Shloka 15

समुद्रलङ्घनारम्भः

Commencement of the Ocean-Crossing

Devanagari script

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः।रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः।।।।

Transliteration

pīḍyamānas tu balinā mahendraḥ tena parvataḥ | rītīr nirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ ||

Translation

बलिना तेन हनूमता पीड्यमानः स महेन्द्रपर्वतः काञ्चनाञ्जनराजतीर्वर्णरुचिराः रीतीर्निर्वर्तयामास।

Word by Word

• पीड्यमानः: being pressed
• पीड्यमानः: कर्तृ (Karta; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पीड् (धातु)
• Form: शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकर्मणि कृदन्तः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; पर्वतः इति विशेषणम्

• तु: but/indeed
• तु: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/अनुवादक निपात (but/indeed)

• बलिना: by the powerful one
• बलिना: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Adjective
• Root: बलिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करणार्थे

• महेन्द्रः: Mahendra (mountain)
• महेन्द्रः: कर्तृ (Karta; apposition)
• Type: Noun
• Root: महेन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; पर्वतनाम

• तेन: by him
• तेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया, एकवचन

• पर्वतः: mountain
• पर्वतः: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रीतीः: streams/veins (flows)
• रीतीः: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• निर्वर्तयामास: produced/caused to flow
• निर्वर्तयामास: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: निर् + वृत् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्; causative sense 'brought forth/produced'

• काञ्चनाञ्जनराजतीः: of gold, anjana-mineral, and silver
• काञ्चनाञ्जनराजतीः: कर्म (Karma; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: काञ्चन + अञ्जन + राजत (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्वसमासः (gold, antimony/mineral pigment, and silver); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; रीतीः इति विशेषणम्

Context

Pressed by the powerful Hanuman, mount Mahendra let out streams of the hue of gold and silver (containing the ores of these minerals)৷৷

Characters & Entities

• Hanuman

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Power aligned with purpose: strength becomes auspicious when it serves a righteous mission rather than personal pride.

What is the narrative situation?

As Hanuman launches (or surges forward) with immense force, the mountain responds with mineral-colored streams—an epic sign of his power.

Which character virtue is emphasized?

Hanuman’s extraordinary strength (bala) harnessed for service.