Adhyaya 3

Verse 1

श्रीराजोवाच परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

రాజు నిమి అన్నాడు: ఓ మహానుభావులారా! మహా యోగులకూ మోహం కలిగించే పరమేశ్వరుడు శ్రీ విష్ణువుని మాయాశక్తిని మేము తెలుసుకోవాలని కోరుతున్నాము. దయచేసి మాకు వివరించండి।

Verse 2

नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचोहरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २ ॥

మీ వచనాల రూపంలో హరికథామృతాన్ని నేను ఆస్వాదిస్తున్నా నా దాహం తీరడం లేదు. ఎందుకంటే నేను సంసారతాపంతో దగ్ధమైన మానవుణ్ని; ఈ హరికథే ఆ తాపానికి నిజమైన ఔషధం।

Verse 3

श्रीअन्तरीक्ष उवाच एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्याद्य: स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥

శ్రీ అంతరీక్షుడు పలికెను—ఓ మహాబాహు రాజా, మహాభూతాలను ప్రవర్తింపజేసి ఆద్య సర్వభూతాత్ముడు ఉన్నత-నీచ యోనులలో జీవులను సృష్టించాడు; వారు తమ ఇష్టానుసారం భోగమో మోక్షమో సాధించునట్లు।

Verse 4

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्ट: पञ्चधातुभि: । एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥

ఇలా సృష్టింపబడిన జీవదేహాలలో పరమాత్మ పంచధాతువులతో ప్రవేశించి మనస్సు, ఇంద్రియాలను ప్రవర్తింపజేస్తాడు; ఒకడై ఉండి కూడా ఆత్మను దశరూపాలుగా విభజించినట్లు చేసి జీవుణ్ని గుణాల వైపు ఆకర్షింపజేస్తాడు।

Verse 5

गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितै: प्रभु: । मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥

పరమాత్మ ప్రేరేపించిన ఇంద్రియాలతో జీవుడు త్రిగుణమయ విషయాలను అనుభవించదలచి భోగిస్తాడు. అలా సృష్టమైన దేహాన్నే ‘నేను’ అని భావించి, అజన్మ నిత్యాత్మను దేహంలో ఆసక్తి పరచి, ప్రభువు మాయలో చిక్కుకుంటాడు।

Verse 6

कर्माणि कर्मभि: कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत् । तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥

దేహధారి జీవుడు లోతైన వాసనల ప్రేరణతో ఇంద్రియాలను కర్మలలో నిమగ్నం చేస్తాడు; ఆ కర్మఫలాలను అనుభవిస్తూ ఈ లోకంలో అనుకున్న సుఖం-దుఃఖాల మధ్య తిరుగుతూనే ఉంటాడు।

Verse 7

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहा: पुमान् । आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्न‍ुतेऽवश: ॥ ७ ॥

ఇలా కర్మగతుల్లో సాగుతూ మనిషి అనేక అమంగళాలను మోస్తాడు; తన కర్మఫలాల చేత బలవంతుడై సృష్టి ఆరంభం నుండి మహాప్రళయం వరకు పునఃపునః జననమరణాలను అనుభవిస్తాడు।

Verse 8

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । अनादिनिधन: कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥

భౌతిక తత్త్వాల ప్రళయం సమీపించినప్పుడు, అనాది-అనంతుడైన భగవాన్ కాలరూపంగా స్థూల-సూక్ష్మ గుణాత్మకమైన వ్యక్త జగత్తును ఉపసంహరించి అవ్యక్తంలో లీనం చేస్తాడు।

Verse 9

शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि । तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥

ప్రళయం సమీపించగా భూమిపై వంద సంవత్సరాలు ఘోరమైన అనావృష్టి జరుగుతుంది. ఆ సమయంలో సూర్యుని వేడి క్రమంగా పెరిగి మూడు లోకాలను తీవ్రంగా తపింపజేస్తుంది.

