Sarga 39
एकोनचत्वारिंशः सर्गः (Aranyakanda 39): राक्षसस्य रामत्रासवर्णनम् / The Demon’s Account of Rama-Fear
अरण्यकाण्ड
अस्मिन् सर्गे मारीचः रावणं प्रति स्वस्य भीतिपूर्णं अनुभवं निवेदयति। सः कथयति यत् पुरा सः द्वाभ्यां राक्षसाभ्यां सह मृगरूपं धृत्वा दण्डकारण्यं प्रविश्य ऋषीन् यज्ञादिषु पीडयति स्म। तत्र सः रामं, सीतां, लक्ष्मणं च अपश्यत्। रामं केवलं बालतापसं मत्वा सः तीक्ष्णशृङ्गमृगरूपेण तं हन्तुं धावितः। किन्तु रामः अनायासेनैव वज्रतुल्यान् त्रीन् बाणान् मुमोच। ते बाणाः मारीचस्य द्वौ सहचरौ जघ्नुः, मारीचः तु कथमपि प्राणं रक्षित्वा पलायितः। तदारभ्य सः रामभयात् संत्रस्तः अभवत्। इदानीं सः 'वृक्षे वृक्षे पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम्' इति वदन् सर्वत्र राममेव पश्यति। 'र' कारेण आरभ्यमाणानि पदानि अपि तस्मै भयं जनयन्ति। अतः सः रावणं बोधयति यत् रामेण सह वैरं न कर्तव्यं, अन्यथा सः सपरिवारं नक्ष्यति।
Shlokas
Verse 1
एवमस्मि तदा मुक्तः कथञ्चित्तेन संयुगे।इदानीमपि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व निरुत्तरम्।।।।
एवं तदा तेन रणसङ्ग्रामे कथञ्चिदेव मोक्षं प्राप्तोऽहम्। इदानीमपि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व निरन्तरम्, निरुत्तरम्॥
Verse 2
राक्षसाभ्यामहं द्वाभ्यामनिर्विण्णस्तथा कृतः।सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावनम्।।।।
एवं कृत्वा पुनरनिर्विण्णोऽहं जातः; मृगरूपधारिभ्यां द्वाभ्यां राक्षसाभ्यां सहितो दण्डकारण्यं प्रविष्टवान्॥
Verse 3
दीप्तजिह्वो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो महाबलः।व्यचरं दण्डकारण्यं मांसभक्षो महामृगः।।।।
दीप्तजिह्वो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो महाबलः। मांसभक्षो महामृगः सन् दण्डकारण्ये व्यचरम्॥
Verse 4
अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्यवृक्षेषु रावण।अत्यन्तघोरो व्यचरं तापसान्सम्प्रधर्षयन्।।।।
अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्यवृक्षेषु रावण, अत्यन्तघोरोऽहं व्यचरं तापसान् सम्प्रधर्षयन्।
Verse 5
निहत्य दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः।रुधिराणि पिबंस्तेषां तथा मांसानि भक्षयन्।।।।
दण्डकारण्येऽहं धर्मचारिणस्तापसान् निहत्य तेषां रुधिराणि पिबन् तथा मांसानि भक्षयन् विचचार।
Verse 6
ऋषिमांसाशनः क्रूरस्त्रासयन्वनगोचरान्।तथा रुधिरमत्तोऽहं विचरन्धर्मदूषकः।।।।
ऋषिमांसाशनः क्रूरो वनगोचरान् त्रासयन्, रुधिरमत्तोऽहं धर्मदूषकः सन् विचचार।
Verse 7
आसादयं तदा रामं तापसं धर्मचारिणम्।वैदेहीं च महाभागां लक्ष्मणं च महारथम्।।।।
तदा धर्मचारिणं तापसं रामम् आसाद्य, महाभागां वैदेहीं महारथं लक्ष्मणं च ददर्शाहम्।
Verse 8
तापसं नियताहारं सर्वभूतहिते रतम्।सोऽहं वनगतं रामं परिभूय महाबलम्।।।।तापसोऽयमिति ज्ञात्वा पूर्ववैरमनुस्मरन्।अभ्यधावं हि संक्रुद्धस्तीक्ष्ण शृङ्गो मृगाकृतिः।।।।जिघांसुरकृतप्रज्ञस्तं प्रहारमनुस्मरन्।
