Adhyaya 8
Tāmasa Sarga, the Androgynous Division of Brahmā, and the Lineages of Dharma and Adharma
మునుపటి అధ్యాయ సృష్టివివరణానంతరం కూర్ముడు చెబుతాడు—బ్రహ్మ సృష్టించిన కొత్త ప్రాణులు వృద్ధి చెందకపోవడంతో బ్రహ్మకు వ్యాకులత కలిగి, నిర్ణయాత్మకమైన బుద్ధి ప్రాదుర్భవిస్తుంది. రజస్సు, సత్త్వాన్ని కప్పివేసే తామస పాలకతత్త్వాన్ని బ్రహ్మ గ్రహిస్తాడు; తరువాత సత్త్వసహిత రజస్సు తమస్సును తొలగించి, పరస్పరపూరక జంట ఉద్భవించి సంతానోత్పత్తికి ధ్రువత్వం ఏర్పడుతుంది. అధర్మం, హింస పెరిగినప్పుడు బ్రహ్మ అంధకారమయ రూపాన్ని విడిచి తేజోమయ రూపం ధరించి, పురుష-స్త్రీగా విభజించి విరాజ్/విరాట్ మరియు శతరూపను సృష్టిస్తాడు. ఆపై స్వాయంభువ మన్వంతర వంశకథ—మను-శతరూప, వారి కుమారులు ప్రియవ్రత, ఉత్తానపాద, అలాగే దక్ష-రుచి మొదలైన వివాహాల ద్వారా సృష్టి విస్తరణ. దక్షుని కుమార్తెల పేర్లు, ధర్ముని వివాహాల వల్ల గుణదేవతలు మరియు శుభసంతానం; అధర్మ వంశం నుండి హింస, అసత్యం, భయం, నరకం, మృతి, వ్యాధి, శోకం వంటి దుఃఖలక్షణమైన ఊర్ధ్వరేతస ప్రాణులు పుడతారు. చివరికి ఇది తామస సృష్టి అయినా ధర్మనియమనానికి, జగత్-సామాజిక క్రమ స్థాపనకు ఉపకరిస్తుందని చెప్పి అధ్యాయం ముగుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च / यदा चास्य प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः
ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణం షట్సాహస్త్రీ సంహిత పూర్వవిభాగంలోని ఏడవ అధ్యాయం ముగిసింది। శ్రీకూర్ముడు పలికెను—ఇలా స్థావరములు చరములు అయిన భూతములు సృష్టింపబడినవి; కాని అతని ప్రజలు సృష్టింపబడినప్పటికీ, ఆ ధీమంతుని యందు కూడా అవి విస్తరించలేదు।
Verse 2
तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाशोचत दुः खितः / ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम्
తమస్సు మాత్రముచే ఆవరితుడైన బ్రహ్మ అప్పుడు దుఃఖంతో శోకించాడు। అనంతరం అర్థం మరియు ప్రయోజనాన్ని నిశ్చయించు బుద్ధిని ఆయన సృష్టించాడు।
Verse 3
अथात्मनि समद्राक्षीत् तमोमात्रां नियामिकाम् / रजः सत्त्वं च संवृत्य वर्तमानां स्वधर्मतः
ఆపై ఆయన ఆత్మలో తమస్సు మాత్రముతో కూడిన నియామక తత్త్వాన్ని దర్శించాడు; అది రజస్సు, సత్త్వాన్ని కప్పివేసినా తన స్వధర్మముచే కార్యనిరతమై ఉంటుంది।
Verse 4
तमस्तद् व्यनुदत् पश्चात् रजः सत्त्वेन संयुतः / तत् तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत
ఆపై సత్త్వముతో సంయుక్తమైన రజస్సు ఆ తమస్సును తొలగించింది। ఆ తమస్సు ప్రతినుద్దమైయినప్పుడు నిజముగా ఒక మిథునము (యుగలము) జన్మించింది।
Verse 5
अधर्माचरणो विप्रा हिंसा चाशुभलक्षणा / स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहत भास्वराम्
హే విప్రులారా! అధర్మాచరణము మరియు అశుభలక్షణములతో కూడిన హింస ఉద్భవించినప్పుడు, బ్రహ్మా తనలోని ఆ తమోమయ దేహాన్ని విసర్జించి ప్రకాశమయమైన దివ్యరూపాన్ని ధరించాడు।
Verse 6
द्विधाकरोत् पुनर्देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् / अर्धेन नारी पुरुषो विराजमसृजत् प्रभुः
అనంతరం ప్రభువు తన దేహాన్ని మళ్లీ రెండుగా విభజించాడు—ఒక అర్ధంతో పురుషుడయ్యాడు, మరొక అర్ధంతో నారిగా అయ్యాడు; ఆ సార్వభౌమ పురుషుడు విరాజును సృష్టించాడు।
Verse 7
नारीं च शतरूपाख्यां योगिनीं ससृजे शुभाम् / सा दिवं पृथिवीं चैव महम्ना व्याप्य संस्थिता