Verse 10

पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानल: । दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरित: ॥ १० ॥

పాతాళలోకము నుండి ప్రారంభమై, భగవాన్ సంకర్షణుని ముఖమునుండి అగ్ని ఉద్భవిస్తుంది. మహావాయువులచే నడిపింపబడి పైకి ఎగసే జ్వాలలు అన్ని దిశలలో సమస్తాన్ని దహిస్తూ విస్తరిస్తాయి.

Verse 11

संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समा: । धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥ ११ ॥

సంవర్తకమని పిలువబడే మేఘగణాలు వంద సంవత్సరాలు వర్షిస్తాయి. ఏనుగు తొండం పొడవైన ధారలవలె కురిసే వర్షజలంతో సమస్త విరాట్ జగత్తు నీటిలో మునిగిపోతుంది.

Verse 12

ततो विराजमुत्सृज्य वैराज: पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानल: ॥ १२ ॥

అప్పుడు, ఓ రాజా! విశ్వరూపాత్మ అయిన వైరాజ పురుషుడు (బ్రహ్మ) తన విరాట్ దేహాన్ని విడిచి, ఇంధనం తరిగిన అగ్నివలె, సూక్ష్మ అవ్యక్త ప్రకృతిలో ప్రవేశిస్తాడు.

Verse 13

वायुना हृतगन्धा भू: सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्‍धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥

వాయువు గంధగుణాన్ని హరించగా భూమి జలతత్త్వంగా మారుతుంది; అదే వాయువు జలంలోని రసగుణాన్ని హరించగా జలం అగ్నితత్త్వంలో లీనమవుతుంది।

Verse 14

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योति: प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते । कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ॥ १४ ॥

అంధకారం రూపగుణాన్ని హరించగా అగ్ని వాయుతత్త్వంలో ప్రలయమవుతుంది. ఆకాశ ప్రభావంతో స్పర్శగుణం కోల్పోయిన వాయువు ఆకాశంలో లీనమవుతుంది. కాలరూప పరమాత్మ గుణాన్ని హరించగా ఆకాశం తామస అహంకారంలో లీనమవుతుంది.

Verse 15

इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सह वैकारिकैर्नृप । प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥

ఓ రాజా! భౌతిక ఇంద్రియాలు మరియు బుద్ధి, అవి పుట్టిన రజోగుణ అహంకారంలో తమ తమ గుణాలతో ప్రవేశిస్తాయి; అలాగే మనస్సు దేవతలతో కూడి సత్త్వగుణ అహంకారంలో లీనమవుతుంది. ఆపై సమస్త అహంకారం తన గుణాలతో సహా మహత్తత్త్వంలో విలీనమవుతుంది.

Verse 16

एषा माया भगवत: सर्गस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभि: किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥

ఇది భగవంతుని మాయ; సృష్టి, స్థితి, ప్రళయాలకు కారణమయ్యేది. త్రిగుణమయమైన ఈ మాయను మేము వివరించాము; ఇక నీవు మరేమి వినదలచుకున్నావు?

Verse 17

श्रीराजोवाच यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभि: । तरन्त्यञ्ज: स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७ ॥

శ్రీరాజు పలికెను—ఓ మహర్షీ! ఆత్మనిగ్రహం లేనివారికి దాటలేనంత దుర్గమమైన పరమేశ్వరుని ఐశ్వర్యమయ మాయను, స్థూలబుద్ధి భౌతికవాది కూడా ఎలా సులభంగా దాటగలడో దయచేసి చెప్పండి.