नियताहारं सर्वभूतहिते रतं वनगतं महाबलं रामं तापसमिति ज्ञात्वा, पूर्ववैरमनुस्मरन् परिभूय, तीक्ष्णशृङ्गो मृगाकृतिः सन् संक्रुद्धोऽभ्यधावम्। तं प्रहारमनुस्मरन् अकृतप्रज्ञो जिघांसुः तमेव हन्तुमुद्यतः।
Verse 9
तापसं नियताहारं सर्वभूतहिते रतम्।सोऽहं वनगतं रामं परिभूय महाबलम्।।3.39.8।।तापसोऽयमिति ज्ञात्वा पूर्ववैरमनुस्मरन्।अभ्यधावं हि संक्रुद्धस्तीक्ष्ण शृङ्गो मृगाकृतिः।।3.39.9।।जिघांसुरकृतप्रज्ञस्तं प्रहारमनुस्मरन्।
नियताहारं सर्वभूतहिते रतं वनगतं महाबलं रामं तापसमिति ज्ञात्वा, पूर्ववैरमनुस्मरन् परिभूय, तीक्ष्णशृङ्गो मृगाकृतिः सन् संक्रुद्धोऽभ्यधावम्। तं प्रहारमनुस्मरन् अकृतप्रज्ञो जिघांसुः तमेव हन्तुमुद्यतः।
Verse 10
तेन मुक्तास्त्रयो बाणाश्शिताश्शत्रुनिबर्हणाः।।।।विकृष्य बलवच्चापं सुपर्णानिलनिस्स्वनाः।
ततः स बलवच्चापं विकृष्य शत्रुनिबर्हणान्। सुपर्णानिलनिस्स्वनान् शितान् त्रीन् बाणान् मुमोच ह॥
Verse 11
ते बाणा वज्रसङ्काशास्सुमुक्ता रक्तभोजनाः।आजग्मुस्सहितास्सर्वे त्रयस्सन्नतपर्वणः।।।।
ते त्रयः सन्नतपर्वाणो वज्रसङ्काशा रक्तभोजनाः। सुमुक्ता बाणाः सहिताः सर्वे युगपत् आजग्मुः॥
Verse 12
पराक्रमज्ञो रामस्य शठो दृष्टभयः पुरा।समुद्भान्तस्ततोमुक्तस्तावुभौ राक्षसौ हतौ।।।।
रामस्य पराक्रमं पूर्वमेव ज्ञात्वा दृष्टभयश्चाहम्। शठः सन् ततः समुद्भ्रान्तो मुक्तः; तौ तु राक्षसौ उभौ हतौ॥
Verse 13
शरेण मुक्तो रामस्य कथञ्चित्प्राप्य जीवितम्।इह प्रव्राजितो युक्तस्तापसोऽहं समाहितः।।।।
रामस्य शरेण कथञ्चिद् मुक्तः प्राप्य च जीवितम्। इह प्रव्राजितोऽहं युक्तस्तापसो समाहितः॥
Verse 14
वृक्षे वृक्षे च पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम्।गृहीतधनुषं रामं पाशहस्तमिवान्तकम्।।।।
वृक्षे वृक्षे च पश्यामि रामं चीरकृष्णाजिनाम्बरम्। धनुर्गृहीतं पाशहस्तमिवान्तकं समुपस्थितम्॥
Verse 15
अपि रामसहस्राणि भीतः पश्यामि रावण।रामभूतमिदं सर्वमरण्यं प्रतिभाति मे।।।।
भीतोऽहं रावण, अपि रामसहस्राणि पश्यामि। इदं सर्वमरण्यं मे राममयमिव प्रतिभाति॥
Verse 16
राममेव हि पश्यामि रहिते राक्षसाधिप।दृष्ट्वा स्वप्नगतं राममुद्भ्रमामि विचेतनः।।।।
राक्षसाधिप, रहितेऽपि अहं राममेव पश्यामि। स्वप्नेऽपि रामं दृष्ट्वा विचेतन उद्भ्रमामि॥
Verse 17
रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण।रत्नानि च रथाश्चैव त्रासं संजनयन्ति मे।।।।
रावण, रामत्रस्तस्य मे रकारादीनि नामानि। रत्नानि रथाश्चैव त्रासं संजनयन्ति॥
Verse 18
अहं तस्य प्रभावज्ञो न युद्धं तेन ते क्षमम्।बलिं वा नमुचिं वापि हन्याद्धि रघुनन्दनः।।।।
अहं तस्य प्रभावज्ञः; तेन सह युद्धं ते न क्षमम्। रघुनन्दनः स रामो बलिं नमुचिं वा हन्याद्धि॥
Verse 19
रणे रामेण युद्ध्यस्व क्षमां वा कुरु राक्षस ।न ते रामकथा कार्या यदि मां द्रष्टुमिच्छसि ।। ।।
रणे रामेण सह युद्ध्यस्व, अथवा राक्षस क्षमां कुरु। यदि मां जीवितं द्रष्टुमिच्छसि, तर्हि रामकथां न कुरु, न च तद्विषये योजनां विधेहि॥
