Sukta 6
Rishi: Traditionally connected with Nārāyaṇa/Puruṣa tradition (late Atharvanic compilation drawing on RV 10.90).
Devata: Puruṣa (Cosmic Person) / the sacrificial-cosmic order.
Chandas: Triṣṭubh-like cadence in the RV model; Atharvanic transmission often treated as mixed/late.
అథర్వవేదం 19.6, ఋగ్వేదం 10.90లోని పురుష/నారాయణ సృష్టి-మాదిరిని పునర్నిర్మించి, యజ్ఞాన్నే ఆద్యక్రియగా ప్రతిపాదిస్తుంది—దాని ద్వారానే బ్రహ్మాండం, వాక్కు, సామాజిక వర్గాలు (వర్ణాలు) వ్యక్తమై స్థిరపడతాయని చెబుతుంది. ఈ సూక్తి శక్తి ఏమిటంటే, లోకవ్యవస్థను (వర్ణాలు, దిక్కులు, జ్యోతిష్కాలు/దీప్తిమంతాలు, సోమం, వేదీయ పదరూపాలు) ఒకే పవిత్ర ఆదర్శ-ప్రతిరూపంపై ఆరూపించి, శ్రేణీకరణను, కర్మకాండ పాత్రలను, అలాగే మంత్రాధికారాన్ని—యజ్ఞజన్యమైనదిగా—న్యాయబద్ధం చేయడం.
Mantras
Mantra 1
जगद्बीज पुरुषः। स॒हस्र॑बाहुः॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात्। स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद् दशाङ्गु॒लम्
పురుషుడు జగత్తుకు బీజము. సహస్రబాహువుల పురుషుడు, సహస్రనేత్రుడు, సహస్రపాదుడు. అతడు భూమిని అన్ని దిక్కులా ఆవరించి, దానిని పది అంగుళాల పరిమాణమంత అతిక్రమించి నిలిచెను.
Mantra 2
त्रि॒भिः प॒द्भिर्द्याम॑रोह॒त् पाद॑स्ये॒हाभ॑व॒त् पुनः॑ । तथा॒ व्यऽक्राम॒द् विष्व॑ङशनानश॒ने अनु॑
మూడు అడుగులతో ఆయన ద్యులోకమునకు ఎక్కెను; ఆయన యొక్క ఒక పాదము (చతుర్థాంశము) మళ్లీ ఇక్కడ ప్రాప్తమైంది. అట్లా ఆయన అన్ని దిక్కులా వ్యాపించి సాగెను—భక్షించువారిని, అభక్షించువారిని (తిననివారిని) అనుసరించుచు.
Mantra 3
ताव॑न्तो अस्य महि॒मान॒स्ततो॒ ज्यायां॑श्च॒ पूरु॑षः । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्यृ॒तं॑ दि॒वि
ఇంతటిదే ఆయన మహిమ; దానికన్నా మరింత మహానైనవాడు పురుషుడు. ఆయన యొక్క ఒక పాదమే సమస్త భూతప్రాణులు; ఆయన యొక్క మూడు పాదాలు దివిలో ‘ऋత’ (ṛta—ధర్మనియమ/సత్యవ్యవస్థ)గా నిలిచియున్నవి.
Mantra 4
पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद् भू॒तं यच्च॑ भा॒व्यम्। उ॒तामृ॑त॒त्वस्ये॑श्व॒रो यद॒न्येनाभ॑वत् स॒ह
పురుషుడే ఇదంతా—గతమైనదీ, భవిష్యత్తులో కలుగబోయేదీ. ఇంకా ఆయన అమృతత్వానికి అధిపతి; ఎందుకంటే ఆయన ‘అన్య’ (భిన్నమైనది) తో కలిసి ప్రాదుర్భవించాడు.
Mantra 5
यत् पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्यऽकल्पयन्। मुखं॒ किम॑स्य॒ किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते
వారు పురుషుణ్ణి విభజించి, ఎన్ని విధాలుగా అతనిని క్రమబద్ధం చేసిరి—అతని ముఖం ఏమైంది? అతని భుజాలు ఏమయ్యాయి? అతని తొడలు ఏమని, అతని పాదాలు ఏ పేరుతో చెప్పబడుతున్నాయి?
Mantra 6
ब्रा॒ह्म॒णोऽस्य॒ मुख॑मासीद् बा॒हू रा॑ज॒न्योऽभवत्। मध्यं॒ तद॑स्य॒ यद् वैश्यः॑ प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत
బ్రాహ్మణుడు అతని ముఖముగా ఉండెను; అతని భుజాలు రాజన్యుడు (క్షత్రియుడు) అయ్యెను. అతని మధ్యభాగము—అదే వైశ్యుడు; అతని పాదముల నుండి శూద్రుడు జన్మించెను.
Mantra 7
चन्द्र॑मा म॑नसो जात॑श्च॑क्षोः सू॑र्यो अजायत । मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद् वा॒युर॑जायत
చంద్రుడు మనస్సు నుండి జన్మించెను; కన్ను నుండి సూర్యుడు జన్మించెను. ముఖము నుండి ఇంద్రుడును అగ్నియు ప్రकटించిరి; ప్రాణము నుండి వాయువు జన్మించెను.
