్రసవిస్తుంది; కన్య వింటే ఆమెకు త్వరగా వివాహం జరుగుతుంది. వ్యాపారుల యాత్రలు సిద్ధిస్తాయి; వీరులు యుద్ధంలో విజయాన్ని పొందుతారు. కనుక ఆస్తికులు, దోషదృష్టి లేనివారు అయిన బ్రాహ్మణులకు నిత్యం దీన్ని శ్రవణం చేయించాలి; వేదవిద్యా-వ్రతాలు పూర్తి చేసి స్నాతకులైన, విజయస్థితిలో ఉన్న క్షత్రియులకు, అలాగే క్షత్రియాశ్రయంతో స్వధర్మనిష్ఠులైన వైశ్యులకు కూడా దీన్ని శ్రవణం చేయించాలి।
Verse 38
अह्वा यदेन: क्रियते इन्द्रियर्मनसापि वा । ज्ञानादज्ञानतो वापि प्रकरोति नरश्न यत्
పగటిపూట ఇంద్రియాల ద్వారా గానీ మనసు ద్వారా గానీ జరిగే పాపమేదైనా, మనిషి తెలిసి గానీ తెలియక గానీ చేసే ఏ పాపమైనా—మహాభారతాఖ్యానాన్ని వినగానే అంతా నశిస్తుంది।
Verse 39
तन्महाभारताख्यान श्रुत्वैव प्रविलीयते । भरतानां महज्जन्म महाभारतमुच्यते
వైశంపాయనుడు పలికెను—‘మహాభారతం’ అనే ఈ మహాకథను కేవలం వినగానే పాపం కరిగిపోతుంది. ఇందులో భరతవంశీయుల మహత్తర జన్మవృత్తాంతం, వంశచరిత్ర వర్ణించబడినందున దీనిని “మహాభారతం” అంటారు.
Verse 40
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापै: प्रमुच्यते । भरतानां यतश्नायमितिहासो महाद्भुत:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఈ గ్రంథానికి సంబంధించిన ‘నిరుక్తం’ అంటే వ్యుత్పత్తిసహితమైన నిజార్థాన్ని ఎవడు తెలుసుకొనునో, వాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడగును. ఇది భరతవంశీయుల మహత్తరమైన, ఆశ్చర్యకరమైన ఇతిహాసము; అందువల్ల దీని నిరంతర పఠనం మనుష్యులను ఘోర దోషాల నుండికూడా విడిపించును.
Verse 41
महतो होनसो मर्त्यान् मोचयेदनुकीर्तित: । त्रिभिर्वर्षलब्धकाम: कृष्णद्वैपायनो मुनि:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఈ మహాకథను కీర్తించి పఠించుట వలన మానవులు మహాపాపాల నుండికూడా విముక్తులగుదురు. ముని కృష్ణద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) మూడు సంవత్సరాలలో తన సంకల్పం సిద్ధించి ఈ గ్రంథాన్ని సంపూర్ణం చేసెను.
Verse 42
नित्योत्थित: शुचि: शक्तो महाभारतमादित: । तपो नियममास्थाय कृतमेतन्महर्षिणा
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహర్షి (వ్యాసుడు) నిత్యం ఉదయమే లేచి, శుచిగా, సమర్థుడై, ఆది నుండే మహాభారత రచనను ప్రారంభించెను. తపస్సు మరియు నియమాచరణను ఆశ్రయించి ఆ మహర్షి ఈ గ్రంథాన్ని రచించెను.
Verse 43
तस्मान्नियमसंयुक्तै: श्रोतव्य॑ ब्राह्मणैरिदम् । कृष्णप्रोक्तामिमां पुण्यां भारतीमुत्तमां कथाम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—అందువల్ల నియమాచరణలో స్థిరమైన బ్రాహ్మణులు దీనిని వినవలెను—కృష్ణుడు (వ్యాసుడు) పలికిన ఈ పుణ్యప్రదమైన, అత్యుత్తమ ‘భారతీ’ కథను.
Verse 44
श्रावयिष्यन्ति ये विप्रा ये च श्रोष्यन्ति मानवा: । सर्वथा वर्तमाना वै न ते शोच्या: कृताकृतैः
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఈ ఇతిహాసాన్ని పఠింపజేసే బ్రాహ్మణులు, దీనిని శ్రవణం చేసే మనుష్యులు—వారు లోకకార్యాలలో ఏ విధంగా నిమగ్నులై ఉన్నా—‘చేసినది’ ‘చేయనిది’ అనే భావాలతో శోకించదగినవారు కారు.
Verse 45
नरेण धर्मकामेन सर्व: श्रोतव्य इत्यपि । निखिलेनेतिहासो5यं ततः सिद्धिमवाप्रुयात्
ధర్మాన్ని కోరుకునే మనిషి ఈ సమగ్ర ఇతిహాసాన్ని—ఈ సంపూర్ణ మహాభారతాన్ని—పూర్తిగా శ్రవణం చేయవలెను; సంపూర్ణంగా విన్నచో అతడు సిద్ధిని పొందును.