Verse 18

श्रीप्रबुद्ध उवाच कर्माण्यारभमाणानां दु:खहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥

శ్రీప్రబుద్ధుడు చెప్పెను—స్త్రీ‑పురుష పాత్రలను స్వీకరించి బద్ధజీవులు కామసంబంధంలో కలసి, దుఃఖాన్ని తొలగించుటకును సుఖాన్ని పెంచుటకును నిరంతరం కర్మప్రయత్నాలు చేస్తారు; కాని ఫలితవిపర్యాసాన్ని చూడాలి—సుఖం క్షీణించి, వయస్సు పెరిగే కొద్దీ భౌతిక బాధ పెరుగుతుంది।

Verse 19

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभि: का प्रीति: साधितैश्चलै: ॥ १९ ॥

ధనం నిత్య బాధను కలిగించేది, దాన్ని సంపాదించడం దుర్లభం, ఆత్మకు అది మరణసమానం. ఆ చంచల ధనంతో పోషించబడే ఇల్లు, పిల్లలు, బంధువులు, పశువులు—వాటిలో నిజమైన తృప్తి ఏముంది? శాశ్వత సుఖం ఎలా?

Verse 20

एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥

అలాగే పరలోకంలోని స్వర్గలోకమూ కర్మఫలంతో నిర్మితమైన నశ్వరమే. అక్కడ సమానులతో పోటీ, ఉన్నతులపై అసూయ, పుణ్యం క్షీణించగానే స్వర్గవాసం నశించబోతుందనే భయం—శత్రురాజుల వేధింపులతో రాజులు నిజసుఖం పొందనట్లే।

Verse 21

तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥

కాబట్టి పరమ శ్రేయస్సును తెలుసుకోవాలనుకునే వాడు దీక్షతో సద్గురువును శరణు పొందాలి. నిజమైన గురువు—శాస్త్రవాక్యంలోను పరతత్త్వంలోను నిష్ణాతుడు, శాస్త్రసిద్ధాంతాన్ని విచారించి గ్రహించినవాడు, భగవంతుని ఆశ్రయంతో భౌతికాసక్తిని విడిచి శాంతిని పొందిన మహాత్ముడు।

Verse 22

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवत: । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदोहरि: ॥ २२ ॥

అక్కడ శిష్యుడు గురువును తన ప్రాణముగా, ఆరాధ్యదైవముగా భావించి భాగవతధర్మములు—శుద్ధ భక్తిసేవా విధానాన్ని—నేర్చుకోవాలి. కపటము లేకుండా విశ్వాసంతో అనుకూలంగా సేవచేయాలి; అప్పుడు సర్వాత్మ హరి సంతుష్టుడై, తన శుద్ధ భక్తునికి తానే తనను అర్పిస్తాడు।

Verse 23

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥

నిజమైన శిష్యుడు మనస్సును భౌతిక ఆసక్తుల నుండి విడదీయడం నేర్చుకొని, గురుదేవుని మరియు సాధు-భక్తుల సత్సంగాన్ని दृఢంగా పెంపొందించాలి. తక్కువ స్థితిలో ఉన్నవారిపై దయ, సమస్థితివారితో స్నేహం, ఉన్నత స్థితివారికి వినయంతో సేవ—ఇలా సమస్త జీవులతో యథోచితంగా వ్యవహరించాలి.

Verse 24

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयो: ॥ २४ ॥

గురుసేవ కోసం శిష్యుడు శౌచం, తపస్సు, తితిక్ష, మౌనం, వేదస్వాధ్యాయం, సరళత, బ్రహ్మచర్యం, అహింస, అలాగే ఉష్ణ-శీత, సుఖ-దుఃఖ వంటి ద్వంద్వాలలో సమత్వాన్ని నేర్చుకోవాలి.

Verse 25

सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥

ఎల్లప్పుడూ తనను నిత్య చైతన్యాత్మగా, ప్రభువును సమస్తానికి పరమ నియంతగా దర్శిస్తూ ధ్యానం చేయాలి. ధ్యానం పెరగడానికి ఏకాంతస్థలంలో నివసించి, ఇల్లు-గృహోపకరణాలపై ఉన్న మిథ్యా ఆసక్తిని విడిచిపెట్టాలి. నశ్వర దేహ అలంకారాలను త్యజించి, పారవేసిన చోట దొరికిన చీరలు లేదా చెట్టు తొక్కను వస్త్రంగా ధరించి, ఏ పరిస్థితిలోనైనా సంతృప్తిని నేర్చుకోవాలి.

