Sukta 4

Mantra 1

ऋषभः १८ उपरिष्टाद्बृहती, २१ आस्तारपङ्क्तिः। सा॒ह॒स्रस्त्वे॒ष ऋ॑ष॒भः पय॑स्वा॒न् विश्वा॑ रू॒पाणि॑ व॒क्षणा॑सु॒ बिभ्र॑त्। भ॒द्रं दा॒त्रे यज॑मानाय॒ शीक्ष॑न् बार्हस्प॒त्य उ॒स्रिय॒स्तन्तु॒माता॑न्

సహస్రగుణ ఉగ్రమైన ఈ ఋషభుడు, పయస్సుతో సమృద్ధుడు; తన ప్రక్కలలో బలానికి సంబంధించిన అన్ని రూపాలను ధరించి—దాతకూ యజమానికీ మంగళకరమైన ‘భద్ర’ాన్ని బోధిస్తాడు; బృహస్పతి స్వకీయుడు, మాతృగోవుల మధ్య వంశ-తంతువును ధరించువాడు.

Mantra 2

अ॒पां यो अग्ने॑ प्रति॒मा ब॒भूव॑ प्र॒भूः सर्व॑स्मै पृथि॒वीव॑ दे॒वी। पि॒ता व॒त्सानां॒ पति॑र॒घ्न्यानां॑ साह॒स्रे पोषे॒ अपि॑ नः कृणोतु

హే అగ్నీ! అపాం (జలతత్త్వం) యొక్క ప్రతిమగా అయినవాడు—సర్వులకు ప్రభువు, దేవీ పృథివిలా—దూడల తండ్రి, అఘ్న్యా (అవధ్య) గోవుల అధిపతి. సహస్రగుణ పోషణ-సమృద్ధిలో అది మాపై కలుగజేసి, మమ్మల్ని భాగస్వాముల్ని చేయుగాక.

Mantra 3

पुमा॑न॒न्तर्वा॒न्त्स्थवि॑रः॒ पय॑स्वा॒न् वसोः॒ कब॑न्धमृष॒भो बि॑भर्ति । तमिन्द्रा॑य प॒थिभि॑र्देव॒यानै॑र्हु॒तम॒ग्निर्व॑हतु जा॒तवे॑दाः

పుమాన్—అంతర్వాన్, స్థవిరుడు, పయస్వాన్—ఆ ఋషభుడు వసోః (ధనం) యొక్క కబంధం/ధడను ధరిస్తాడు. ఇంద్రునికి హుతమైన ఆ అర్పణను దేవయాన మార్గాల ద్వారా జాతవేదాః అగ్ని వహించుగాక.

Mantra 4

पि॒ता व॒त्सानां॒ पति॑र॒घ्न्याना॒मथो॑ पि॒ता म॑ह॒तां गर्ग॑राणाम्। व॒त्सो ज॒रायु॑ प्रति॒धुक् पी॒यूष॑ आ॒मिक्षा॑ घृ॒तं तद् व॑स्य॒ रेतः॑

అతడు దూడల తండ్రి, అఘ్న్యా (అవధ్య) గోవుల అధిపతి—అలాగే మహత్తర గర్గర (గర్గరా) లకు కూడా తండ్రి. దూడ, జరాయు (అపరా), ప్రతిధుక్ (పాలు ఇచ్చేది), పీయూష (ఖీస్/మొదటి పాలు), ఆమిక్షా (గడ్డకట్టిన/పెరుగు-సదృశ పాలు), ఘృతం—ఇదే అతని రేతస్ (బీజ-తత్త్వం).

Mantra 5

दे॒वानां॑ भा॒ग उ॑पना॒ह ए॒षो॒३पां रस॒ ओष॑धीनां घृ॒तस्य॑ । सोम॑स्य भ॒क्षम॑वृणीत श॒क्रो बृ॒हन्नद्रि॑रभव॒द् यच्छरी॑रम्

ఇది దేవతల నియత భాగం—ఇది ఉపనాహ (కట్టడం/బంధనం); ఇది జలాల రసం, ఓషధుల రసం, ఘృతం యొక్క రసం. శక్రుడు (ఇంద్రుడు) సోమ యొక్క భక్ష్య-భాగాన్ని తనకై ఎంచుకున్నాడు; అది శరీరమై యున్నప్పుడు ఆ శిల మహత్తరమైంది.

