Adhyaya 7

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षटसाहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षष्ठो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा / अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः

ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణం షట్సాహస్రీ సంహిత పూర్వవిభాగంలోని షష్ఠాధ్యాయం సమాప్తం. శ్రీకూర్ముడు పలికెను—సృష్టిని ఆయన ధ్యానించగా, పూర్వ కల్పారంభములవలె, మొదట బుద్ధివివేకరహితమైన తమోమయ సర్గము ప్రాదుర్భవించింది.

Verse 2

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रश्चान्धसंज्ञितः / अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

తమస్సు, మోహము, మహామోహము, తామిస్రమనే అంధకారభ్రమము, మరియు ‘అంధస’ అనే స్థితి—ఇవి ఐదు పర్వములుగల అవిద్య, మహాత్ముడైన జీవునిలో ప్రాదుర్భవించింది.

Verse 3

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः / संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः

ఆ అభిమానబద్ధ తత్త్వము ధ్యానించుచుండగా సర్గము ఐదు విధములుగా స్థితమైంది; అయితే అది తమస్సుతో కప్పబడి, బీజరూపముగా సంకుచితమై, లోకములు ఆవరించబడి ఉండెను.

Verse 4

वर्हिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निः संज्ञ एव च / मुक्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः

వారి వృద్ధి అంతర్ముఖమైన గడ్డివలె, వారు ప్రకాశరహితులు, స్థబ్ధులు, చైతన్యరహితులవలె ఉన్నారు. వారు ‘ముఖ్యా నగాః’ (ప్రధాన స్థావరులు) అని చెప్పబడిరి; అదే ‘ముఖ్యసర్గం’ అని స్మరింపబడును.

Verse 5

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः / तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतो ऽभ्यवर्तत

ఆ సర్గము అసాధకమని (అనుపయోగమని) చూచి ప్రభువు మరొక సర్గమును సంకల్పించెను. ఆయన అభిధ్యానముచేత ‘తిర్యక్స్రోతస్’ అనే సృష్టి ప్రాదుర్భవించింది—వారి జీవప్రవాహము అడ్డంగా సాగును.

Verse 6

यस्मात् तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः / पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः

వారి గతి త్రైర్యకంగా (వంకరగా) ప్రవహించునందున వారు ‘తిర్యక్-స్రోతసులు’ అని స్మరింపబడుదురు. ఓ ద్విజులారా, పశువులు మొదలైనవారు ప్రసిద్ధులు; వారు ఉత్పథాన్ని అనుసరించువారు.

Verse 7

तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह / ऊर्ध्वस्त्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

ఆ సృష్టి కూడా సాధ్యకార్యానికి అనర్హమని తెలిసి ఆయన మరొక సృష్టిని సృజించెను. అది ‘ఊర్ధ్వ-స్రోత’ అని చెప్పబడును; అదే దేవసర్గము, సాత్త్వికప్రధానము.

Verse 8

ते सुखप्रतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः / प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद् देवसंज्ञिताः

వారు సుఖసమృద్ధులు; బాహ్యాంతరములలో అడ్డంకిలేనివారు. స్వభావముచేత అంతర్భాహ్య ప్రకాశమయులై ‘దేవులు’ అని పిలువబడుదురు.

Verse 9

ततो ऽबिधायायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुरासीत् तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः

తర్వాత ఆయన సత్యాన్ని ధ్యానించుచూ ముందుకు సాగెను; అప్పుడు అవ్యక్తమునుండి ‘అర్వాక్-స్రోత’ అనే సాధకుడు ప్రాదుర్భవించెను.

Verse 10

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः / दुः खोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिता

వారు ప్రకాశసమృద్ధులు గానీ తమస్సు స్పర్శ కలదు; రజస్సు అధికమై దుఃఖం తీవ్రం—అయినా కొంత సత్త్వముతో ‘మనుష్యులు’ అని కీర్తింపబడుదురు.

Verse 11

तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद् भगवानजः / तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत्

ఆ పూర్వసృష్టిని చూచి అజుడైన భగవాన్ మరొక విధమైన సృష్టిని సంకల్పించాడు. ఆ సృష్టిని ధ్యానించగానే ‘భూతాది’ సర్గము—ఆదితత్త్వాల ఉద్భవము—ప్రకటమైంది.