Verse 26

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥

భాగవత శాస్త్రంపై దృఢ విశ్వాసం కలిగి ఉండాలి—భగవానుని మహిమలను వర్ణించే శాస్త్రాలను అనుసరించడమే జీవిత విజయమని. అదే సమయంలో ఇతర శాస్త్రాలను నిందించకూడదు. మనస్సు, వాక్కు, కర్మలను కఠినంగా నియంత్రించి, ఎల్లప్పుడూ సత్యం పలికి, మనస్సు మరియు ఇంద్రియాలను పూర్తిగా వశపరచుకోవాలి.

Verse 27

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

హరియొక్క అద్భుత లీలాకర్మలను శ్రవణం, కీర్తనం, ధ్యానం చేయాలి; ప్రత్యేకంగా భగవానుని అవతారం, కర్మలు, గుణాలు, నామాలలో లీనమవాలి. అలా ప్రేరితుడై తన దైనందిన కార్యాలన్నిటినీ ప్రభువుకు అర్పణగా చేయాలి. యజ్ఞం, దానం, తపస్సు, జపం మరియు తనకు ప్రియమైన ధర్మకార్యాలన్నిటినీ భగవంతుని తృప్తికోసం సమర్పించాలి; భార్య, పిల్లలు, ఇల్లు, ప్రాణమూ పరమపురుషుని పదపద్మాలకు అర్పించాలి.

Verse 28

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

ప్రభువైన హరి యొక్క అద్భుత దివ్యకర్మలను శ్రవణం, కీర్తనం, ధ్యానం చేయాలి. పరమపురుషోత్తముని అవతారం, లీలలు, గుణాలు, పవిత్ర నామాలలో ప్రత్యేకంగా మనస్సును లీనంచేసి, నిత్యకర్మలన్నిటినీ ఆయనకు అర్పణభావంతో చేయాలి. యజ్ఞం, దానం, తపస్సు, జపం అన్నీ కేవలం ప్రభువు సంతృప్తికోసమే; భగవద్గుణకీర్తన చేసే మంత్రాలనే జపించాలి. ఏది ప్రియమో ఆనందదాయకమో దానిని వెంటనే పరమేశ్వరునికి నివేదించాలి—భార్య, పిల్లలు, ఇల్లు, ప్రాణమూ శ్రీభగవంతుని పాదపద్మాలకు సమర్పించాలి.

Verse 29

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥

తన పరమహితాన్ని కోరుకునేవాడు, కృష్ణుని తన జీవనాధిపతిగా స్వీకరించిన మనుష్యులతో స్నేహాన్ని పెంపొందించాలి. అలాగే సమస్త జీవుల పట్ల సేవాభావాన్ని విస్తరించాలి. ప్రత్యేకంగా మానవజీవితంలో ఉన్నవారికి సహాయం చేయాలి; వారిలోనూ ధర్మాచరణ సూత్రాలను అంగీకరించినవారికి. ధార్మికులలో కూడా పరమపురుషోత్తముని శుద్ధభక్తులకు విశేషంగా సేవ చేయాలి.

Verse 30

परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यश: । मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मन: ॥ ३० ॥

భక్తులతో కలిసి పరస్పరం భగవంతుని యశస్సును కీర్తిస్తూ మాట్లాడటం అత్యంత పవిత్రం. అలా ప్రేమభరిత స్నేహం పెరుగుతుంది, పరస్పర ఆనందం తృప్తి కలుగుతుంది. ఒకరినొకరు ప్రోత్సహించుకుంటూ వారు సమస్త దుఃఖాలకు కారణమైన ఇంద్రియభోగాసక్తిని విడిచిపెడతారు.