Mantra 6

सोमे॑न पू॒र्णं क॒लशं॑ बिभर्षि॒ त्वष्टा॑ रु॒पाणां॑ जनि॒ता प॑शू॒नाम्। शि॒वास्ते॑ सन्तु प्रज॒न्वऽ इ॒ह या इ॒मा न्य॑स्मभ्यं॑ स्वधिते यच्छ॒ या अ॒मूः

సోమంతో నిండిన కలశాన్ని నీవు ధరిస్తావు. త్వష్టా—రూపాల జనకుడు, పశువుల జనకుడును. ఇక్కడ నీ ప్రజనన-శక్తులు శివమయంగా ఉండుగాక—ఇక్కడ ఉన్న ఇవి; మరియు హే స్వధితి (సుతీక్ష్ణధార/సుగారిత), అటువైపు ఉన్న అవి కూడా మాకు ప్రసాదించు.

Mantra 7

आज्यं बिभर्ति घृ॒तम॑स्य॒ रेतः॑ साह॒स्रः पोष॒स्तमु॑ य॒ज्ञमा॑हुः । इन्द्र॑स्य रू॒पमृ॑ष॒भो वसा॑नः॒ सो अ॒स्मान् दे॑वाः शि॒व ऐतु॑ द॒त्तः

ఆజ్యం ఘృతాన్ని తన రేతస్ (బీజం)గా ధరిస్తుంది; సహస్రగుణ పోషణం—అదే నిజంగా యజ్ఞమని అంటారు. ఇంద్రుని రూపం ధరించి, వృషభంలా, అతడు—దత్తుడై—హే దేవులారా, శివమయుడై మా వద్దకు రాగాక.

Mantra 8

इन्द्र॒स्यौजो॒ वरु॑णस्य बा॒हू अ॒श्विनो॒रंसौ॑ म॒रुता॑मि॒यं क॒कुत्। बृह॒स्पतिं॒ संभृ॑तमे॒तमा॑हु॒र्ये धीरा॑सः क॒वयो॒ ये म॑नी॒षिणः॑

ఇంద్రుని ఓజస్సు, వరుణుని బాహువులు, అశ్వినుల భుజాలు—ఇదే మరుతుల కకుత్ (శిఖరం/ఉన్నత భాగం). దీనినే సుసంఘటితమైన ‘బృహస్పతి’ అని అంటారు—ధీరులు, కవులు, మనీషులు (వివేకులు) అయిన వారు.

Mantra 9

दैवी॒र्विशः॒ पय॑स्वा॒ना त॑नोषि॒ त्वामिन्द्रं॒ त्वां सर॑स्वन्तमाहुः । स॒हस्रं॒ स एक॑मुखा ददाति॒ यो ब्रा॑ह्म॒ण ऋ॑ष॒भमा॑जु॒होति॑

పాలసమృద్ధమైన దైవీ విశః (గోత్రసమూహాలు) నీవు విస్తరింపజేస్తావు; నిన్నే వారు ఇంద్రుడని, నిన్నే సరస్వంతుడని అంటారు. యజ్ఞంలో బ్రాహ్మణుడు ఋషభం (వృషభం)ను ఆజుహోతి (ఆహుతి) చేయువాడు—అతడు ఒకే ముఖం నుండి సహస్రం (వెయ్యి) దానం ఇస్తాడు.

Mantra 10

बृह॒स्पतिः॑ सवि॒ता ते॒ वयो॑ दधौ॒ त्वष्टु॑र्वा॒योः पर्या॒त्मा त॒ आभृ॑तः । अ॒न्तरि॑क्षे॒ मन॑सा त्वा जुहोमि ब॒र्हिष्टे॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे स्ता॑म्

బృహస్పతి మరియు సవితా నీ కోసం నీ ప్రాణబలం (వయస్) ను స్థాపించారు; త్వష్టృ మరియు వాయువు యొక్క సర్వవ్యాపి ఆత్మ-తత్త్వం (పర్యాత్మా) నీ కోసం ఇక్కడికి తెచ్చబడింది. అంతరిక్షంలో, మనసుతో నేను నీకు ఆహుతి సమర్పిస్తున్నాను; బర్హిష్ (పవిత్ర కుశ) పై ద్యావా-పృథివీ—ఇద్దరూ—దృఢంగా నిలిచి ఉండుగాక.

Mantra 11

य इन्द्र॑ इव दे॒वेषु॒ गोष्वेति॑ वि॒वाव॑दत्। तस्य॑ ऋष॒भस्याङ्गा॑नि ब्र॒ह्मा सं स्तौ॑तु भ॒द्रया॑

దేవులలో ఇంద్రునివలె, గోవుల మధ్య సంచరిస్తూ గట్టిగా గర్జించువాడు—ఆ వృషభుని అంగాంగాలను బ్రాహ్మణుడు మంగళవాక్యంతో సంపూర్ణంగా స్తుతించుగాక.

