Shloka 42

Nine Creations (Sarga), Guṇa-Streams of Beings, and Brahmā’s Progeny in Cyclic Time

Devanagari script

त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद् दिनम् / तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते

Transliteration

tyaktā sāpi tanustena sattvaprāyamabhūd dinam / tasmādaho dharmayuktā devatāḥ samupāsate

Translation

ఆయన ఆ తనువును కూడా విడిచెను; దానివల్ల ‘పగలు’ సత్త్వప్రాయమై ప్రకాశమయమైంది. అందుకే ధర్మయుక్త దేవతలు ఆ (పగలు/స్థితి)ని భక్తితో ఉపాసిస్తారు.

Word by Word

• त्यक्ता: abandoned/left
• त्यक्ता: कर्मणि-भाव (Predicate participle)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (Past passive participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Feminine, Nominative, Singular)

• सा: she/that (body)
• सा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Nominative, Singular); सर्वनाम

• अपि: also/even
• अपि: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• तनुः: the body/form
• तनुः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तनु (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Nominative, Singular)

• तेन: by him
• तेन: करण (Karaṇa/Instrument/Agent in passive sense)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (Instrumental, Singular); सर्वनाम

• सत्त्वप्रायम्: mostly sattva
• सत्त्वप्रायम्: विशेष्य-सम्बन्ध (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: सत्त्व-प्राय (प्रातिपदिक; सत्त्व + प्राय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter Nom./Acc. Singular); विशेषणम्

• अभूत्: became
• अभूत्: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम् (3rd person singular)

• दिनम्: day
• दिनम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter Nom./Acc. Singular)

• तस्मात्: therefore/from that
• तस्मात्: हेतु/अपादान (Cause/Source)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोगः; पञ्चमी-एकवचनार्थे (ablatival: 'therefore/from that')

• अहो: daytime
• अहो: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अहन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter Nom./Acc. Singular); अत्र 'daytime' अर्थे

• धर्मयुक्ताः: endowed with dharma
• धर्मयुक्ताः: कर्ता (Karta/Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: धर्म-युक्त (प्रातिपदिक; धर्म + युक्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Masculine, Nominative, Plural); विशेषणम्

• देवताः: the deities
• देवताः: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Noun
• Root: देवता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Feminine, Nominative, Plural)

• समुपासते: worship/attend upon
• समुपासते: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: उप-आस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपदम् (3rd person plural, Ātmanepada); उपसर्गौ: सम्+उप

Speaker

Sūta (narrator) recounting the purāṇic account to the sages (Naimiṣāraṇya frame)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Devatāḥ
• Dharma
• Sattva

More Details (3 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

Indirectly: it emphasizes sattva (purity/clarity) as the conducive condition for higher realization—when conduct becomes dharma-yukta and sattva-dominant, worship and insight naturally intensify, preparing the ground for Atman-knowledge.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse points to sattva-śuddhi (purification into a sāttvika state) as a key yogic prerequisite. In Kurma Purana’s broader discipline, this aligns with ethical restraint, dharmic living, and devotional upāsanā as supports for steadiness of mind.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

Not explicitly in this line; however, the Kurma Purana’s overall synthesis treats devatā-upāsanā and dharma as a shared sacred framework, where sectarian boundaries soften in favor of purity (sattva) and righteous worship.