Verse 31

स्मरन्त: स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१ ॥

భక్తులు పరస్పరం భగవంతుని మహిమలను నిరంతరం చర్చిస్తారు. అలా వారు ఎల్లప్పుడూ ప్రభువును స్మరిస్తూ, ఒకరినొకరు ఆయన గుణలీలలను గుర్తుచేస్తుంటారు. భక్తియోగ నియమాలపై పుట్టిన భక్తితో వారు అశుభసమూహాన్ని హరించే హరిని ప్రసన్నం చేస్తారు. అన్ని అడ్డంకులు తొలగి శుద్ధ ప్రేమ జాగృతమై, ఈ లోకంలోనే వారి దేహంలో రోమాంచం వంటి పరమానంద లక్షణాలు వ్యక్తమవుతాయి.

Verse 32

क्व‍‍चिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्व‍‍चि- द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिका: । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवृता: ॥ ३२ ॥

ప్రేమను పొందిన భక్తులు కొన్నిసార్లు అచ్యుతుని చింతనలో లీనమై గట్టిగా ఏడుస్తారు. కొన్నిసార్లు నవ్వుతారు, పరమానందంతో ఉల్లాసపడతారు, ప్రభువుతో అలౌకికంగా మాట్లాడుతారు. కొన్నిసార్లు నర్తిస్తారు, పాడుతారు; మరికొన్నిసార్లు అజన్ముడైన పరమేశ్వరుని లీలలను అనుసరించి నటనగా ప్రదర్శిస్తారు. అలాగే కొన్నిసార్లు ఆయన సాక్షాత్కారాన్ని పొందిన తరువాత, విరక్తులై, శాంతంగా మౌనంగా ఉంటారు.

Verse 33

इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥

ఇలా భాగవత ధర్మాలను నేర్చుకొని భక్తితో ఆచరించిన భక్తుడు భగవత్‌ప్రేమ స్థితికి చేరుతాడు. నారాయణునిపై సంపూర్ణ భక్తిశరణాగతితో అతడు దాటలేనంత కఠినమైన మాయను కూడా సులభంగా దాటుతాడు.

Verse 34

श्रीराजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमा: ॥ ३४ ॥

శ్రీరాజు (నిమి) అన్నాడు—నారాయణ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడైన పరబ్రహ్ముడు, సమస్తుల పరమాత్మ అయిన ఆయన యొక్క పరమ స్థితి/నిష్ఠను మాకు వివరించండి. మీరు బ్రహ్మతత్త్వంలో అత్యంత నిపుణులు కనుక చెప్పవలసినవారు మీరే.

Verse 35

श्रीपिप्पलायन उवाच स्थित्युद्भ‍वप्रलयहेतुरहेतुरस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥

శ్రీ పిప్పలాయనుడు అన్నాడు—పరమ పురుషుడు ఈ జగత్తు సృష్టి, స్థితి, ప్రళయాలకు కారణం; కానీ ఆయనకు ముందుగా కారణం లేదు. ఆయన జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి స్థితుల్లోనూ ఉన్నాడు, వాటికి అతీతుడుగానూ ఉన్నాడు. పరమాత్మగా ప్రతి దేహంలో ప్రవేశించి దేహం, ఇంద్రియాలు, ప్రాణాలు, మనస్సును చైతన్యపరచేవాడిని—ఓ నరేంద్రా, ఆయనే పరమ భగవంతుడని తెలుసుకో.

Verse 36

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिष: स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूल- मर्थोक्तमाह यद‍ृते न निषेधसिद्धि: ॥ ३६ ॥

ఆ పరమ సత్యాన్ని మనస్సు గానీ, వాక్కు గానీ, చూపు గానీ, బుద్ధి గానీ, ప్రాణం లేదా ఇంద్రియాలు గానీ చేరలేవు; చిన్న చినుగులు తమ మూల అగ్నిని తాకలేనట్లే. వేదవాక్యమూ ఆయనను పదాలతో సంపూర్ణంగా వర్ణించలేడు, ఎందుకంటే వేదమే ఆయన వాక్కుకు అతీతుడని నిరాకరిస్తుంది. అయినా పరోక్ష సూచన ద్వారా వైదిక శబ్దం ఆ పరమ సత్యానికి ప్రమాణమవుతుంది; ఆయన లేకుండా వేదాల విధి-నిషేధాలకు పరమార్థం నిలబడదు.