Verse 12

ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः / खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः / इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः

వారందరూ అపరిగ్రాహులు, మళ్లీ పరస్పర విభజనలో ఆనందించేవారు; అయినా భక్షణప్రవృత్తి గలవారు, శీలశాసనం లేనివారు—ఇవే ‘భూతాది’గా కీర్తించబడ్డారు. ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఇలా ఈ ఐదు సర్గములు చెప్పబడ్డాయి.

Verse 13

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः / तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः

మొదటి సర్గము ‘మహత్’ యొక్క ఉద్భవము—అది బ్రహ్మతత్త్వానికి సంబంధించినది. రెండవది తन्मాత్రల సృష్టి; అదే సంప్రదాయంగా ‘భూతసర్గ’గా స్మరించబడింది.

Verse 14

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः / इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो ऽबुद्धिपूर्वकः

మూడవ సర్గము ‘వైకారిక’మని, అలాగే ‘ఐంద్రియక’మని—ఇంద్రియాల ఉద్భవమని—స్మరించబడింది. ఇది ప్రాకృత సృష్టి; ఆలోచనాత్మక బుద్ధి వల్ల కాదు, ప్రకృతి నుంచే స్వయంగా సంభవించింది.

Verse 15

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः / तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः

నాలుగవ సర్గము ‘ముఖ్యసర్గ’మని పిలువబడుతుంది; అందులో ప్రధానంగా స్థావరులు—వృక్షాదులు వంటి అచల జీవులు—స్మరించబడతారు. ‘తిర్యక్‌స్రోతస్’ అని చెప్పబడినదే ఐదవ సర్గము—తిర్యగ్యోని, అనగా పశుయోని యొక్క సృష్టి.

Verse 16

तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः / ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

ఈ విధంగా ఊర్ధ్వస్రోతస్సులైన జీవుల్లో ఆరవ సృష్టి దేవసర్గమని స్మరించబడుతుంది. తరువాత అవాక్స్రోతస్సులలో ఏడవ సృష్టి మానవసర్గము.

Verse 17

अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः / नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे

ఎనిమిదవది ‘భౌతిక’ సర్గమని—స్థూలభూతాదుల నుండి ప్రారంభమయ్యే జీవప్రకటనమని—ప్రకీర్ణించబడింది. తొమ్మిదవది ‘కౌమార’ సర్గము. ఇవి ప్రాకృతమూ వైకృతమూ అని చెప్పబడుతాయి.

Verse 18

प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः / बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः

ఓ మునిపుంగవా! ముందున్న మూడు సర్గాలు ప్రాకృతములు; అవి బుద్ధి ముందుండకుండానే ప్రవృత్తిస్తాయి. కానీ ‘ముఖ్య’ మొదలైన సర్గాలు బుద్ధిని పూర్వగామిగా చేసుకొని ప్రవర్తిస్తాయి.

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् / सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम् / ऋभुं सनात्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः

ఆదిలో ప్రజాపతి బ్రహ్మ తన మనస్సు నుండే, తనతో సమానులైన మానసపుత్రులను ముందుగా సృష్టించాడు—సనక, సనాతన, సనందన, ఋభు, సనత్కుమారుడు.

Verse 20

पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः / ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम्

ఈ ఐదుగురు బ్రాహ్మణ యోగులు పరమ వైరాగ్యంలో స్థితులై, మనస్సు పూర్తిగా ఈశ్వరునందే ఆసక్తమై, సృష్టి కార్యంలో తమ బుద్ధిని నిలపలేదు.