అతడు శతరూపా అనే శుభయోగినీ స్త్రీని కూడా సృష్టించాడు; ఆమె తన మహిమతో ఆకాశమును మరియు భూమిని వ్యాపించి, అన్నిచోట్ల స్థిరంగా నిలిచింది।
Verse 8
योगैश्वर्यबलोपेता ज्ञानविज्ञानसंयुता / यो ऽभवत् पुरुषात् पुत्रो विराडव्यक्तजन्मनः
యోగైశ్వర్యమూ మహాబలమూ కలిగి, జ్ఞానము మరియు విజ్ఞానముతో సమన్వితుడై—అతడు పురుషుని నుండి జన్మించిన కుమారుడయ్యాడు: అవ్యక్తమునుండి జన్మించిన విరాట్।
Verse 9
स्वायंभुवो मनुर्देवः सो ऽभवत् पुरुषो मुनिः / सा देवी शतरूपाख्या तपः कृत्वा सुदुश्चरम्
స్వాయంభువ మనువు—దైవస్వరూపుడు—మనుష్యులలో మునిగా, ఆచరణలో నిజమైన పురుషుడిగా అయ్యాడు. మరియు శతరూపా అనే దేవి అత్యంత దుష్కరమైన తపస్సు చేసింది।
Verse 10
भर्तारं ब्रह्मणः पुत्रं मनुमेवानुपद्यत / तस्माच्च शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत
శతరూపా బ్రహ్మపుత్రుడైన మనువును భర్తగా స్వీకరించింది; అతనివలన శతరూపా ఇద్దరు కుమారులను ప్రసవించింది।
Verse 11
प्रियव्रतोत्तानपादौ कन्याद्वयमनुत्तमम् / तयोः प्रसूतिं दक्षाय मनुः कन्यां ददौ पुनः
ప్రియవ్రతుడు, ఉత్తానపాదుడు—వారికి రెండు అతి ఉత్తమ కుమార్తెలు కలిగారు; వాటిలో మనువు తన కుమార్తె ప్రసూతిని మళ్లీ దక్షునికి వివాహంగా ఇచ్చాడు।
Verse 12
प्रजापतिरथाकूतिं मानसो जगृहे रुचिः / आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् / यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्धितं जगत्
అప్పుడు మనస్పుత్రుడైన ప్రజాపతి రుచి ఆకూతిని భార్యగా స్వీకరించాడు. ఆకూతి నుండి మనస్పుత్ర రుచికి శుభమైన జంట—యజ్ఞుడు మరియు దక్షిణా—జన్మించారు; వారివలన జగత్తు పోషింపబడి వికసించింది।
Verse 13
यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे / यामा इति समाक्यता देवाः स्वायंभुवे ऽन्तरे
యజ్ఞుని భార్య దక్షిణా నుండి పన్నెండు కుమారులు జన్మించారు; స్వాయంభువ మన్వంతరంలో వారు ‘యామ’ అనే దేవతలుగా ప్రసిద్ధి చెందారు।
Verse 14
प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिं तथा / ससर्ज कन्या नामानि तासां सम्यम् निबोधत
మరియు ప్రసూతి నుండి దక్షుడు ఇరవై నాలుగు కుమార్తెలను సృష్టించాడు. ఇప్పుడు ఆ కన్యల పేర్లను సరైన క్రమంలో వినండి।
Verse 15
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा / बुद्धिर्लज्जावपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
శ్రద్ధ, లక్ష్మీ, ధృతి, తృప్తి, పుష్టి, మేధ, సత్క్రియ; అలాగే బుద్ధి, లజ్జ, సౌందర్యం, శాంతి, సిద్ధి, కీర్తి—ఇవి పదమూడు మంగళగుణాలు.
Verse 16
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः शुभाः / ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
పత్న్యర్థంగా ధర్ముడు దక్షుని శుభకన్యలను (దాక్షాయణీలను) స్వీకరించాడు; వారివలన కనిష్ఠ వంశంలో పదకొండు శిష్టులు, సులోచనలైన కుమార్తెలు జన్మించాయి.
Verse 17
ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा / संततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
ఖ్యాతి, అలాగే సతి; సంభూతి; స్మృతి; ప్రీతి; క్షమా; అలాగే సంతతి, అనసూయ; ఇంకా ఊర్జా, స్వాహా, స్వధా.
Verse 18
भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः / पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुः परमधर्मवित्
భృగు, భవ, మరీచి; అలాగే ముని అంగిరసుడు; పులస్త్య, పులహ; ఇంకా క్రతు—ఇవన్నీ పరమ ధర్మవేత్తలు.