Verse 37

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयो: परं यत् ॥ ३७ ॥

ఆదిలో ఒకటైన బ్రహ్మమే సత్త్వం, రజసం, తమసం అనే మూడు గుణాలుగా తెలిసింది. అదే తన శక్తిని విస్తరించి సూత్రం, మహత్, అహంకారం రూపాలలో వ్యక్తమై బద్ధజీవుని ఆవరణస్థితికి ఆధారమవుతుంది. జ్ఞానం, క్రియ, విషయం, ఫలం అనే రూపాలలో దాని బహుశక్తి ప్రకాశిస్తుంది: జ్ఞానమూర్తులైన దేవతలు, ఇంద్రియాలు, వాటి విషయాలు, అలాగే కర్మఫలమైన సుఖదుఃఖాలు. ఈ విధంగా జగత్తు సూక్ష్మ కారణంగా మరియు స్థూల కార్యంగా ప్రత్యక్షమవుతుంది; అయినా బ్రహ్మ వాటి మూలమై ఉండి కూడా వాటికి అతీతమైన పరిపూర్ణ పరమసత్యం.

Verse 38

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥

బ్రహ్మస్వరూపమైన ఆత్మకు జననం లేదు, మరణం లేదు; అది పెరగదు, క్షీణించదు. దేహంలోని బాల్యం, యౌవనం, జరా, మరణం అన్నిటికీ అది సాక్షి-జ్ఞాత. అది సర్వత్ర సర్వకాలములలో శుద్ధ చైతన్యమాత్రము, అవినాశి. ఒకే ప్రాణవాయువు ఇంద్రియసంబంధముతో అనేకంగా కనిపించునట్లు, ఒకే ఆత్మ దేహసంబంధముతో అనేక ఉపాధులుగా కనిపిస్తుంది.

Verse 39

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्न: ॥ ३९ ॥

అండజ, జరాయుజ, ఉద్భిజ్జ, స్వేదజ—ఈ అన్ని యోనులలో ప్రాణము జీవునితో పాటు అక్కడక్కడికి అనుసరిస్తుంది. ప్రాణము అవికారమే; దేహాంతరగమనములోనూ మారదు. అలాగే ఆత్మ కూడా నిత్యంగా ఒకటే. ఇది అనుభవసిద్ధం—గాఢనిద్రలో ఇంద్రియాలు, మనస్సు, అహంకారం నిద్రావస్థలో లీనమవుతాయి; అయినా మేల్కొన్నప్పుడు ‘నేను సుఖంగా నిద్రపోయాను’ అని జ్ఞాపకం వస్తుంది, ఎందుకంటే కూటస్థ ఆత్మ అంతరంలో నిలిచియుంటుంది.

Verse 40

यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या चेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं साक्षाद् यथामलद‍ृशो: सवितृप्रकाश: ॥ ४० ॥

ఎవరైనా గంభీరంగా పద్మనాభుడు శ్రీకృష్ణుని కమలపాదాలను జీవన లక్ష్యముగా హృదయంలో స్థిరపరచి మహాభక్తితో సేవచేస్తే, గుణకర్మజన్యమైన చిత్తమలాలు—అనేక అపవిత్ర కోరికలు—త్వరగా నశిస్తాయి. హృదయం విశుద్ధమైనప్పుడు పరమాత్మను మరియు స్వాత్మతత్త్వాన్ని ప్రత్యక్షంగా గ్రహించగలడు; ఆరోగ్యమైన దృష్టి సూర్యప్రకాశాన్ని నేరుగా అనుభవించునట్లు.