Verse 21

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः / मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः

ఇలా ఆ లోకసృష్టి స్వయంగా నిరపేక్షంగా జరుగుతుండగా, ప్రజాపతి తక్షణమే పరమేష్ఠి అయిన మహామాయావి పరమేశ్వరుని మాయచేత మోహితుడయ్యాడు।

Verse 22

तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः / नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः

అప్పుడు జగన్మాయకు అధిపతి అయిన మహాముని నారాయణుడు—మహాయోగి, యోగుల చిత్తాలను ఆనందింపజేసేవాడు—తన కుమారుని బోధించి జాగృతం చేశాడు।

Verse 23

बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः / स तप्यमानो भगवान् न किञ्चित् प्रतिपद्यत

ఆయన బోధించగా విశ్వాత్ముడు పరమ తపస్సు చేశాడు; అయినా తపస్సులో ఉన్న ఆ భగవానునికి ఏదీ సిద్ధించలేదు—ప్రత్యక్ష ఫలితం కనబడలేదు।

Verse 24

ततो दीर्घेण कालेन दुखात् क्रोधो व्यजायत / क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रु बिन्दवः

తర్వాత దీర్ఘకాలానంతరం దుఃఖం నుండి కోపం పుట్టింది; కోపావేశంతో ఉన్న అతని కన్నుల నుండి కన్నీటి బిందువులు జారిపడ్డాయి।

Verse 25

भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेश्वरः / समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः

అతని భ్రూకుటి వంకరైన నుదుటి నుండి పరమేశ్వరుడు అవతరించాడు—మహాదేవుడు, శరణ్యుడు, నీలలోహితుడు (నీల-లోహిత వర్ణ రుద్రుడు)।

Verse 26

स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः / यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम्

ఆయనే ఏకైక భగవాన్ ఈశ్వరుడు, సనాతన దివ్య తేజోరాశి; జ్ఞానులు తమ స్వాత్మలో నివసించే పరమేశ్వరునిగా ఆయనను ప్రత్యక్షంగా దర్శిస్తారు।

Verse 27

ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः / ताम भगवान् ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः

పవిత్ర ఓంకారాన్ని స్మరించి, కృతాంజలిగా నమస్కరించి, ఆపై భగవాన్ బ్రహ్మా నానావిధ ప్రాణిజాతులను సృష్టించుటకు ఉపక్రమించాడు।

Verse 28

निशम्य भगवान् वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः / स्वात्मना सद्शान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः / कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान् नीललोहितान्

ఆ మాటలు విని ధర్మవాహనుడైన భగవాన్ శంకరుడు—శివుడు, తన స్వాత్మశక్తితో మనసులోనే తనతో సమానమైన రుద్రులను సృష్టించాడు: జటాధారులు, నిర్భయులు, త్రినేత్రులు, నీల-లోహిత వర్ణులు।

Verse 29

तं प्राह भगवान् ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः / सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्त्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः

అప్పుడు భగవాన్ బ్రహ్మా ఆయనతో—“జన్మమరణబద్ధమైన ప్రజలను సృష్టించు” అన్నాడు. కానీ ఈశ్వరుడు పలికాడు—“హే జగన్నాథా, మృత్యు-జరాగ్రస్తమైన సంతానాన్ని నేను సృష్టించను; నీవే ఆ అశుభ (మర్త్య) ప్రజలను సృష్టించు।”

Verse 30

निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः / स्थानाभिमानिनः सर्वान् गदतस्तान् निबोधत

అప్పుడు రుద్రుని నియంత్రించి కమలోద్భవుడు (బ్రహ్మా) తమ తమ స్థానాలతో తాదాత్మ్యపడే సమస్త అధిష్ఠాత్రి శక్తులను సృష్టించాడు; ఆయన చెప్పునది వినుడి।

Verse 31

अपो ऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा / नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च

జలం, అగ్ని, అంతరిక్షం, ద్యౌలోకం, వాయువు మరియు భూమి; నదులు, సముద్రాలు, పర్వతాలు, వృక్షాలు, లతలు మరియు ఔషధులు—ఇవన్నీ వ్యక్త సృష్టి క్రమంలోనే ఉన్నాయి।

Verse 32

लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः

లవాలు, కాష్ఠాలు, కళలు, ముహూర్తాలు; పగళ్లు మరియు రాత్రులు; అర్ధమాసాలు, మాసాలు; అలాగే అయనాలు, సంవత్సరాలు, యుగాలు మొదలైనవి—కాలానికి వరుస విభాగాలు।

Verse 33

स्थानाबिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत् पुनः / मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च