Verse 46
नतां स्वर्गगतिं प्राप्य तुष्टिं प्राप्रोति मानव: । यां श्रुत्वैव महापुण्यमितिहासमुपा श्वुते
ఈ మహాపుణ్యదాయక ఇతిహాసాన్ని కేవలం శ్రవణం చేయుటవలన మనిషికి కలిగే తృప్తి, స్వర్గలోకాన్ని పొందినప్పటికీ కలుగదు.
Verse 47
शृण्वज्छाद्ध: पुण्यशील: श्रावयंश्वेदमद्भुतम् । नर: फलमवाप्रोति राजसूयाश्ब॒मेधयो:,जो पुण्यात्मा मनुष्य श्रद्धापूर्वक इस अद्भुत इतिहासको सुनता और सुनाता है, वह राजसूय तथा अश्वमेध यज्ञका फल पाता है
శ్రద్ధతో, పుణ్యశీలుడై ఈ అద్భుత ఇతిహాసాన్ని వినుచూ ఇతరులకు వినిపించుచూ ఉండే మనిషి రాజసూయ, అశ్వమేధ యజ్ఞాల ఫలాన్ని పొందును.
Verse 48
यथा समुद्रो भगवान् यथा मेरुमहागिरि: | उभौ ख्यातौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते
ఎలాగైతే మహిమగల సముద్రుడు మరియు మహాగిరి మేరువు—ఇద్దరూ రత్ననిధులుగా ప్రసిద్ధులు, అలాగే భారతం కూడా రత్నసమాన కథలు, ఉపదేశాల నిధిగా చెప్పబడుతుంది.
Verse 49
इदं हि वेद: समितं पवित्रमपि चोत्तमम् | श्रव्यं श्रुतिसुखं चैव पावनं शीलवर्धनम्
ఈ మహాభారతం వేదములతో సమానంగా పవిత్రమూ ఉత్తమమూ. ఇది వినదగినదే కాక, వినుచున్నప్పుడు చెవులకు సుఖమును కలిగించునది. దీని శ్రవణముచేత అంతఃకరణము పవిత్రమగును; ఉత్తమ శీల-స్వభావము వృద్ధి చెందును.
Verse 50
य इदं भारतं राजन् वाचकाय प्रयच्छति । तेन सर्वा मही दत्ता भवेत् सागरमेखला,राजन्! जो वाचकको यह महाभारत दान करता है, उसके द्वारा समुद्रसे घिरी हुई सम्पूर्ण पृथ्वीका दान सम्पन्न हो जाता है
రాజా! ఈ మహాభారతాన్ని వాచకునికి (పఠించి వివరిచే వానికి) దానమిచ్చినవాడు, సముద్రమేఖలమైన సమస్త భూమిని దానమిచ్చినట్లే ఫలాన్ని పొందును.
Verse 51
पारिक्षितकथां दिव्यां पुण्याय विजयाय च । कथ्यमानां मया कृत्स्नां शृणु हर्षकरीमिमाम्,जनमेजय! मेरे द्वारा कही हुई इस आनन्ददायिनी दिव्य कथाको तुम पुण्य और विजयकी प्राप्तिके लिये पूर्णरूपसे सुनो
జనమేజయా! పుణ్యమూ విజయమూ పొందుటకై, నేను చెప్పుచున్న ఈ ఆనందదాయిని దివ్యమైన పారిక్షితకథను సంపూర్ణంగా వినుము.
Verse 52
त्रिभिववर्ष: सदोत्थायी कृष्णद्वैपायनो मुनि: । महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमद्धुतम्
ప్రతిదినము ప్రాతఃకాలమే లేచి, ముని కృష్ణద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) ఈ అద్భుతమైన మహాభారతాఖ్యానాన్ని రచించి, మూడు సంవత్సరాలలో పూర్తిచేశాడు.
Verse 53
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित्
భరతవృషభా! ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం విషయములలో ఇక్కడ ఉన్నది ఇతరత్ర కూడా ఉంటుంది; ఇక్కడ లేనిది ఎక్కడా ఉండదు.
Verse 62
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि महाभारतप्रशंसायां द्विषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत अंशावतरणपर्वमें महाभारतप्रशंसाविषयक बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వములోని అంసావతరణపర్వమందు మహాభారతప్రశంసావిషయకమైన అరవై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
Rather than a single dramatic dilemma, the chapter frames a governance dilemma implicitly: how a ruler balances expansion and security with restraint and justice so that social order and public welfare are preserved without generating systemic harm.
The chapter’s upadeśa is that legitimate authority is measured by outcomes aligned with dharma—fearlessness, low wrongdoing, and shared prosperity—indicating that political power is ethically accountable to social stability and welfare.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is archival and didactic, using an idealized reign as a normative benchmark for evaluating later dynastic and ethical deterioration in the epic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.