Mantra 8
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा॒त् तथा॑ लो॒कां अ॑कल्पयन्
నాభి నుండి అంతరిక్షము ఏర్పడెను; శిరస్సు నుండి ద్యౌలోకము (స్వర్గము) సంపూర్ణముగా వికసించెను. పాదముల నుండి భూమి; చెవి నుండి దిక్కులు—ఈ విధంగా వారు లోకములను ఏర్పాటు చేసిరి.
Mantra 9
वि॒राडग्रे॒ सम॑भवद् वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद् भूमि॒मथो॑ पु॒रः
ఆదిలో విరాజ్ ఉద్భవించింది; విరాజ్ ఆధారంగా పురుషుడు ప్రాదుర్భవించాడు. అతడు జన్మించి అతివ్యాప్తిగా విస్తరించాడు—భూమి వెనుకకూడా, ముందుకూడా.
Mantra 10
यत् पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः
దేవులు పురుషుణ్ని హవిగా చేసుకొని యజ్ఞాన్ని విస్తరించినప్పుడు, ఆ యజ్ఞానికి వసంతం నెయ్యిగా, గ్రీష్మం సమిధ/ఇంధనకట్టెలుగా, శరదృతువు హవిగా ఉండెను.
Mantra 11
तं य॒ज्ञं प्रा॒वृषा॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒शः । तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या वस॑वश्च॒ ये
ఆ యజ్ఞాన్ని వర్షాకాలం (ప్రావృష్) ప్రోక్షణం చేసి చల్లింది; అందరిలో ముందుగా జన్మించిన పురుషుణ్ని ముందుగా (అగ్రశః) అర్పించారు. దానితో దేవులు యజించారు; సాధ్యులు, వసువులు కూడా.
Mantra 12
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये च॒ के चो॑भ॒याद॑तः । गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त् तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑
అదినుండే అశ్వాలు పుట్టాయి; రెండు వరుసల పళ్ళు గల సమస్త జీవులు (ఉభయాదతః) కూడా అదినుండే. అదినుండే నిజంగా గోవులు జన్మించాయి; అదినుండే, అదినుండే అజా-అవి—మేకలు మరియు గొర్రెలు—పుట్టాయి.
Mantra 13
तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे । छन्दो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒द् यजु॒स्तस्मा॑दजायत
ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి ఋక్ (Ṛc) మరియు సామన్ (Sāman) జన్మించాయి; అక్కడినుండే ఛందస్సులు (వేద ఛందస్సులు) జన్మించాయి; అదే నుండి యజుస్—యజ్ఞీయ యజుర్వాక్యాలు—ఉద్భవించాయి.
Mantra 14
तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुतः॒ संभृ॑तं पृषदा॒ज्यऽम्। प॒शूंस्तांश्च॑क्रे वाय॒व्याऽनार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये
ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి పృషద్-ఆజ్యం (మిశ్రమ/చుక్కలతో కూడిన ఘృతం) సమీకరించబడింది; అదే పశువులను సృష్టించింది—వాయవ్య (ఆకాశ/వాయువుకు చెందినవి), ఆరణ్య (అడవివాసులు), అలాగే గ్రామ్య (గృహపాలిత) కూడా.
Mantra 15
स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः । दे॒वा यद् य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम्
దీనికి ఏడు ముఖాలు ఉన్నాయి; పరిధులు (యజ్ఞవేదికను చుట్టే ఆవరణాలు) స్థాపించబడ్డాయి; మూడుసార్లు ఏడు సమిధలు (ఇంధనకట్టెలు) సిద్ధం చేయబడ్డాయి. దేవతలు యజ్ఞాన్ని విస్తరింపజేస్తూ, పురుషుణ్ణి పశు-బలిగా దృఢంగా బంధించారు.
Mantra 16
मू॒र्ध्नो दे॒वस्य॑ बृह॒तो अं॒शवः॑ स॒प्त स॑प्त॒तीः । राज्ञः॒ सोम॑स्याजायन्त जा॒तस्य॒ पुरु॑षा॒दधि॑
మహా దేవుని శిరస్సు నుండి కిరణాలు పుట్టాయి—ఏడు మరియు డెబ్బై. అవి రాజు సోముని (కిరణాలు) వలె జన్మించాయి; జన్మించిన పురుషుని నుంచే అవి ప్రదర్శితమయ్యాయి.
Frequently Asked Questions
It explains creation as a sacrificial ordering of the Cosmic Person (Puruṣa), from whom the worlds, social roles, and even Vedic speech-forms arise.
Not primarily. It functions more as a social-cosmogonic and śānti-oriented hymn: it stabilizes authority, hierarchy, and ritual legitimacy by rooting them in a sacred prototype.
Because it makes Vedic speech cosmically primordial. If the Veda and its metres arise from the first yajña, then reciting them is not just symbolic—it participates in the same ordering power.
Ask anything about Sukta 6 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