తమ తమ స్థానాలకు అధిష్ఠానంగా గర్వించే అధిదేవతలను సృష్టించిన తరువాత, ఆయన మళ్లీ సిద్ధ ప్రజాపతులను సృజించాడు—మరీచి, భృగు, అంగిరస, పులస్త్య, పులహ, క్రతు, దక్ష, అత్రి, వసిష్ఠుడు, అలాగే ధర్మం మరియు సంకల్పం కూడా।

Verse 34

प्राणाद् ब्रह्मासृजद् दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम् / शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुमेव च

ప్రాణం నుండి బ్రహ్మ దక్షుణ్ని సృష్టించాడు, కన్ను నుండి మరీచిని; దేవుడు శిరస్సు నుండి అంగిరసను, హృదయం నుండి భృగువును కూడా జన్మింపజేశాడు।

Verse 35

श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः / संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः

సర్వలోక పితామహుడు రెండు చెవుల నుండి అత్రి అనే ఋషిని, దృఢ నిశ్చయము నుండి ధర్మాన్ని, మరియు సంకల్పం నుండే సంకల్పాన్ని వ్యక్తం చేశాడు।

Verse 36

पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यनाच्च पुलहं मुनिम् / अपानात् क्रतुमव्यग्रं समानाच्च वसिष्ठकम्

ఉదానమునుండి పులస్త్యుడు జన్మించాడు; వ్యానమునుండి ముని పులహుడు. అపానమునుండి అవ్యగ్రుడైన క్రతువు, సమానమునుండి వసిష్ఠుడు ఉద్భవించాడు।

Verse 37

इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः / आस्थाय मानवं रूपं धर्मस्तैः संप्रवर्तितः

ఇలా బ్రహ్మచే సాధకులైన గృహస్థులు సృష్టింపబడ్డారు. ధర్మము మానవరూపం ధరించి, వారిద్వారా ప్రవృత్తి చెంది లోకంలో స్థాపితమైంది।

Verse 38

ततो देवासुरपितृन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् / सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्

తర్వాత దేవులు, అసురులు, పితృదేవతలు, మనుష్యులు అనే చతుర్విధ సృష్టిని వెలువరించదలచి, సృష్టికారణంగా ఆ ఆదిజలములలో తన స్వాత్మను యోగింపజేశాడు।

Verse 39

युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः

ప్రజాపతి యుక్తచిత్తుడైనప్పటికీ, అతనిలో తమోగుణం అధికమైంది. అప్పుడు అతని జఘనపు ముందుభాగం నుండి అసురులు కుమారులుగా జన్మించారు।

Verse 40

उत्ससर्जासुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः / सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात् प्रजास्तस्यांस्वपन्त्यतः

అసురులను సృష్టించి పురుషోత్తముడు ఆ దేహాన్ని విసర్జించాడు. ఆయన విసర్జించిన క్షణమే రాత్రి జన్మించింది; అది తమస్సుతో నిండినందున ప్రాణులు అందులో నిద్రిస్తారు।

Verse 41

सत्त्वमात्रत्मिकां देवस्तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः संप्रजज्ञिरे

అప్పుడు భగవానుడు సత్త్వమాత్రమయమైన మరో దివ్య తనువును ధరించాడు. ఆయన ముఖమునుండి దివ్య తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ దేవతలు ప్రాదుర్భవించారు.

Verse 42

त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद् दिनम् / तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते

ఆయన ఆ తనువును కూడా విడిచెను; దానివల్ల ‘పగలు’ సత్త్వప్రాయమై ప్రకాశమయమైంది. అందుకే ధర్మయుక్త దేవతలు ఆ (పగలు/స్థితి)ని భక్తితో ఉపాసిస్తారు.

Verse 43

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् / पितृवन्मन्यमानस्य पितरः संप्रजज्ञिरे

తర్వాత ఆయన సత్త్వమాత్రమయమైన మరో తనువును ధరించాడు. ఆయన తనను తాను తండ్రివలె భావించినప్పుడు పితృదేవతలు ప్రాదుర్భవించారు.

Verse 44

उत्ससर्ज पितृन् सृष्ट्वा ततस्तामपि विश्वसृक् / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत

పితృలను సృష్టించిన తరువాత విశ్వసృష్టికర్త ఆ తనువును కూడా విడిచెను. ఆ విసర్జిత రూపమునుండి తక్షణమే పవిత్ర ‘సంధ్యా’ జన్మించింది.