Verse 19
अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् / ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः
అత్రి, వసిష్ఠ, వహ్ని (అగ్ని) మరియు పితృదేవతలు—యథాక్రమంగా—ఖ్యాతి మొదలైన కన్యలను గ్రహించి వివాహం చేసుకున్నారు; వారు మునుల్లో మునిశ్రేష్ఠులు.
Verse 20
श्रद्धाया आत्मजः कामो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः / धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते
శ్రద్ధ నుండి కాముడు జన్మించాడు; లక్ష్మీ సుతుడిగా దర్పుడు స్మరించబడెను. ధృతి నుండి నియముడు పుత్రుడై పుట్టెను; తుష్టి నుండి సంతోషము ఉద్భవించెనని చెప్పబడెను.
Verse 21
पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा / क्रियायाश्चाभवत् पुत्रो दण्डः समय एव च
పుష్టి నుండి లాభుడు అనే పుత్రుడు జన్మించాడు; అలాగే మేధ నుండి శ్రుత (శ్రవణజ్ఞానం) పుట్టెను. క్రియా నుండి దండుడు మరియు సమయుడు అనే ఇద్దరు పుత్రులు కలిగిరి.
Verse 22
बुद्ध्या बोधः सुतस्तद्वदप्रमादो व्यजायत / लज्जाया विनयः पुत्रो वपुषो व्यवसायकः
బుద్ధి నుండి బోధుడు అనే పుత్రుడు జన్మించాడు; అలాగే అప్రమాదము కూడా ఉద్భవించింది. లజ్జ నుండి వినయుడు పుత్రుడై పుట్టెను; వపుః (సుశరీరము) నుండి వ్యవసాయము/దృఢ ప్రయత్నము జన్మించింది.
Verse 23
क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धिरजायत / यशः कीर्तिसुतस्तद्वदित्येते धर्मसूनवः
శాంతి నుండి క్షేముడు పుత్రుడై జన్మించాడు; సుఖము మరియు సిద్ధి కూడా పుట్టెను. అలాగే కీర్తి నుండి యశస్సు పుత్రుడై జన్మించాడు—ఇవన్నీ ధర్ముని సంతానమని చెప్పబడెను.
Verse 24
कामस्य हर्षः पुत्रो ऽभूद् देवानन्दो व्यजायत / इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः
కాముని నుండి హర్షుడు అనే పుత్రుడు కలిగెను; అతనినుండి దేవానందుడు జన్మించాడు. ఈ విధంగా సుఖఫలప్రదమైన ధర్ముని సృష్టిక్రమము కీర్తించబడెను.
Verse 25
जज्ञे हिंसा त्वधर्माद् वै निकृतिं चानृतं सुतम् / निकृत्यनृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च
అధర్మమునుండే హింస జన్మించింది; ఆమె కుమారులు నికృతి మరియు అనృతము (అసత్యము). నికృతి–అనృతముల నుండీ భయము మరియు నరకము జన్మించాయి.
Verse 26
माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः / भयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्
మాయా మరియు వేదనా—ఇద్దరూ యుగలమయ్యారు. ఆపై భయమునుండి మాయా, భూతాలను అపహరించే మృత్యువును జన్మింపజేసింది.
Verse 27
वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञे ऽथ रौरवात् / मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे
రౌరవమునుండి వేదనా జన్మించింది; ఆమె కుమారుడైన దుఃఖమూ పుట్టెను. మృత్యువునుండి వ్యాధి, జరా, శోకము, తృష్ణ, క్రోధము జన్మించాయి.
Verse 28
दुः खोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः / नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
ఇవన్నీ దుఃఖాంతముగా ముగియునవని, అధర్మలక్షణములు కలవని స్మృతిలో చెప్పబడినవి. వీరికి భార్య లేదు, పుత్రుడు లేదు; వీరందరూ ఊర్ధ్వరేతసులు.
Verse 29
इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः / संक्षेपेण मया प्रोक्ता विसृष्टिर्मुनिपुङ्गवा
ఇట్లుగా ధర్మనియామకమైన తామస సర్గము జన్మించింది. ఓ మునిపుంగవా, ఈ విసృష్టిని నేను సంక్షేపముగా చెప్పితిని.
Frequently Asked Questions
It links the impasse to the dominance of tamas and resolves it through the arising of buddhi and the action of rajas conjoined with sattva, which repels tamas and produces mithuna (paired polarity), enabling propagation.
It functions as a moral-cosmological counterline: Adharma generates violence, deceit, falsehood, fear, hell, and death—mapping how suffering arises and thereby reinforcing dharma as the stabilizing principle of cosmic and social order.
Svāyambhuva Manu and Śatarūpā anchor the human-cosmic genealogy; their line connects to Priyavrata and Uttānapāda, and extends through marital alliances involving Dakṣa, Ruci, Ākūti, Yajña, and Dakṣiṇā.