Verse 20
बहवस्साधवो लोके युक्ता धर्ममनुष्ठिताः।परेषामपराधेन विनष्ठास्सपरिच्छदाः।।।।
लोके बहवः साधवो धर्मयुक्ता धर्मानुष्ठाने स्थिराः; परेषामपराधेन सपरिच्छदा विनष्टाः॥
Verse 21
सोऽऽहं तवापराधेन विनश्येयं निशाचर।कुरु यत्ते क्षमं तत्त्वमहं त्वा नानुयामि ह।।।।
निशाचर, तवापराधेनाहं विनश्येयम्। यत्ते तत्त्वतः क्षमं मन्यसे तत्कुरु; अहं त्वां नानुयास्यामि॥
Verse 22
रामश्च हि महातेजा महासत्त्वो महाबलः।।।।अपि राक्षसलोकस्य न भवेदन्तकोऽपि सः।
रामो हि महातेजा महासत्त्वो महाबलः; स राक्षसलोकस्यापि अन्तको न भवेदिव—इति मे मन्ये॥
Verse 23
यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः।।।।अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः।।।।
यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः सीमामतिवर्त्य पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा निहतः, तर्ह्यत्र यथातत्त्वं ब्रूहि—रामस्य कः धर्मव्यतिक्रमः?
Verse 24
यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः।।3.39.23।।अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः।।3.39.24।।
यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः सीमामतिवर्त्य पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा निहतः, तर्ह्यत्र यथातत्त्वं ब्रूहि—रामस्य कः दोषो वा व्यतिक्रमः?
Verse 25
इदं वचो बन्धुहितार्थिनामया यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे।सबान्धवस्त्यक्ष्यसि जीवितं रणे हतोऽऽद्य रामेण शरैरजिह्मगैः।।।।
इदं वचो मया बन्धुहितार्थिना यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे, तर्ह्यद्य रणे सबान्धवः जीवितं त्यक्ष्यसि—रामेणाजिह्मगैः शरैर्हतः।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the rākṣasa’s deliberate violation of dharmic spaces—killing ascetics at agnihotra sites and tīrthas—followed by his aggressive assault on Rāma. The ethical contrast is between predatory adharmic violence and Rāma’s restrained, targeted martial response.
The dialogue frames prudent counsel to power: recognizing legitimate strength and avoiding unjust war. It also illustrates how adharma generates fear and instability—so intense that even language cues (“ra”-initial words) become triggers—supporting the epic’s broader lesson that wrongdoing corrodes both society and the wrongdoer’s mind.
Daṇḍakāraṇya is mapped through ritual and cultural nodes: agnihotra sacrificial grounds, tīrthas, and caitya-vṛkṣas (sacred trees/shrines). Janasthāna appears as the rākṣasa stronghold context via the Khara–Śūrpaṇakhā episode referenced in the warning to Rāvaṇa.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.