Verse 45

तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद् देवविद्विषाम् / तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी

కాబట్టి దేవతలకు ‘పగలు’ అయినది దేవద్వేషులకు ‘రాత్రి’ అవుతుంది. ఆ రెండింటి మధ్య పితృల యొక్క అత్యంత గౌరవనీయ మూర్తి ‘సంధ్యా’యే.

Verse 46

तस्माद् देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा / उपासते तदा युक्ता रात्र्यह्नोर्मध्यमां तनुम्

అందుచేత దేవాసురులందరూ, మనువులు మరియు మనుష్యులూ—సంయమంతో యుక్తులై—ఆ సమయంలో రాత్రి-పగలు మధ్యనున్న ‘మధ్యమ తను’ను ఉపాసిస్తారు।

Verse 47

रजोमात्रात्मिकां ब्रह्मा तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः

అప్పుడు బ్రహ్మ రజోగుణమాత్రమయిన మరో దేహాన్ని ధరించాడు. ఆ రూపం నుంచే రజసంతో ఆవృతులై చోదితులైన మనుష్యులు—అతని సంతానం—జన్మించారు।

Verse 48

तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः / ज्योत्स्त्रा सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या याबिधीयते

తర్వాత ప్రజాపతి ఆ దేహాన్నీ వెంటనే విడిచివేశాడు; అది జ్యోత్స్నా (ప్రకాశం)గా మారింది. ఓ విప్రులారా, ఇదే ‘ప్రాక్-సంధ్యా’ అనగా ప్రాతఃసంధ్య అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 49

ततः स भगवान् ब्रह्मा संप्राप्य द्विजपुङ्गवाः / मूर्ति तमोरजः प्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्

అప్పుడు ఆ భగవాన్ బ్రహ్మ, ఓ ద్విజపుంగవులారా, మీ సమీపానికి వచ్చి, సృష్టికార్యం సాగుటకై, తమస్-రజస్ ప్రాధాన్యమున్న ఒక మూర్తితో మళ్లీ యోగమయ్యాడు।

Verse 50

अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे / पुत्रास्तमोरजः प्राया बलिनस्ते निशाचराः

అంధకారంలో, ఆకలితో బాధపడుతున్న రాక్షసులు అతనినుండి జన్మించారు. ఆ నిశాచరులు తమోగుణప్రధానులై బలవంతమైన సంతానమయ్యారు।

Verse 51

सर्पा यक्षास्तथा बूता गन्धर्वाः संप्रजज्ञिरे / रजस्तमोभ्यामाविष्टांस्ततो ऽन्यानसृजत् प्रभुः

అప్పుడు సర్పాలు, యక్షులు, భూతాలు, గంధర్వులు జన్మించిరి. అనంతరం ప్రభువు రజస్సు-తమస్సులతో ఆవిష్టమైన ఇతర జీవులను ప్రేరేపించి సృష్టించెను.

Verse 52

वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत् / मुखतो ऽजान् ससर्जान्यान् उदराद्गाश्चनिर्ममे

కాలప్రవాహమునుండి పక్షులను సృష్టించి, తన వక్షస్థలమునుండి గొర్రెలను పుట్టించెను. ముఖమునుండి మేకలను మరియు ఇతర జీవులను సృజించి, ఉదరమునుండి గోవులను నిర్మించెను.

Verse 53

पद्भ्याञ्चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् / उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्व जातयः / औपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ఆయన పాదములనుండి గుర్రాలు, ఏనుగులు, గాడిదలు, గవయములు, మృగములు పుట్టిరి; అలాగే ఒంటెలు, ఖచ్చరములు, న్యంకు అనే హరిణము మరియు ఇతర జాతులు కూడా. ఆయన రోమములనుండి ఫలమూలధారిణి ఔషధి-వనస్పతులు జన్మించిరి.

Verse 54

गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

ప్రథమ ముఖమునుండి ఆయన గాయత్రీ ఛందస్సు, ఋక్ మంత్రం, త్రివృత్ సామ, రథంతర స్తోత్రం మరియు యజ్ఞములలో అగ్రమైన అగ్నిష్టోమాన్ని నిర్మించెను.