Verse 41

श्रीराजोवाच कर्मयोगं वदत न: पुरुषो येन संस्कृत: । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ ४१ ॥

శ్రీరాజు పలికెను—ఓ మహర్షులారా, మనిషిని శుద్ధి చేసి సంస్కృతుడిగా చేయు కర్మయోగమును మాకు చెప్పండి. ఈ యోగముచేత అతడు ఈ జీవితములోనే త్వరగా కర్మబంధములను తొలగించి పరమ నైష్కర్మ్యాన్ని పొందుతూ శుద్ధమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితిని అనుభవిస్తాడు.

Verse 42

एवं प्रश्न‍मृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मण: पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२ ॥

ఇలాంటి ప్రశ్నను నేను పూర్వం నా తండ్రి మహారాజు ఇక్ష్వాకుని సమక్షంలో బ్రహ్మదేవుని నలుగురు కుమార మహర్షులను అడిగాను. కానీ వారు నా ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పలేదు. దయచేసి వారు మౌనం వహించిన కారణమేమిటో వివరించండి.

Verse 43

श्रीआविर्होत्र उवाच कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिक: । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय: ॥ ४३ ॥

శ్రీ ఆవిర్హోత్రుడు పలికెను—కర్మ, అకర్మ, వికర్మ అనే విషయాలు వేదప్రామాణ్య అధ్యయనంతోనే గ్రహించగలము; లోకిక తర్కంతో ఇవి తెలియవు. వేదం భగవంతుని శబ్దావతారమే కనుక వేదజ్ఞానం పరిపూర్ణం; వేదాధికారాన్ని విస్మరించినప్పుడు మహాపండితులకైనా కర్మతత్త్వం గందరగోళమవుతుంది.

Verse 44

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥

ఈ వేదం పరోక్షంగా ఉపదేశిస్తుంది; ఎందుకంటే ఇది బాలబుద్ధి గలవారిని శాసించుటకై. కర్మబంధనమునుండి మోక్షం కలుగుటకే వేదం ముందుగా ఫలాపేక్ష కర్మాలను విధిస్తుంది—తండ్రి మందు తాగించేందుకు పిల్లవాడికి మిఠాయి వాగ్దానం చేయునట్లు.

Verse 45

नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रिय: । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स: ॥ ४५ ॥

అజ్ఞుడై ఇంద్రియజయము లేనివాడు వేదోక్త విధిని ఆచరించకపోతే, అతడు తప్పక వికర్మమూ అధర్మమూ చేయుటకు దిగుతాడు; అందువల్ల అతనికి ‘మరణంపై మరణం’—పునఃపునః జననమరణం—లభిస్తుంది.

Verse 46

वेदोक्तमेव कुर्वाणो नि:सङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुति: ॥ ४६ ॥

వేదోక్త నియతకర్మలను ఆసక్తి లేకుండా చేసి, వాటి ఫలాన్ని ఈశ్వరునికి అర్పిస్తే, మనకు నైష్కర్మ్యసిద్ధి—కర్మబంధన విముక్తి—లభిస్తుంది. శాస్త్రాలలో చెప్పబడే ఫలశ్రుతి కేవలం రుచిని ప్రేరేపించుటకే; అదే వేదజ్ఞాన పరమలక్ష్యం కాదు.

Verse 47

य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षु: परात्मन: । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥

పరాత్మను బంధించే హృదయగ్రంథి—అహంకార బంధాన్ని—త్వరగా ఛేదించదలచినవాడు, తంత్రాది వైదిక గ్రంథాలలో చెప్పిన నియమవిధానాలతో కేశవ దేవుని విధిగా ఉపాసించాలి.

Verse 48

लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागम: । महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मन: ॥ ४८ ॥

ఆచార్యుని కృపను పొందీ, ఆయన చూపిన శాస్త్రవిధిని తెలుసుకొని, భక్తుడు తనకు అత్యంత ప్రియమైన రూపంలో పరమపురుషుడైన భగవంతుని ఆరాధించాలి।

Verse 49

शुचि: सम्मुखमासीन: प्राणसंयमनादिभि: । पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम् ॥ ४९ ॥