Mantra 12

पा॒र्श्वे आ॑स्ता॒मनु॑मत्या॒ भग॑स्यास्तामनू॒वृजौ॑ । अ॒ष्ठी॒वन्ता॑वब्रवीन्मि॒त्रो ममै॒तौ केव॑ला॒विति॑

పార్శ్వాలలో అనుమతి స్థాపించబడింది; భగునివి ఆ రెండు సమీప భాగాలు—అస్థులతో దృఢమైనవి. మిత్రుడు పలికెను: ‘ఈ రెండూ కేవలం నావే.’

Mantra 13

भ॒सदा॑सीदादि॒त्यानां॒ श्रोणी॑ आस्तां॒ बृह॒स्पतेः॑ । पुच्छं॒ वात॑स्य दे॒वस्य॒ तेन॑ धूनो॒त्योष॑धीः

పృష్ఠభాగం (రంపం) ఆదిత్యులది; శ్రోణులు బృహస్పతికి చెందినవిగా స్థాపించబడ్డాయి. తోక దేవుడు వాయువునది; దానితో అతడు ఓషధులను (ఔషధి మొక్కలను) ఊపి దూరదూరాలకు వ్యాపింపజేస్తాడు.

Mantra 14

गुदा॑ आसन्त्सिनीवा॒ल्याः सू॒र्याया॒स्त्वच॑मब्रुवन्। उ॒त्था॒तुर॑ब्रुवन् प॒द ऋ॑ष॒भं यदक॑ल्पयन्

గుద భాగాలు, వారు చెప్పినట్లు, సినీవాలీకి చెందినవి; చర్మం, వారు చెప్పినట్లు, సూర్యాయాది. మరియు వారు వృషభాన్ని యథావిధిగా నిర్మించినప్పుడు, ‘ఉత్థాతృ’ యొక్క పాదాలనూ వారు ప్రస్తావించారు.

Mantra 15

क्रो॒ड आ॑सीज्जामिशं॒सस्य॒ सोम॑स्य क॒लशो॑ धृ॒तः । दे॒वाः सं॒गत्य॒ यत् सर्व॑ ऋष॒भं व्यक॑ल्पयन्

ఒక ఒడిలో/అంకంలో స్థానం ఉండెను; జామి-శంస (స్వయంస్తుతి చేసే బంధువు) సోముని కోసం కలశం దృఢంగా పట్టబడింది. సమస్త దేవతలు ఏకమై, ఏకమనసుతో, ఆ ఋషభం (వృషభం)ను వెలికి తెచ్చి, విధివిధానంగా క్రమబద్ధం చేశారు.

Mantra 16

ते कुष्ठि॑काः स॒रमा॑यै कू॒र्मेभ्यो॑ अदधुः श॒फान्। ऊब॑ध्यमस्य की॒टेभ्यः॑ श्वव॒र्तेभ्यो॑ अधारयन्

ఆ కుష్ఠ-జనులు (కుష్ఠికాః) కూర్మాల (తాబేళ్ల) నుండి తీసుకున్న ఖురాలను (శఫాన్) సరమాకు ఇచ్చారు. అలాగే కీటాల నుండి, కుక్కలతో సంచరించే/కుక్కలకు సంబంధించిన (శ్వవర్తేభ్యః) జీవుల నుండి, ఊబధ్య (ūbadhya) యొక్క వినాశక విషం/దోషాన్ని వారు అడ్డుకొని నిలిపారు.

Mantra 17

शृङ्गा॑भ्यां॒ रक्ष॑ ऋष॒त्यव॑र्तिं हन्ति॒ चक्षु॑षा । शृ॒णोति॑ भ॒द्रं कर्णा॑भ्यां॒ गवां॒ यः पति॑र॒घ्न्यः

తన రెండు కొమ్ములతో అతడు దాడి చేయబోయే రక్షస్/దుష్టశక్తిని కొడతాడు; తన కంటితో ‘అవర్తి’ (avarti—ప్రతిఘాతం/నిరోధం) ను సంహరిస్తాడు. తన రెండు చెవులతో మంగళాన్ని వింటాడు—అతడు గోవుల అధిపతి; ‘అఘ్న్య’ (aghnya—వధించరాని/అహింస్యుడు).

Mantra 18

श॒त॒याजं॒ स य॑जते॒ नैनं॑ दुन्वन्त्य॒ग्नयः॑ । जिन्व॑न्ति॒ विश्वे॒ तं दे॒वा यो ब्रा॑ह्म॒ण ऋ॑ष॒भमा॑जु॒होति॑

అతడు ‘శతయాజి’ (నూరు యజ్ఞాలు చేసినవాడు)గా లెక్కించబడతాడు; అగ్నులు అతనిని బాధించవు. సమస్త దేవతలు అతనిని వృద్ధి చెందజేస్తారు—బ్రాహ్మణుడై వృషభాన్ని (ఎద్దు) ఆహుతిగా అర్పించువానిని.