Verse 55

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्

దక్షిణ ముఖమునుండి ఆయన యజుః మంత్రాలు, త్రైష్టుభ ఛందస్సు, పంచదశ స్తోమం, బృహత్ సామం మరియు ఉక్థ పఠనాన్ని సృజించెను.

Verse 56

सामानि जागतं छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्

పరమేశ్వరుని పశ్చిమ ముఖమునుండి సామస్తోత్రాలు, జగతీ ఛందస్సు, పదిహేడు స్తోత్రముల ఛందస్తోమ కర్మ, అలాగే వైరూపము మరియు అతిరాత్ర సోమయాగములు ప్రదర్శితమయ్యెను।

Verse 57

एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च / अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्

పరమేశ్వరుని ఉత్తర ముఖమునుండి ఇరవై ఒకటవ అథర్వవేదము, దానితో పాటు ఆప్తోర్యామ కర్మ, అలాగే అనుష్టుభ ఛందస్సు మరియు వైరాజమును కూడా ప్రదర్శించెను।

Verse 58

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणो हि प्रजासर्गं सृजतस्तु प्रजापतेः

ప్రజాసృష్టికి ప్రవృత్తుడైన ప్రజాపతి బ్రహ్ముని అవయవముల నుండే ఉన్నత-నిమ్న భేదములతో నానావిధ భూతజాతులు జన్మించెను।

Verse 59

सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षिपितृमानुषम् / ततो ऽसृजच्च भूतानि स्थावराणि चराणि च

దేవ-ఋషి-పితృ-మానవములనే చతుర్విధ సృష్టిని సృజించిన తరువాత, ఆయన స్థావరములు మరియు జంగమములు అనే భూతజాతులను కూడా సృష్టించెను।

Verse 60

यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसः शुभाः / नरकिन्नररक्षांसि वयः पुशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

ఆయన యక్షులు, పిశాచులు, గంధర్వులు, శుభ అప్సరసలు; నరులు, కిన్నరులు, రాక్షసులు; పక్షులు, పశువులు, మృగాలు, సర్పాలు సృష్టించెను. ఈ విధంగా జగత్తు అవ్యయ-వ్యయముగా, స్థావర-జంగమముగా ద్వివిధంగా ప్రతిష్ఠితమైంది।

Verse 61

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे / तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

పూర్వసృష్టిలో ఏ ఏ కర్మాలను ఆ జీవులు స్వీకరించారో, మళ్లీ మళ్లీ సృష్టింపబడుతూ వారు అదే కర్మాలను తిరిగి ఆశ్రయిస్తారు।

Verse 62

हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते

హింసా లేదా అహింసా, మృదుత్వం లేదా క్రూరత్వం, ధర్మం లేదా అధర్మం, సత్యం లేదా అసత్యం—అంతరంగంలో ఏ భావం పెరిగిందో జీవులు దానికే మొగ్గుతారు; అందుకే అదే వారికి ఇష్టమవుతుంది।

Verse 63

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात् स्वयम्

మహాభూతాలలో, ఇంద్రియవిషయాలలో, దేహరూపాలలో ఉన్న నానాత్వమూ, అలాగే జీవుల కర్తవ్యాల విభజనమూ—ఇవన్నీ ధాత (విధాత) స్వయంగా ఏర్పరుస్తాడు।

Verse 64

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः

ఆదిలో మహేశ్వరుడు వేదశబ్దాల నుంచే జీవుల నామరూపాలను, అలాగే కర్మకాండల విస్తారాన్ని ఈ ప్రపంచంగా నిర్మించాడు।

Verse 65

आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः

ఋషులచే ప్రమాణితమై వేదాలలో దర్శితమైన నామాలను, సంతానం పుట్టిన తరువాత తగిన సమయంలో అజుడు (అజన్ముడు) ప్రభువు వారికే ప్రసాదిస్తాడు।

Verse 66

यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये / दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

ఋతువుల లక్షణాలు పరివర్తనచక్రంలో అనేక రూపాలలో దర్శనమిచ్చినా, అవే అదే ఋతుల చిహ్నాలు; అలాగే యుగాది కాలవిభాగాలలో భావస్థితులు మళ్లీ మళ్లీ పునరావృతమవుతాయి।