శుచిగా ఉండి, దేవమూర్తి ఎదుట కూర్చొని, ప్రాణాయామాది విధానాలతో దేహాన్ని శుద్ధి చేసి, రక్షార్థం తిలకాన్ని ధరించి శ్రీహరిని ఆరాధించాలి।

Verse 50

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

అర్చనకు లభ్యమైన ఉపచారాలను సమకూర్చి, ద్రవ్యాలు, స్థలం, మనస్సు మరియు దేవమూర్తిని సిద్ధం చేసి; ఆసనంపై జలాన్ని చల్లి శుద్ధి చేసి, పాద్యాది సామగ్రిని సిద్ధం చేయాలి। తరువాత దేవతను యథాస్థానంలో స్థాపించి, మనస్సును ఏకాగ్రం చేసి, హృదయాది భాగాలలో న్యాసం/తిలకం చేసి, మూలమంత్రంతో ఆరాధించాలి।

Verse 51

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

అర్చనకు లభ్యమైన ఉపచారాలను సమకూర్చి, ద్రవ్యాలు, స్థలం, మనస్సు మరియు దేవమూర్తిని సిద్ధం చేసి; ఆసనంపై జలాన్ని చల్లి శుద్ధి చేసి, పాద్యాది సామగ్రిని సిద్ధం చేయాలి। తరువాత దేవతను యథాస్థానంలో స్థాపించి, మనస్సును ఏకాగ్రం చేసి, హృదయాది భాగాలలో న్యాసం/తిలకం చేసి, మూలమంత్రంతో ఆరాధించాలి।

Verse 52

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

ప్రభువు యొక్క ఆ ఆ మూర్తిని, ఆయన అంగోపాంగాలు, ఆయుధాలు (సుదర్శన చక్రం మొదలైనవి) మరియు పార్షదులతో సహా, వాటి వాటి మంత్రాలతో పూజించాలి; పాద్య, అర్ఘ్య, ఆచమనీయం, స్నానం, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, గంధం, మాలలు, అక్షతలు, పుష్పహారాలు, ధూపం, దీపం, నైవేద్యం మొదలైనవి సమర్పించాలి। ఈ విధంగా నియమానుసారం సంపూర్ణ పూజ చేసి, స్తోత్రాలతో స్తుతించి, శ్రీహరికి నమస్కరించాలి।

Verse 53

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

భగవాన్ హరి యొక్క మూర్తిని ఆయన అంగోపాంగాలు, ఆయుధాలు మరియు పార్షదులతో కూడి, ప్రతి అంశానికి తగిన మంత్రంతో పూజించాలి. పాద్యము, అర్ఘ్యము, ఆచమనీయం, స్నానము, వస్త్రములు, ఆభరణాలు, గంధము, మాలలు, అక్షతలు, పుష్పహారాలు, ధూపదీపాదులు సమర్పించి విధివిధానంగా సంపూర్ణ పూజ చేసి స్తోత్రాలతో స్తుతించి దండవత్ నమస్కరించాలి.

Verse 54

आत्मानम् तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरे: । शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५४ ॥

తన్ను తాను ప్రభువుకు తాదాత్మ్యమైన నిత్య సేవకుడిగా ధ్యానిస్తూ హరి మూర్తిని సంపూర్ణంగా పూజించాలి; ఆ దేవత హృదయంలోనూ స్థితుడని స్మరించాలి. తరువాత పుష్పమాలలు మొదలైన శేషాన్ని శిరస్సుపై ధరించి, గౌరవంతో దేవతను తన స్వస్థానంలో ప్రతిష్ఠించి పూజను ముగించాలి.

Verse 55

एवमग्‍न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च य: । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि स: ॥ ५५ ॥

ఈ విధంగా అగ్ని, సూర్యుడు, జలం మొదలైన వాటిలో, ఇంటికి వచ్చిన అతిథి హృదయంలో, అలాగే తన హృదయంలోనూ సర్వవ్యాపి ఈశ్వరుణ్ని గుర్తించి పూజించే వాడు అతి త్వరలోనే ముక్తిని పొందుతాడు.