Mantra 19

ब्रा॒ह्म॒णेभ्य॑ ऋष॒भं द॒त्त्वा वरी॑यः कृणुते॒ मनः॑ । पुष्टिं॒ सो अ॒घ्न्यानां॒ स्वे गो॒ष्ठेऽव॑ पश्यते

బ్రాహ్మణులకు ఋషభం (ఎద్దు) దానం చేసి, అతడు తన మనస్సును మరింత శ్రేష్ఠంగా చేసుకుంటాడు. అలాగే తన స్వంత గోశాలలోనే అఘ్న్యా—వధించరాని, పవిత్ర గోవుల పుష్టి-సమృద్ధిని స్పష్టంగా చూస్తాడు.

Mantra 20

गावः॑ सन्तु प्र॒जाः स॒न्त्वथो॑ अस्तु तनूब॒लम्। तत् सर्व॒मनु॑ मन्यन्तां दे॒वा ऋ॑षभदा॒यिने॑

గోవులు ఉండుగాక; సంతానం ఉండుగాక; ఇంకా శరీరబలం కూడా ఉండుగాక. ఇవన్నిటికీ దేవతలు సంపూర్ణంగా సమ్మతించుగాక—వృషభ (ఎద్దు) దాతకు.

Mantra 21

अ॒यं पिपा॑न॒ इन्द्र॒ इद् र॒यिं द॑धातु चेत॒नीम्। अ॒यं धे॒नुं सु॒दुघां॒ नित्य॑वत्सां॒ वशं॑ दुहां विप॒श्चितं॑ प॒रो दि॒वः

ఈ ఇంద్రుడు పరిపూర్ణుడై, నిశ్చయంగా చైతన్యమయ (ప్రేరక) ధనాన్ని ప్రసాదించుగాక. ఈ (దానం) తెచ్చుగాక—సులభంగా పాలు దోయగల, నిత్యం దూడతో కూడిన, చేతికి వశమైన, పాలు ఇచ్చే, వివేకవంతమైన ఒక ధేనువును—(ఈ వరం) స్వర్గానికి అవతల నుండి.

Mantra 22

पि॒शङ्ग॑रूपो नभ॒सो व॑यो॒धा ऐ॒न्द्रः शुष्मो॑ वि॒श्वरू॑पो न॒ आग॑न्। आयु॑र॒स्मभ्यं॒ दध॑त् प्र॒जां च॑ रा॒यश्च॒ पोषै॑र॒भि नः॑ सचताम्

పిశంగ (తామ్రవర్ణ) రూపముతో, మేఘమండలం నుండి జీవనదాయకంగా—ఇంద్రుని శుష్మ (వీర్యం), విశ్వరూపమై మన వద్దకు వచ్చింది. అది మనకు ఆయుష్షును, ప్రజను స్థాపించుగాక; ధనమూ, పోషణలతో కలిసి, మన చుట్టూ దృఢంగా అంటుకొని ఉండుగాక.

Mantra 23

उपे॒होप॑पर्चना॒स्मिन् गो॒ष्ठ उप॑ पृञ्च नः । उप॑ ऋष॒भस्य॒ यद् रेत॒ उपे॑न्द्र॒ तव॑ वी॒र्यऽम्

హే ఉపేహ (చల్లేవాడు/మంచు చిందించేవాడు), ఇక్కడే—ఈ గోష్ఠంలో (గోశాలలో)—మాపై చల్లుము. వృషభస్య రేతస్ (వీర్యం) ఇక్కడికి రప్పించు; హే ఇంద్రా, నీ వీర్యం (పరాక్రమం/శక్తి) ఇక్కడికి రప్పించు.

Mantra 24

ए॒तं वो॒ युवा॑नं॒ प्रति॑ दध्मो॒ अत्र॒ तेन॒ क्रीड॑न्तीश्चरत॒ वशाँ॒ अनु॑ । मा नो॑ हासिष्ट ज॒नुषा॑ सुभागा रा॒यश्च॒ पोषै॑र॒भि नः॑ सचध्वम्

ఈ యువకుణ్ణి మేము ఇక్కడ మీ ముందుంచుతున్నాము; అతనితో క్రీడిస్తూ, వశా (వశంలో ఉండే) ఆవులారా, అతని వెంట సాగండి. జన్మతః సుభాగులారా, మమ్మల్ని విడువకండి; పోషం (వృద్ధి/సమృద్ధి) తో కూడిన రయి (ధనం) మా చుట్టూ గట్టిగా అంటుకొని ఉండుగాక.